प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 6: Mahakal of Ujjain
महाकालांच्या सायंपूजेतला मेघ
उज्जयिनी चुकवू नकोस
कालिदासांच्या ‘मेघदूत’ या काव्यात एक यक्ष, म्हणजे एक उपदेव, पावसाच्या एका मेघाला आपला दूत करतो, आणि त्याला उत्तरेकडे पाठवतो. कोणत्या वाटेने जायचे, तेही तो सांगतो. तो म्हणतो, उज्जयिनी त्या वाटेपासून थोडी बाजूला आहे; पण तू ती चुकवू नकोस. तुझी वीज चमकली, की नगरातल्या स्त्रिया दचकतील, आणि त्यांचे डोळे भिरभिरतील. त्या डोळ्यांत तू रमला नाहीस, तर तुझी फसगतच झाली, असे समज. वाटेत तू निर्विंध्या नदी ओलांडशील, आणि मग सिंधू. उन्हाळ्याने आटून ती नदी केसांच्या एका वेणीसारखी बारीक झाली असेल. मग तू अवंतीला पोचशील. तिथल्या गावांतल्या वृद्धांना उदयन राजांच्या कथा ठाऊक आहेत. आणि मग तू विशाला या वैभवशाली नगरीत पोचशील; उज्जयिनीचेच हे दुसरे नाव. काव्य म्हणते, ही नगरी जणू पृथ्वीवर उतरलेला स्वर्गाचा एक झळाळता तुकडा आहे. जुने टीकाकार याचे स्पष्टीकरण असे देतात. काही दिव्य जीवांनी इतके पुण्य मिळवले होते, की स्वर्गालाही त्याचे पुरे फळ देता आले नाही. म्हणून ते पृथ्वीवर परत आले, आणि स्वर्गाचा सर्वांत सुंदर भाग बरोबर घेऊन आले. तो भाग म्हणजे अवंती नगरी.
महाकालांच्या सायंपूजेतला मेघ
मोत्यांची आणि कथांची नगरी
पहाटे शिप्रा नदीवरून येणारा वारा सारस पक्ष्यांचे कूजन दूरदूर पोचवतो. उमलत्या कमळांच्या सुगंधाने तो दरवळलेला असतो. गोड गोड बोलणाऱ्या प्रियकरासारखा तो स्त्रियांचा प्रणयानंतरचा शीण दूर करतो. बाजारांत मोत्यांचे सर, कोट्यवधी शंख, कोवळ्या गवतासारखे हिरवे पाचू, आणि पोवळ्याचे तुकडे मांडलेले असतात. ते सारे पाहणाऱ्याला वाटेल, समुद्रांत आता फक्त पाणीच उरले असावे. नगरातले लोक पाहुण्यांना आपल्या नगरीच्या कथा सांगतात. इथेच वत्सराजांनी प्रद्योत राजांच्या लाडक्या कन्येला पळवून नेले. इथेच त्याच प्रद्योत राजांचे सोन्याच्या ताडवृक्षांचे वन होते. इथेच नलगिरी हत्ती पिसाळला, आणि आपला खांब उपटून मोकाट सुटला. टीकाकारांच्या कथेनुसार ती राजकन्या म्हणजे वासवदत्ता. तिच्या वडिलांना तिचे लग्न दुसऱ्या एका राजाशी लावायचे होते. पण तिने वत्सदेशाचे राजे उदयन यांना स्वप्नात पाहिले, ती त्यांच्या प्रेमात पडली, आणि तिने त्यांना निरोप धाडला. मग ते तिला घेऊन गेले. फुलांनी सुगंधित झालेल्या महालांत स्त्रिया धूप घालून आपले केस सुवासिक करतात. तो धूर जाळ्यांमधून बाहेर पडतो, आणि तुझे अंग आणखी भरदार करतो. घरचे मोर मित्र आल्यासारखे तुझ्यासाठी नाचतात. यक्ष म्हणतो, तिथे तू प्रवासाचा शीण घालव.
