प्राचीन भारताच्या कथा
आगीचे वर्ष
आगीतला सिंह
ठाणेश्वर प्राचीन पवित्र “कुरुभूमी”त होते. सातवे शतक सुरू झाले तेव्हा तिथला राजा प्रभाकरवर्धन होता. तो “उत्तर भारतातील अग्रगण्य राजा” होता. त्याला राज्यवर्धन आणि हर्ष हे दोन मुलगे आणि राज्यश्री ही एक मुलगी होती. ते घराणे ज्या वर्षी उद्ध्वस्त झाले, त्या इ.स. सुमारे ६०५-६०६ च्या वर्षाची कथा बाण सांगतात. बाण हे हर्षाच्या दरबारातील एक ब्राह्मण कवी. त्यांचा ग्रंथ ‘हर्षचरित’, म्हणजे “हर्षाची कृत्ये”. इतिहासकार राधाकुमुद मुखर्जी यांच्या मते ते हर्षाचे बॉसवेल होते. पुढे हर्षाने ज्यांचा सन्मान केला ते चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग यातला काही भाग वेगळा सांगतात. उत्तरेत हूणांच्या स्वाऱ्या चालू होत्या. म्हाताऱ्या राजाने थोरला मुलगा राज्यवर्धन याला मोठे सैन्य देऊन त्यांच्यावर पाठवले. इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांच्या हिशोबाने तेव्हा पंधरा वर्षांचा असलेला हर्षही घोडदळ घेऊन मागोमाग गेला. शत्रूचा शोध घेत भाऊ डोंगरांत वर गेला, आणि हर्ष खालीच थांबला. हिमालयाच्या पायथ्याच्या जंगलांत तो इतकी शिकार करीत राहिला, की ती जंगले “वन्य प्राण्यांनी रिकामी” झाली. एका रात्री, पहाटेच्या सुमाराला, त्याला स्वप्न पडले. वणव्यात एक सिंह जळत होता, आणि सिंहीण आपल्या बछड्यांना सोडून त्याच आगीत झेप घेत होती. त्याच दिवशी राजधानीहून एक दूत पत्र घेऊन आला. हर्षाने ते वाचले आणि विचारले, वडिलांना कसला आजार आहे? “महाराज, कडक ज्वर आहे.”
आगीचे वर्ष
महाराज, आपण झोपलात का?
हर्षाने आपला सगळा सरंजाम ब्राह्मणांना दान केला: रत्ने, सोने, चांदी. मग अन्नाचा घास न घेता तो घोडा दौडवत राजधानीकडे निघाला. वडिलांच्या उशाशी उभा राहीपर्यंत तीन दिवस त्याने काहीच खाल्ले नाही. मरणासन्न राजा “विनाशाच्या सीमेवर होता, शेवटच्या श्वासाच्या काठावर, महाप्रस्थानाच्या आरंभी, दीर्घनिद्रेच्या दाराशी, मृत्यूच्या जिभेच्या टोकावर.” राजाजवळ राणी यशोवती बसली होती. ती त्याच्या मस्तकाला आणि छातीला स्पर्श करीत होती; रडून रडून तिचे डोळे सुजले होते. ती त्याला वारा घालत होती, “केवळ आपल्या उसाशांनी”, आणि पुन्हा पुन्हा आक्रोश करीत होती, “महाराज, आपण झोपलात का?” राजाने मुलाला पाहिले. हात पसरून तो पलंगावर अर्धवट उठला, आणि हाक मारली, “ये, जवळ ये.” त्याने मुलाला बराच वेळ छातीशी धरले. मग कोरड्या घशाने तो म्हणाला, “बाळा, तू किती रोडावलास.” भंडीने सांगितले, राजपुत्राने तीन दिवस अन्न घेतलेले नाही. भंडी हा राजपुत्रांचा मामेभाऊ, त्यांच्यासोबत दरबारातच वाढलेला; पुढे हर्षाच्या राजवटीत तो एक प्रमुख पुरुष होणार होता. राजा म्हणाला, “ज्वराच्या प्रखर तापाने मी होरपळतो आहेच, पण तुझ्या दुःखाने त्याहूनही जास्त.”
