PocketPage

मराठी

23 pieces

  1. प्राचीन भारत: एक दृष्टिक्षेप“प्राचीन भारताला हेरोडोटस किंवा थुसिडिडीस नाही, लिव्ही किंवा टॅसिटस नाही.” इतिहासकार ई. जे. रॅप्सन यांनी १९१४ मध्ये असे लिहिले. मुसलमानांच्या विजयापूर्वीच्या शतकांत भारतात अनेक राष्ट्रे उदयाला आली आणि लयाला गेली, “पण यांपैकी एकाही राष्ट्राल…
  2. दहा राजांचे युद्ध“पृथ्वीच्या सीमा धुळीने काळ्या झालेल्या दिसल्या; हे इंद्र-वरुणांनो, आरोळी स्वर्गापर्यंत पोहोचली.” दहा राजांच्या युद्धाची आठवण ऋग्वेदातील एक सूक्त अशी जागवते. हे युद्ध परुष्णी नदीवर झाले. पंजाबातील या नदीला आज रावी म्हणतात. ऋग्वेद हा देवतांच…
  3. चांदण्या रात्रीची कबुलीभगवान बुद्धांच्या हयातीत गंगेच्या खोऱ्यातील मगधावर अजातशत्रू राज्य करीत होता. इ.स.पू. सुमारे ५५४ मध्ये तो गादीवर आला. त्याच्या आयुष्यातील एका रात्रीची कथा सर्वांत जुन्या बौद्ध ग्रंथांपैकी एकात आहे. तो ग्रंथ म्हणजे सामञ्ञफल सुत्त, “श्रमणजीवन…
  4. वज्जींचे सात नियम“हे वज्जी कितीही बलवान आणि सामर्थ्यवान असोत, मी त्यांचा समूळ उच्छेद करीन, मी या वज्जींचा नाश करीन, मी या वज्जींना पार धुळीला मिळवीन!” भगवान बुद्धांच्या हयातीत मगधाचा राजा अजातशत्रू असे म्हणाला. वज्जी गंगेच्या उत्तरेला त्याचे शेजारी होते. ते…
  5. आपल्याच लोकांविरुद्ध नाहीवायव्येकडच्या डोंगराळ मुलखात मसगा नावाचे नगर होते. त्या नगराबाहेर एका लहानशा टेकडीवर भाडोत्री भारतीय सैनिकांच्या एका तुकडीने तळ ठोकला. मॅसिडोनियाचा अलेक्झांडर याच्यापासून नगराचे रक्षण करण्यासाठी त्यांना पैसे देऊन आणले होते. नगर आणखी तग धरू…
  6. राजाला शोभेल तसेहायडास्पीस नदीच्या, म्हणजे आजच्या झेलमच्या, पूर्वेला एक भारतीय राजा “ते प्रचंड संकट जवळ येताना पाहत होता”. त्याला कळले, की त्याचा जुना शत्रू, तक्षशिलेचा राजा, यवन विजेत्याशी, मॅसिडोनियाच्या अलेक्झांडरशी, मैत्री करून बसला आहे. भारतीय लोक ग्र…
  7. अलेक्झांडर इथे थांबलाराजाचे बोलणे संपले, आणि कुणीच उत्तर दिले नाही. मॅसिडोनियाच्या अलेक्झांडरने हायफॅसिस नदीच्या, म्हणजे आजच्या बियासच्या, काठावर आपल्या अधिकाऱ्यांना जमवले होते. नदी ओलांडून पुढे चला, असा आग्रह त्याने त्यांना केला होता. पंजाबात ते आले होते ती ही…
  8. चितेवरचे तपस्वीतक्षशिलेबाहेर सुमारे दहा मैलांवर पंधरा माणसे नग्न आणि निश्चल बसली होती. ऊन इतके कडक होते, की त्या दगडांवरून कुणाला अनवाणी चालवत नसे. ते भारतीय तपस्वी होते, “सहनशक्तीची साधना करणारे”, आणि लोक त्यांना फार पूज्य मानत. त्यांची कीर्ती मॅसिडोनिया…
  9. राजदूताचा वृत्तांतइ.स.पू. सुमारे ३०२ मध्ये मेगॅस्थिनीस नावाचे एक ग्रीक राजदूत पाटलिपुत्रास आले. पाटलिपुत्र ही भारताचा सम्राट चंद्रगुप्त याची राजधानी. हा इतिहासकार व्हिन्सेंट स्मिथ यांनी दिलेला काळ; ‘द केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया’ एवढेच सांगते, की ते इ.स.पू. स…
  10. सर्व माणसे माझी मुलेइ.स.पू. सुमारे २६१ मध्ये मौर्य सम्राट अशोकाने कलिंग जिंकले. बंगालच्या उपसागराच्या किनाऱ्यावरचे ते एक राज्य होते. त्या युद्धाविषयी एकच नोंद सांगते: जिंकणाऱ्याचे स्वतःचे शब्द. सुमारे चार वर्षांनंतर ते त्याच्या तेराव्या शिलालेखात खडकावर कोरले…
  11. आंब्याचे कोडेसम्राट अशोकाच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धात महिंद नावाचे एक बौद्ध भिक्खू भारतातून लंकेच्या बेटावर गेले, आणि तिथले राजे देवानंपिय तिस्स यांनी नवा धर्म स्वीकारला. एका गणनेनुसार तिस्स यांनी इ.स.पू. २५३ ते २१३ राज्य केले. ही कथा सर्वांत सविस्तर…