महाकालांच्या सायंपूजेतला मेघ
सूर्यास्ताचा नगारा
मग तू तिन्ही लोकांचे स्वामी चंडीश्वर यांच्या पवित्र धामाला जा; काव्य इथे शिवांना चंडीश्वर म्हणते. गंधवती नदीवरून येणारे, कमळांच्या परागांनी सुगंधित झालेले वारे त्यांच्या उद्यानावर झुळुका घालतात. शिवांचे गण तुझ्याकडे आदराने पाहतील, कारण तुझा रंग त्यांच्या स्वामींच्या कंठासारखा आहे. तो कंठ गडद निळा आहे, कारण जुन्या कथेनुसार समुद्रमंथनात वर आलेले विष शिवांनी प्राशन केले होते. आणि जर तू महाकालाला दुसऱ्या एखाद्या वेळी पोचलास, तर सूर्य दृष्टीआड होईपर्यंत तिथेच थांब. मग त्रिशूलधारी शिवांच्या सायंपूजेचा नगारा हो. हा मान मिळवण्याजोगा आहे; त्याने तुझ्या गंभीर गडगडाटाचे पुरेपूर सार्थक होईल. संध्याकाळची पूजा सर्वांसमोर होई, तेव्हा घंटा वाजवल्या जात, शंख फुंकला जाई, आणि नगारा वाजवला जाई. मेघाने भक्ती म्हणून नेमका हाच नाद करावा, असे यक्ष सांगतो.
महाकालांच्या सायंपूजेतला मेघ
मेघ शिवांचे वस्त्र होतो
देवापुढे नाचणाऱ्या स्त्रिया देवळात असतील. प्रत्येक पावलागणिक त्यांचे कमरपट्टे किणकिणतील. रत्नांनी झळाळणाऱ्या दांड्यांच्या चवऱ्या ढाळून त्यांचे हात दमलेले असतील. प्रणयाने त्यांच्या अंगावर उमटलेल्या नखांच्या खुणांना तुझ्या पावसाचे पहिले थेंब गारवा देतील. मग त्या भुंग्यांच्या रांगेसारखे लांब कटाक्ष तुझ्याकडे टाकतील. मग शिव आपले नृत्य सुरू करतात. त्यासाठी त्यांना ओले गजचर्म अंगावर घ्यायचे असते; ते त्यांनी मारलेल्या एका दैत्याचे, अजून रक्ताळलेले चर्म आहे. त्याची जागा तू घ्यायची आहेस. संध्याकाळच्या प्रकाशाने ताज्या जास्वंदीसारखा लाल झालेला तू, त्यांच्या उंचावलेल्या भुजांच्या वनाभोवती वेढा घाल. आणि शिवांच्या पत्नी भवानी यांचे भय शमेल. त्या स्थिर नजरेने पाहत राहतील, आणि त्यांना तुझी भक्ती दिसेल. ही कथा कालिदासांच्या ‘मेघदूता’तील श्लोक १.२८ ते ३९ यांवरून सांगितली आहे (संस्कृत; अनुवाद आमचा), आणि एच. एच. विल्सन यांच्या ‘द मेघ दूत; ऑर, क्लाउड मेसेंजर’ (१८१३), पृष्ठे ३६-४४, आणि त्यांच्या टिपा यांच्याशी ताडून पाहिली आहे. विल्सन सांगतात, देवळाच्या श्लोकांचा त्यांचा इंग्रजी अनुवाद मुळापेक्षा वाढवलेला आहे: त्यात शिव मेघालाच गजचर्म समजतात, आणि खरे चर्म बाजूला फेकून देतात. ‘रघुवंश’ या आपल्या दुसऱ्या एका काव्यात (६.३२-३५) कालिदास अवंतीच्या राजांविषयी म्हणतात: ते मस्तकी चंद्र धारण करणाऱ्या महाकालांच्या धामाजवळ राहतात; म्हणून कृष्णपक्षातसुद्धा राण्यांबरोबर घालवलेल्या त्यांच्या संध्याकाळी चांदण्याने उजळलेल्या असतात. टीप: ‘रघुवंशा’तल्या या ओळी इथे संस्कृतातून आम्ही संक्षेपाने सांगितल्या आहेत; दुसऱ्या कोणत्याही प्रतीशी त्या ताडून पाहिलेल्या नाहीत.