आगीचे वर्ष
पती जिवंत असताना
तेवढ्यात राणीची मुख्य दासी वेला राजपुत्राला शोधत आली आणि त्याच्या पायांवर कोसळली. ती आक्रोशली, “धावा, धावा, स्वामी! पती जिवंत असतानाच राणीसाहेबांनी एक निश्चय केला आहे.” हर्ष अंतःपुराकडे धावला. त्याची आई बाहेर येताना त्याला दिसली. तिने आपली सर्व संपत्ती दान केली होती. स्नान करून तिने दोन भगवी वस्त्रे नेसली होती, मृत्यूचा वेष. तिच्या हातात पतीचे एक चित्र होते, आणि तिने त्याचा भाला धरला होता. दुरूनच राजपुत्र ओरडला, “आई, तूही या अभाग्याला सोडून जाणार? दया कर, माघारी फिर.” आणि तो तिच्या पायांवर पडला. राणी बराच वेळ रडली. मग तिने त्याला उठवले, त्याचे डोळे पुसले, आणि आपले उत्तर दिले. तू मला प्रिय नाहीस असे नाही, ती म्हणाली: “माझ्या स्तनाच्या दुधाबरोबर तू माझे काळीजच प्यायलास.” पण ती एका वीराची पत्नी होती, आणि तिच्या प्रत्येक अंगाने आपले काम पूर्ण केले होते. “सौभाग्यवती असतानाच मला मरायचे आहे.”
आगीचे वर्ष
आगही थंड
राणी म्हणाली, “अशा वेळी मरणे नव्हे, तर जगणे निष्ठुरपणाचे होईल. अविनाशी प्रेम हेच ज्याचे इंधन, त्या पत्नीच्या दुःखाच्या ज्वालेपुढे आगसुद्धा थंडगार आहे.” माझ्या मनातल्या इच्छेला विरोध करून मला लाजवू नकोस, अशी तिने त्याला विनवणी केली, आणि ती त्याच्या पायांवर पडली. हर्षाने तिला उठवले. तिचा निश्चय अढळ आहे हे त्याने ओळखले, आणि नजर खाली घालून तो निःशब्द उभा राहिला. तिने मुलाला मिठी मारली आणि त्याच्या मस्तकाचे चुंबन घेतले. मग नगरवासीयांच्या आकांतातून ती पायीच अंतःपुरातून बाहेर पडली, आणि सरस्वती नदीच्या काठी गेली. तिथे तिने अग्नीची पूजा केली आणि त्यात उडी घेतली. सतीची प्रथा, म्हणजे विधवेने पतीच्या चितेवर स्वतःला अर्पण करणे, त्या काळी ठाऊक होती; इ.स. ५१० च्या एका शिलालेखात एका सरदाराची पत्नी अशी मरण पावल्याची नोंद आहे. मुखर्जी यांच्या मते यशोवती “बाणांनी वर्णन केलेल्या सतीचे सर्वोत्तम उदाहरण होती”. ती पती मरण्याआधीच गेली.
आगीचे वर्ष
शत्रूंचा निःपात कर
हर्ष वडिलांकडे परत आला. राजाची शक्ती जवळजवळ संपली होती. त्याचे पाय धरून हर्ष “एखाद्या सामान्य माणसासारखा” रडला. तो आवाज मरणासन्न राजाच्या कानी गेला. तो क्षीण स्वरात म्हणाला, “बाळा, तू असे करू नयेस. तुझ्या घडणीची माणसे मनाने दुबळी नसतात.” मग राजा आपल्या वारसाला देता येतील अशा आज्ञा एकेक करून सांगू लागला. तो म्हणाला, तुला यांपैकी कशाचीच गरज नाही: “हे जग वारशाने घे”, “माझा खजिना आपलासा कर”, “प्रजेचे रक्षण कर”, “शस्त्रविद्येचा सराव कर”. शेवटची आज्ञा होती, “शत्रूंचा निःपात कर”, आणि ती, तो म्हणाला, “तुझ्या उपजत पराक्रमाचीच सूचना आहे.” हे शब्द ओठांवर असतानाच “त्या सिंहासारख्या राजाने डोळे मिटले, ते पुन्हा कधीही न उघडण्यासाठी.” सरदारांनी आणि नगरवासीयांनी त्याला सरस्वतीकाठी नेले, आणि सम्राटाला शोभेल अशा चितेवर त्याचे दहन केले. ती सगळी रात्र हर्ष राजपुत्रांमध्ये उघड्या जमिनीवर जागाच बसून राहिला.
