प्राचीन भारताच्या कथा
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
वाळूतली हाडे
इ.स. ३९९ मध्ये फाहियान नावाचे एक चिनी बौद्ध भिक्खू चीनमधील चांग-आन येथून भारताकडे निघाले, आणि सुमारे पंधरा वर्षांनी घरी परतले. स्वतःविषयी लिहिताना त्यांनी “फा-हिएन” हे नाव वापरले, जणू दुसऱ्या कुणाविषयी लिहावे तसे. वाळवंट, पर्वत आणि घरी परतण्याचा सागरी प्रवास यांचा फाहियान स्वतः सोडून दुसरा कुणी साक्षीदार नाही. ते का निघाले, हे ते साफ सांगतात. चीनमध्ये त्यांना ठाऊक असलेल्या विनयग्रंथांची, म्हणजे बौद्ध भिक्खूंनी पाळायच्या नियमांच्या ग्रंथांची, “तुटकी आणि अपुरी अवस्था” पाहून त्यांना दुःख होत असे. म्हणून त्यांनी आणि आणखी चार भिक्खूंनी भारतात जाऊन ते नियम शोधायचे ठरवले. वाटेत आणखी काही जण त्यांना येऊन मिळाले. सरहद्दीवरचे मुख्य नगर तुन-ह्वांग. तिथल्या अधिकाऱ्याने त्यांना वाळवंट पार करायला लागणारे सामान दिले. त्या वाळवंटात “पुष्कळ दुष्ट पिशाच्चे आणि गरम वारे आहेत. त्यांच्या तडाख्यात सापडणारे (प्रवासी) एकजात मरतात. वर आकाशात एक पक्षी दिसत नाही, खाली जमिनीवर एक प्राणी नाही. कुठून पार व्हावे हे शोधायला कितीही निरखून चहूकडे पाहिले, तरी कोणती वाट निवडावी ते कळत नाही. खूण म्हणून एकच गोष्ट: मेलेल्यांची सुकलेली हाडे.” सतरा दिवसांनी ते शेन-शेन राज्यात पोचले.
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
सातशे शिड्या
पुढे कांद्याचे पर्वत होते. ते पार करायला यात्रेकरूंना एक महिना लागला. “त्यांच्यावर हिवाळ्यात आणि उन्हाळ्यात बर्फ असते.” तिथे राहणाऱ्या विषारी ड्रॅगनांविषयी ते सांगतात: त्यांना डिवचले तर ते “विषारी वारे ओकतात, आणि बर्फाचे वर्षाव आणि वाळू-खडीची वादळे उठवतात. या संकटांत सापडणाऱ्या दहा हजारांतला एकही जीव घेऊन सुटत नाही.” पलीकडे गेल्यावर ते उत्तर भारतात होते. मग पंधरा दिवस ते पर्वतांच्या कडेने नैर्ऋत्येकडे गेले. वाट एका कड्यावरून जात होती, “डोंगरासारखी खडकाची एक भिंत, पायथ्यापासून १०,००० हात उंच”. “तिच्या टोकाशी गेले की डोळे फिरू लागत; आणि त्याच दिशेने पुढे जावे म्हटले, तर पाय ठेवायला जागा नसे; आणि खाली सिंधू नावाच्या नदीचे पाणी होते.” पूर्वीच्या काळी माणसांनी खडकांतून वाटा खोदल्या होत्या, आणि कड्याच्या अंगावर शिड्या लावल्या होत्या, सातशे शिड्या. तळाशी नदी पार करायला दोरखंडांचा एक पूल होता; तिथे नदीचे दोन काठ एकमेकांपासून ऐंशी पावलांवर होते.
