प्राचीन मंदिरांचा इतिहास · Part 6: Mahakal of Ujjain
शिप्रेचे उत्सव: नदीतले दूध आणि सिंहस्थ
आठवडाभराने हुकलेला चमत्कार
शिवांच्या महाकाल देवळाचे नगर उज्जैन शिप्रा नदीच्या काठी वसले आहे, आणि ते अतिशय पवित्र मानले जाते. अबुल फजल या नदीविषयी लिहितो, “आश्चर्याची गोष्ट अशी, की कधी कधी नदीतून दुधाच्या लाटा वाहतात.” त्याच्या हकीकतीत लोक भांडी तयार ठेवत आणि ते दूध वापरत. असा प्रवाह आला, की तो राज्य करणाऱ्या राजाला भाग्याचा ठरे. अबुल फजलचा हा चमत्कार अवघ्या आठवड्याने हुकला. बादशहाच्या हुकमाने तो दख्खनला निघाला होता. तो उज्जैनला पोचण्याच्या आठवडाभर आधी, मार्च महिन्यातल्या एका रात्री, नदीतून दूध वाहिले. मुसलमान असोत की हिंदू, सगळ्या थरांचे लोक त्याचीच चर्चा करत होते. त्याच्या काळी नगराभोवती ब्राह्मणांची आणि इतर हिंदूंची तीनशे साठ पूजास्थाने होती.
शिप्रेचे उत्सव: नदीतले दूध आणि सिंहस्थ
बारा वर्षांतून एकदा
१९०८ च्या ‘ग्वाल्हेर स्टेट गॅझेटियर’ला असे आढळले, की सनातनी हिंदू उज्जैनला जगाइतकेच प्राचीन मानत. भारतातल्या सात पवित्र नगरींपैकी ती एक आहे. जॉन माल्कम यांनी तिला माळव्यातले सर्वांत प्राचीन नगर म्हटले; पुराणांतल्या पवित्र नगरींत तिचे स्थान फार वरचे आहे. त्यांच्या नोंदीनुसार जुने नगर नव्या नगराच्या उत्तरेला दोन मैलांवर होते. ते मातीखाली गाडले गेले, असे म्हटले जाई; पण त्यांना मात्र वाटले, की शिप्रेनेच ते गिळून टाकले असावे. या पवित्र नगरीत “बारा वर्षांतून एकदा एक मोठा धार्मिक मेळा भरतो.” तोच सिंहस्थ. १८९७ च्या सिंहस्थात पटकीची साथ आली, आणि यात्रेकरूंच्या उपासनेत खंड पडला. पण देवळाभोवतीच्या जुन्या महाकालवनातल्या सगळ्या जागा उज्जैनच्या पावित्र्यात वाटेकरी आहेत, असे मानले जाई. म्हणून पुष्कळ साधूंनी आपली उपासना उज्जैनऐवजी मेहिदपूरला पूर्ण केली.
शिप्रेचे उत्सव: नदीतले दूध आणि सिंहस्थ
गुहेतले दूध
अबुल फजलचे आणखी एक वाचक ग्लॅडविन यांनी दुधाची ही गोष्ट दंतकथा म्हणून नाकारली. त्यांच्या मते नदीच्या पाण्यात अचानक खडू मिसळला असावा. गॅझेटियरला हे दूध नदीच्या नावातच सापडते: शिप्रेचे अधिक योग्य नाव क्षिप्रा, म्हणजे “दुधाळ”. पूर्वी ही नदी अधूनमधून दुधासारखी पांढरी होत असे, त्यावरून हे नाव पडले, असे म्हणतात. गॅझेटियर अबुल फजलची आठवण करून देते; गॅझेटियरनुसार चमत्कार घडल्यावर लगेचच त्याने नदी ओलांडली होती. गॅझेटियरच्या काळी महाकालांच्या देवळाजवळच्या एका गुहेपाशी वैशाखी पौर्णिमेला, म्हणजे मे महिन्यात, एक धार्मिक जत्रा भरत असे. गॅझेटियरच्या शब्दांत, “या दिवशी गुहेत दुधाचा एक झरा फुटतो, आणि तो नदीच्या मधोमधून वाहत जातो, असे मानले जाते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: अबुल फजल, ‘आइन-इ-अकबरी’, खंड २, एच. एस. जॅरेट यांचे भाषांतर (१८९१), पृष्ठ १९६ आणि तिथली टीप; सी. ई. ल्युअर्ड, ‘ग्वाल्हेर स्टेट गॅझेटियर’ खंड १ (१९०८), पृष्ठे ९, ७८, ३०० आणि ३०१; आणि जॉन माल्कम, ‘अ मेम्वार ऑफ सेंट्रल इंडिया’ (१८३२ ची आवृत्ती), खंड १, पृष्ठ ८ वरची टीप. ‘आइन’ या प्रवाहाची तारीख अशी देते: अकबराच्या इलाही सनाचे ४३ वे वर्ष, फरवर्दीन महिन्याचा १६ वा दिवस, रात्रीच्या चार घटका उलटल्यावर. जॅरेट नोंदवतात, ग्लॅडविन यांच्या वाचनात लोकांनी ते दूध “सेवन केले”; आणि ग्लॅडविन यांनी पोप यांची “दुधाळ लाटा लोटणारी खडूची वे नदी” ही ओळ उद्धृत केली. गॅझेटियरमध्ये हा प्रवाह अबुल फजलने नदी ओलांडण्याच्या अगदी आधी येतो; ‘आइन’मध्ये तो उज्जैनला पोचण्याच्या आठवडाभर आधी. उज्जैनमध्ये वर्षातून तीन जत्राही भरतात: माघातल्या शिवरात्रीला, आणि वैशाखी व कार्तिकी पौर्णिमेला. तंत्रग्रंथांच्या आधारे गॅझेटियर या नगराला सती देवींची कोपरे जिथे पडली ते स्थान म्हणते, आणि दंतकथेतल्या विक्रमादित्यांचे जन्मस्थान.