आगीचे वर्ष
जमिनीवर तलवार
मग राज्यवर्धन हूणांच्या युद्धातून विजयी होऊन घरी परतला. वाटेच्या धुळीने तो करडा झाला होता. युद्धात लागलेल्या बाणांच्या जखमांवर लांब पांढऱ्या पट्ट्या बांधलेल्या होत्या. त्याने भावाला कवटाळले आणि तो हुंदके देऊन रडला. कवीच्या कथनात, त्या दिवशी नगरात कोणी स्वयंपाक केला नाही की स्नान केले नाही; “रडत नाही असा एकही माणूस नव्हता.” पहाटे सर्व राजांसमोर थोरला भाऊ बोलला. वडिलांच्या दुःखाने मी भित्रा झालो आहे, तो म्हणाला. “राजसत्तेकडे पाहताना माझी दृष्टी विचलित होते.” “नरक बनलेल्या घरात” त्याला क्षणभरही राहवत नव्हते. त्याला एखाद्या आश्रमात जाऊन डोंगरी झऱ्यांच्या पाण्यात आपले मन धुऊन स्वच्छ करायचे होते. “म्हणून राज्याची धुरा तू माझ्या हातून स्वीकार.” मग त्याने तलवारधाऱ्याकडून आपली तलवार घेतली आणि ती जमिनीवर फेकली. हर्षाला धक्काच बसला. कोणी माझी भावाकडे चहाडी केली का? माझी परीक्षा घेतली जात आहे का? नाही: तो सिंहासन घेणार नव्हता. तो मुकाट्याने भावाच्या मागोमाग आश्रमात जाणार होता. नजर खाली घालून तो उभा राहिला, “मनाने आधीच आश्रमात पोचलेला”. वस्त्रांच्या अधिकाऱ्याने तपस्वी घालतात ती वल्कले आधीच आणून ठेवली होती.
आगीचे वर्ष
लोखंडी बेड्या
तेवढ्यात राज्यश्रीचा एक सेवक रडत धावत आत आला. तिचा पती, मौखरी राजघराण्यातील ग्रहवर्मा, मारला गेला होता. सेवक म्हणाला, “ज्या दिवशी महाराजांच्या मृत्यूची वार्ता पसरली, त्याच दिवशी” त्याला “माळव्याच्या दुष्ट राजाने इहलोकातून उखडून टाकले.” आणि राज्यश्रीला “एखाद्या दरोडेखोराच्या बायकोसारखे, पायांचे चुंबन घेणाऱ्या लोखंडी बेड्यांच्या जोडीत जखडून कान्यकुब्जच्या तुरुंगात टाकले आहे”. कान्यकुब्ज म्हणजे कनौज. शिवाय बातमी होती, की तो माणूस ठाणेश्वरावरही स्वारी करणार आहे. ही बातमी ऐकताच राज्यवर्धनाच्या मनातले दुःख नाहीसे झाले, कारण त्याचे बहिणीवर प्रेम होते; आणि त्याची जागा भयंकर क्रोधाने घेतली. तो म्हणाला, “अधिक प्रखर भावनेपुढे माझे दुःख पळाले आहे. आज मी माळव्याचे राजघराणे धुळीला मिळवायला निघतो.” हेच, दुसरे काही नव्हे, त्याचे वल्कल ठरणार होते. “माळव्यांनी पुष्पभूतीच्या वंशाचा अपमान करावा!” तो ओरडला; पुष्पभूती हे त्यांच्या घराण्याचे संस्थापक. म्हणजे हरिणीने सिंहाची आयाळ धरावी, बेडकाने नागाला चापट मारावी. “सगळे राजे आणि हत्ती तुझ्याजवळ राहू देत. फक्त हा भंडी सुमारे दहा हजार घोडेस्वार घेऊन माझ्यामागे येवो.” आणि त्याने कुचाचा नगारा वाजवण्याची आज्ञा दिली.