  12. आईचे लेणे, राजाचे सरोवरइ.स.च्या दुसऱ्या शतकात पश्चिम भारतातील एकाच प्रदेशासाठी दोन राजघराणी लढली. सुराष्ट्र, माळवा आणि उत्तर कोकण हे प्रदेश त्यांत होते. एका बाजूला दख्खनचे सातवाहन राजे, आणि दुसऱ्या बाजूला क्षत्रप, म्हणजे परकी वंशाचे राज्यकर्ते. दोघांनीही आपली कहा…
  13. पांढऱ्या रेशमाचा पंखाइ.स. ३९९ मध्ये फाहियान नावाचे एक चिनी बौद्ध भिक्खू चीनमधील चांग-आन येथून भारताकडे निघाले, आणि सुमारे पंधरा वर्षांनी घरी परतले. स्वतःविषयी लिहिताना त्यांनी “फा-हिएन” हे नाव वापरले, जणू दुसऱ्या कुणाविषयी लिहावे तसे. वाळवंट, पर्वत आणि घरी परतण…
  14. तोंड झाकणारा कैदीइ.स. सुमारे ५२० मध्ये सुंग-युन नावाचे एक चिनी यात्रेकरू-राजदूत गांधारच्या हूण राजाच्या छावणीत आले. गांधार म्हणजे पेशावरच्या भोवतालचा प्रदेश. सुंग-युन त्या राजाचे नाव सांगत नाहीत; इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांच्या मते तो मिहिरकुल होता, उत्तर…
  15. आगीचे वर्षठाणेश्वर प्राचीन पवित्र “कुरुभूमी”त होते. सातवे शतक सुरू झाले तेव्हा तिथला राजा प्रभाकरवर्धन होता. तो “उत्तर भारतातील अग्रगण्य राजा” होता. त्याला राज्यवर्धन आणि हर्ष हे दोन मुलगे आणि राज्यश्री ही एक मुलगी होती. ते घराणे ज्या वर्षी उद्ध्वस्त…
  16. अजिंक्य राजाइ.स. सातव्या शतकाच्या सुरुवातीला कनौजचा राजा हर्ष उत्तरेचा सार्वभौम स्वामी झाला होता. नर्मदा नदीच्या दक्षिणेला एक राजा राज्य करीत होता, ज्याचे विजय हर्षाच्या विजयांच्या तोडीचे होते. तो दख्खनच्या चालुक्यांचा दुसरा पुलकेशी. त्याची राजधानी वात…
  17. सद्धर्माचे भांडारह्युएनत्संग हे चीनमधील एक बौद्ध भिक्खू. सम्राट हर्षाच्या काळात ते भारतात आले. बुद्धांच्या पवित्र स्थानांचे दर्शन घ्यावे आणि धर्मग्रंथांचा अभ्यास करावा, हा त्यांचा हेतू होता. भारतातील सर्वांत मोठ्या आणि सर्वांत श्रीमंत विहारात, नालंदेत, ते क…
  18. सर्वस्व दान करणारा राजाउत्तर भारताचा सम्राट हर्ष याच्या कारकिर्दीत ह्युएनत्संग नावाचे एक चिनी बौद्ध भिक्खू मगधातील नालंदा या महान विहारात अभ्यास करीत होते. त्यांची कथा दोन ग्रंथ सांगतात: त्यांचे स्वतःचे प्रवासवर्णन, आणि ह्वुई ली यांनी लिहिलेले त्यांचे चरित्र. ते…
  19. परत न आलेला राजाललितादित्य, ज्याला मुक्तापीड असेही म्हणत, तो आठव्या शतकात काश्मीरचा राजा होता. त्याची कथा कवी कल्हण यांनी काश्मीरच्या राजांच्या आपल्या इतिवृत्तात सांगितली आहे. कल्हणांनी ते नंतरच्या काळात लिहिले; त्यांचे भाषांतरकार एम. ए. स्टाइन नोंदवतात, क…
  20. वेडा आणि नदीकाश्मीरच्या राजाच्या खजिन्यातून एक माणूस नावेत बसून निघाला. सोबत नाण्यांनी भरलेले अनेक घडे होते. नंदक नावाचे एक गाव पुराखाली बुडाले होते. तिथे त्याने नाण्यांचा एक अख्खा घडा पाण्यात टाकला, आणि घाईघाईने तो माघारी फिरला. काश्मीरचे इतिहासकार कल…
  21. घड्यातली नावेउत्तरमल्लूर हे दक्षिण भारतातले एक गाव. तिथे सात मंदिरे आहेत, आणि प्रत्येकावर शिलालेख आहेत. चोळ राजा पहिला परांतक याच्या कारकिर्दीत वैकुंठ-पेरुमाळ मंदिराच्या पश्चिम भिंतीवर नियमांचे दोन संच दगडात कोरले गेले. पुराभिलेखतज्ज्ञ वेंकय्या यांनी ते…
  22. चितेवरून परतलेली राणीइ.स.च्या दहाव्या शतकात दिद्दा नावाच्या राणीच्या हाती काश्मीरची सत्ता होती. तिची कथा कल्हण सांगतात. ते काश्मीरच्या एका मंत्र्याचे पुत्र. काश्मीरच्या राजांचे इतिवृत्त त्यांनी लिहिले. त्यांचे भाषांतरकार एम. ए. स्टाइन यांच्या हिशेबाने दिद्दाची…
  23. संस्कृत शिकलेला परदेशीइ.स. सुमारे १०३० मध्ये अल-बिरूनी या मुसलमान विद्वानांनी भारतावरचा आपला ग्रंथ पूर्ण केला. ते ख्वारिझमचे, म्हणजे आजच्या खिवाच्या प्रदेशाचे होते. “भारतातील ज्ञानी पुरुषांची भाषा” असलेली संस्कृत ते शिकले होते. मुलतान आणि पेशावर येथे भारतीय पंडि…