आगीचे वर्ष
तू इथेच थांब
हर्षाने आपल्यालाही नेण्याची विनंती केली. तुम्ही मला लहान समजत असाल, तो म्हणाला, तर मला मागे न ठेवण्याचे ते आणखी एक कारण. मी अननुभवी आहे असे वाटत असेल, तर माझी परीक्षा कधी झाली? “दोघांनी जाणे अप्रशस्त वाटत असेल, तर ही कामगिरी मला देऊन माझे समाधान करा.” तो भावाच्या पायांवर पडला. राज्यवर्धनाने त्याला उठवले. तो म्हणाला, “एका हरणासाठी सिंहांचा मेळा जमणे फारच हीनपणाचे.” एक दिवस हर्षाला सारी पृथ्वी जिंकायची आहे. “फक्त, आपल्या शत्रूंच्या मृत्यूसाठी माझ्यात जी असह्य भूक जागी झाली आहे, तिच्यासाठी क्रोधाचा हा एक घास मी वाटून घेत नाही, याची मला क्षमा कर. तू इथेच थांब.” त्याच दिवशी तो निघाला. हर्ष एकटा पडला, “कळपातून चुकलेल्या रानटी हत्तीसारखा”. अनेक दिवसांनंतर एका रात्री तो जागाच पडून होता. तेव्हा पहारेकरी एक श्लोक म्हणताना त्याने ऐकला: “वादळ जसे जहाजाला, तसे दैव वीराला अचानक बुडवते.” पहाटेच्या सुमारास त्याला क्षणभर झोप लागली, आणि त्याला स्वप्न पडले: आकाशाला भिडणारा एक लोखंडी स्तंभ तुटून तुकडे तुकडे झाला होता.
आगीचे वर्ष
निःशस्त्र, विश्वासू आणि एकटा
एके दिवशी दरबारात हर्षाने पाहिले, भावाच्या मर्जीतला एक घोडदळ अधिकारी घाईघाईने आत येत होता. त्याच्यामागे खाली माना घातलेला लवाजमा होता. सुतकात वाढलेल्या केसांनी त्याचा चेहरा भरला होता, आणि तो बोलण्याआधीच त्याचे अश्रू बातमी सांगत होते. हर्षाला कळले, भावाने माळव्याच्या सैन्याची “हास्यास्पद सहजतेने” दाणादाण उडवली होती. पण मग “गौडच्या राजाने खोट्या सौजन्याने त्याला विश्वासात घेतले, आणि निःशस्त्र, विश्वासू आणि एकटा असताना त्याच्याच मुक्कामात त्याला संपवले.” बाण गौडच्या, म्हणजे बंगालच्या, राजाचे नाव सांगत नाहीत. ह्युएनत्संग सांगतात: पूर्व भारतातील कर्णसुवर्णचा राजा शशांक, बौद्धांचा छळ करणारा. दुःखाने आणि क्रोधाने हर्ष पेटून उठला. तो ओरडला, “गौडराजाखेरीज दुसरा कोणता माणूस सर्व जगाला घृणास्पद अशा खुनाने एवढ्या थोर आत्म्याला धुळीस मिळवील … तेही अशा क्षणी, की जेव्हा आपल्या बाहूंच्या निष्कपट पराक्रमाने सर्व राजांना जिंकून त्याने तलवार खाली ठेवली होती?” तो म्हणाला, त्या माणसाचे नुसते नावसुद्धा जीभ विटाळते.
आगीचे वर्ष
तो कसा मेला?
राज्यवर्धन कसा मारला गेला, याविषयी आधारग्रंथांचे एकमत नाही. बाणांच्या कथनात त्याला खोट्या सौजन्याने भुलवून, निःशस्त्र आणि एकटा असताना “त्याच्याच मुक्कामात” मारले. बाणांवरचे एक जुने टीकाकार भर घालतात, की शशांकाने आपली मुलगी देऊ करून त्याला गाफील केले. एक शिलालेख सांगतो, त्याने “वचनांवर विश्वास ठेवल्यामुळे” “शत्रूच्या मुक्कामात” प्राण गमावले. इतिहासकार चिं. वि. वैद्य म्हणतात, तो निःशस्त्र, थोड्या अनुयायांसह शशांकाच्या छावणीत गेला, आणि तिथे एका मेजवानीत त्याचा खून झाला. नंतरच्या एका विद्वानाला वाटले, तो उघड्या लढाईत पडला. ह्युएनत्संग ते सरळ, कारणासह सांगतात. शशांक आपल्या मंत्र्यांना वारंवार म्हणे: “सरहद्दीवरच्या देशाला सद्गुणी राजा असणे, हे (मूळ) राज्याचे दुर्भाग्य.” “यावरून त्यांनी राजाला भेटीसाठी बोलावले आणि त्याचा खून केला.” पुढे, यात्रेकरूंच्या कथनात, कनौजचे मंत्री स्वतःला दोष देतात: “त्याच्या मंत्र्यांच्या चुकीमुळे त्याला स्वतःला शत्रूच्या हाती सोपवावे लागले.”
आगीचे वर्ष
प्रतिज्ञा
मग जुना सरसेनापती सिंहनाद बोलला. तो हर्षाच्या वडिलांचा मित्र होता, अनेक तलवारींचे घाव छातीवर झेललेला. तो म्हणाला, “फक्त गौडराजाचाच विचार करू नका. असे करा, की पुढे कोणीही त्याचे अनुकरण करणार नाही.” सर्वांसमोर हर्षाने प्रतिज्ञा केली. “माझ्या पूज्य पित्याच्या चरणधुळीची शपथ घेऊन मी सांगतो: ठरावीक दिवसांच्या आत मी ही पृथ्वी गौडांपासून मुक्त केली नाही, आणि आपल्या धनुष्यांच्या लवचिकतेने उन्मत्त झालेल्या सर्व राजांच्या पायांतील बेड्यांच्या खणखणाटाने ती दुमदुमवली नाही, तर तेलाने पेटलेल्या ज्योतीत पतंगासारखा मी आपला पापी देह झोकून देईन.” आणि सर्व राजांसाठी एक जाहीरनामा कोरण्याची त्याने आज्ञा दिली. “सर्व राजांनी खंडणी देण्यासाठी हात तयार ठेवावेत, किंवा तलवारी हाती घ्याव्यात.” ह्युएनत्संग यांनीही एका प्रतिज्ञेविषयी ऐकले. त्यांच्या कथनात हर्ष मंत्र्यांना म्हणतो: “माझ्या भावाचे शत्रू अजून शिक्षेविना आहेत, शेजारचे देश अजून शरण आलेले नाहीत. जोवर असे आहे, तोवर माझा उजवा हात अन्नाचा घास कधीही तोंडाकडे नेणार नाही.”
आगीचे वर्ष
गंगाकाठची मूर्ती
ह्युएनत्संग यांच्या कथनात मुकुट इतक्या सहजपणे मिळाला नाही. भंडी, ज्याला ते महामंत्री म्हणतात, मंत्रिमंडळाला म्हणाला, जुन्या राजाचा मुलगा मरण पावला आहे. त्याने मृत राजपुत्राच्या भावाचे नाव सुचवले, आणि सर्वांनी राजपुत्राला राज्य करण्याची विनंती केली. हर्ष कचरला. त्याने उत्तर दिले, “देशाचा कारभार ही जबाबदारीची जागा आहे, आणि तिच्यात नेहमीच अडचणी असतात. आणि माझी योग्यता तर खरोखरच अल्प आहे.” गंगेच्या काठावर बोधिसत्त्व अवलोकितेश्वराची एक मूर्ती होती. अवलोकितेश्वर हे बौद्धांचे एक संत, आणि ती मूर्ती चमत्कारांसाठी प्रसिद्ध होती. राजपुत्र तिच्यापुढे गेला, आणि त्याने उपवास करून प्रार्थना केली. बोधिसत्त्वांनी त्याला दर्शन दिले आणि साहाय्याचे वचन दिले; फक्त एक इशारा दिला: “सिंहासनावर बसू नकोस, आणि स्वतःला महाराज म्हणवू नकोस.” म्हणून त्याने स्वतःला फक्त राजपुत्र म्हणवले, आणि शीलादित्य ही पदवी घेतली. बाणांना अशा कचरण्याची काहीच माहिती नाही; आणि त्यांच्या कथनात त्या वेळी भंडी सैन्यासोबत दूर होता. वैद्य यांना वाटले, हर्ष कचरला तो कनौजच्या सिंहासनाबद्दल, कारण त्याची खरी वारस विधवा राज्यश्री होती. बाणांच्या कथनात त्या संताची जागा राजलक्ष्मी घेते: तिने हर्षाला कवेत घेतले, आणि तो नाखूश असूनही त्याला सिंहासनावर बसवले. त्याच्या राजवटीची गणना ६०६ सालापासून झाली.
आगीचे वर्ष
विंध्याच्या रानात
हर्षाने कूच केले. वाटेत त्याला भंडी परत येताना भेटला. युद्धात हस्तगत केलेले माळव्याच्या राजाचे सगळे सैन्य त्याच्यासोबत होते. त्याचे हत्ती आणि खजिना होता, आणि लोखंडी बेड्यांत जखडलेले त्याचे अनुयायीही. भंडीने भावाच्या मृत्यूची हकीकत सांगितली. आणि राज्यश्री? भंडीने ऐकले होते, ती कनौजच्या तुरुंगातून निसटली, आणि आपल्या स्त्रियांसह विंध्याच्या रानात पळून गेली. तिच्या शोधासाठी पाठवलेल्यांपैकी कोणीही परत आले नव्हते. हर्ष म्हणाला, “इतर शोधणाऱ्यांची मला काय पर्वा? ती जिथे गेली आहे, तिथे मी स्वतः, इतर सर्व कामे सोडून जाईन.” त्याने भंडीला सैन्य देऊन गौडराजावर पाठवले. स्मिथ यांना हे स्पष्ट दिसले, की शशांक “फारसे नुकसान न होता निसटला”; ६१९ मध्येही तो सत्तेवर होता. अनेक दिवस हर्ष विंध्याच्या रानात भटकला. अखेर एका तरुण डोंगरी माणसाला त्याच्यापुढे आणले गेले, जो “या विंध्य रानातले प्रत्येक पान ओळखतो”. अशी कोणी स्त्री दिसली नाही, तो म्हणाला; पण त्याने राजाला एका बौद्ध भिक्खूंविषयी सांगितले. दिवाकरमित्र त्यांचे नाव. ते एका कोसावर, एका डोंगरी ओढ्याकाठी आपल्या शिष्यांसह राहत होते. हर्षाला ठाऊक होते, दिवाकरमित्र आधी एक ब्राह्मण आचार्य होते, राज्यश्रीचा पती ग्रहवर्मा याचे बालमित्र, आणि नंतर ते बुद्धांच्या शिकवणीकडे वळले होते.
आगीचे वर्ष
आत्ता चितेवर चढते आहे
हर्ष आश्रमात गेला. तो भिक्खूंना म्हणाला, “माझे सारे प्रिय आप्त गेले. आता मला एकच धाकटी बहीण उरली आहे, आणि तीच माझ्या जीवनाचा एकमेव धागा आहे.” ती या रानात हरवली आहे; तिची काही खबर तुमच्यापर्यंत आली आहे का? काहीच आली नव्हती. पण भिक्खू बोलत असतानाच त्यांचा एक भिक्खू शिष्य डोळ्यांत पाणी आणून पुढे आला. “स्वामी, ही खरोखरच दुःखाची गोष्ट आहे. एक तरुण स्त्री, पूर्वी अतिशय वैभवात असावी अशी दिसणारी, जबर दुर्दैवाने खचून, असहाय निराशेत आत्ता चितेवर चढते आहे.” तो म्हणाला, आज सकाळी नदीकाठी त्याला ती स्त्रियांच्या एका घोळक्यात दिसली. रानातल्या गवताने आणि दगडांनी त्यांचे पाय फाटले होते. एक म्हातारी दासी त्याच्या पायांवर पडली. ती म्हणाली, माझ्या स्वामिनीचे वडील गेले, पती गेला, आणि भाऊ दूर आहे; “ती आता अग्नीत प्रवेश करते आहे. तिला वाचवा हो!” हर्षाला नाव ऐकण्याची गरज नव्हती. तो म्हणाला, “पूज्य स्वामी, ही खरोखरच माझी दुर्दैवी बहीण आहे.”
आगीचे वर्ष
विजये, आग फुलव!
हर्ष त्या शिष्याच्या मागोमाग पायी निघाला. त्यांच्यामागे ते पवित्र पुरुष, आणि घोडे हाताशी धरून चालणारे त्याचे सगळे राजे होते. जवळ पोचताच झाडांमधून त्याला मरणाची तयारी करणाऱ्या स्त्रियांचे आवाज ऐकू आले. कवी ते एका लांबलचक प्रवाहात देतात: “विजये, आग फुलव! … विचारिके, आग पेटव! … रोहिणी, चितेवर चढताना मला आधारासाठी हात दे!” मग आवाज बदलले. “हरिणी, उत्तरेकडून घोड्यांचे खिंकाळणे ऐकू येते आहे! प्रभावती, झाडांमधून दिसणारे हे उंच छत्र कोणाचे? … राणीसाहेब, हर्षराजाच्या आगमनाच्या आनंदाने तुम्ही खरोखरच भाग्यवान आहात!” हर्ष धावत पुढे गेला. चितेत प्रवेश करण्याच्या तयारीत असलेली राज्यश्री त्याला मूर्च्छित होताना दिसली. त्याने तिच्या कपाळावर हात दाबून धरला. तिने डोळे उघडले, भावाच्या गळ्याला मिठी मारली, आणि ती आक्रोशली, “बाबा, आई, सख्यांनो!” त्याने आपल्या हातांनी तिचे तोंड झाकले, आणि तो पुन्हा पुन्हा म्हणत राहिला, “बाळ, धीर धर.” ती बराच वेळ रडली. पहिला आवेग ओसरल्यावर तिने भावाला आपल्याला आगीपासून दूर नेऊ दिले, आणि ती एका झाडाच्या बुंध्याशी बसली.
आगीचे वर्ष
तांबडे वस्त्र
भिक्खूंनी कमळाच्या पानांतून पाणी आणवले. हर्षाने आधी बहिणीचे डोळे धुतले, मग स्वतःचे. तो म्हणाला, “बाळ, या पवित्र पुरुषांना वंदन कर. ते तुझ्या पतीचे दुसरे हृदय होते, आणि आपले गुरू आहेत.” तिच्या स्त्रियांनी त्याला तिची हकीकत सांगितली, आणि ती भंडीच्या हकीकतीहून वेगळी आहे. “गौडांच्या संकटा”च्या काळात तिला कनौजहून दूर पाठवले गेले होते, “गुप्त नावाच्या एका सरदाराच्या करणीने”. वैद्यही म्हणतात, एका गुप्त सरदाराने तिला गुपचूप सोडून दिले. भावाच्या मृत्यूची बातमी कानी आल्यावर तिने अन्न सोडले, आणि अखेर निराशेने चितेवर चढण्याचा निश्चय केला. राज्यश्रीने आपली विडा देणारी दासी पत्रलता हिच्या कानात काही सांगितले. तिच्या वतीने पत्रलता बोलली: “महाराजांच्या आगमनाने माझा मरण्याचा निश्चय, तो पुरा होण्याच्या बेतात असतानाच थांबला. म्हणून आता या दुर्दैवात मला तांबडे वस्त्र धारण करू द्या.” ते बौद्ध भिक्खुणीचे वस्त्र. राजा गप्प राहिला. भिक्खूंनी तिला उत्तर दिले. ते म्हणाले, तुझा भाऊ तुला पित्यासमान आहे, आणि तो सांगेल तसेच तू केले पाहिजेस. हर्ष बोलला. मी माझी प्रतिज्ञा पुरी करीपर्यंत बहिणीने काही काळ माझ्याजवळच राहावे, आणि भिक्खूंनी आपल्या उपदेशाने तिचे सांत्वन करावे. “शेवटी, माझा हेतू सिद्धीस गेल्यावर, ती आणि मी दोघेही तांबडी वस्त्रे एकत्रच धारण करू.” दुसऱ्या दिवशी सकाळी तो बहिणीला आणि त्या पवित्र पुरुषांना घेऊन गंगाकाठच्या आपल्या छावणीत परतला. तिथेच बाणांचा ग्रंथ अपुरा थांबतो. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: राधाकुमुद मुखर्जी, ‘हर्ष’ (१९२६); चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडीव्हल हिंदू इंडिया’, खंड पहिला (१९२१); आणि व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरण तेरावे. त्या वर्षातील घटना बाणांच्या ‘हर्षचरित’मधून घेतल्या आहेत; भाषांतर ई. बी. कॉवेल आणि एफ. डब्ल्यू. थॉमस (१८९७), प्रकरणे पाचवे ते आठवे. सोबत ह्युएनत्संग यांचे कनौजविषयीचे कथन, त्यांच्या ‘सि-यु-कि’ या ग्रंथातून; भाषांतर सॅम्युएल बील, खंड पहिला (१८८४), पाचवा भाग.