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
छोटे हिमपर्वत
तांडा एकत्र राहिला नाही. भगवान बुद्धांचे भिक्षापात्र ठेवले होते त्या नगरात, वाटेत येऊन मिळालेल्या भिक्खूंपैकी दोघांनी पात्राची पूजा केली आणि ते मागे फिरले. हिवाळ्याच्या तिसऱ्या महिन्यात फाहियान आणि आणखी दोघे, ह्वुई-किंग आणि ताओ-चिंग, यांनी छोटे हिमपर्वत पार केले. ताओ-चिंग हे तेच मित्र, जे पुढे एक दिवस भारतातच राहायचे ठरवणार होते. त्या पर्वतांवर हिवाळ्यात आणि उन्हाळ्यात बर्फ असते. उत्तरेच्या बाजूला, सावलीत, त्यांना असा थंड वारा लागला की ते कुडकुडू लागले, आणि त्यांच्या तोंडून शब्द फुटेना. ह्वुई-किंग यांना पुढे जाववेना. त्यांच्या तोंडातून पांढरा फेस येऊ लागला, आणि ते फाहियानांना म्हणाले, “मी आता जगू शकत नाही. तुम्ही ताबडतोब निघून जा, म्हणजे आपण सगळेच इथे मरणार नाही.” एवढे बोलून त्यांनी प्राण सोडला. “फा-हिएन त्या देहावरून हात फिरवत करुण स्वरात आक्रोश करू लागले, ‘आपला मूळ बेत फसला; हे दैव आहे. आता आपण काय करणार?’” मग त्यांनी पुन्हा स्वतःला सावरले, आणि उरलेले दोघे पर्वतरांग ओलांडून दक्षिणेला पोचले. त्यांचे भाषांतरकार जेम्स लेग यांना “दैवा”चा तो आक्रोश स्वाभाविक वाटला, पण बौद्धाला न शोभणारा: “त्या क्षणी एका कन्फ्यूशियन कल्पनेने त्यांच्या बौद्ध श्रद्धेवर मात केली.”
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
सरहद्दीवरच्या देशाची माणसे
ते पुन्हा सिंधू पार करून भगवान बुद्धांचा धम्म जिथे भरभराटीला होता अशा देशात आले. तिथल्या भिक्खूंनी चीनहून आलेले ते दोन परके जाताना पाहिले, आणि त्यांचे मन “अतिशय करुणेने आणि सहानुभूतीने भरून आले”. ते म्हणाले, “सरहद्दीवरच्या देशातली ही माणसे भिक्खू व्हायला शिकली, आणि आमच्या शिकवणीसाठी, बुद्धांच्या धम्माच्या शोधात, इतक्या दुरून आली, हे कसे?” आग्नेयेकडे जाताना यात्रेकरूंना “एकामागून एक कितीतरी विहार लागले, आणि त्यांत अगणित भिक्खू, ज्यांची गणती दहा-दहा हजारांत करावी लागे”. यमुनाकाठच्या मथुरेजवळ वीस विहार होते, आणि त्यांत बहुधा तीन हजार भिक्खू. भारताचे राजे भिक्खूंशी कसे वागत, हे ते सांगतात. राजा भिक्खूंच्या संघाला दान देई, तेव्हा तो आपला राजमुकुट उतरवी, आणि आपले कुटुंब आणि मंत्री यांच्यासह स्वतःच्या हातांनी त्यांना अन्न वाढी. मग तो स्वतःसाठी जमिनीवर एक सतरंजी अंथरवी, आणि मुख्य भिक्खूंच्या समोर तिच्यावर बसे: “संघासमोर आसनांवर बसण्याचे धाडस ते करत नाहीत”. त्यांच्या वृत्तांतानुसार या चालीरीती भगवान बुद्ध या जगात होते त्या काळापासून चालत आल्या होत्या.
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
जायचे तर जावे, राहायचे तर राहावे
मथुरेच्या दक्षिणेला ते ज्याला मध्यदेश म्हणतात, तो सुरू होत होता. ते गुप्त राजा चंद्रगुप्त विक्रमादित्य याचे साम्राज्य होते. पण इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांच्या मते हे यात्रेकरू “बौद्ध ग्रंथ, कथा आणि चमत्कार यांच्या शोधात इतके गढून गेले होते” की “ज्या पराक्रमी सम्राटाच्या राज्यात त्यांनी अभ्यासात सहा वर्षे घालवली, त्याचे नावही सांगण्याची तसदी त्यांनी घेतली नाही”. यात्रेकरूंच्या नजरेत जे भरले, ते त्यांनी लिहून ठेवले. “थंडी आणि उष्णता अगदी समतोल असते, आणि दव गोठत नाही की बर्फ पडत नाही. लोक पुष्कळ आणि सुखी आहेत; त्यांना आपल्या घरांची नोंद करावी लागत नाही, की अधिकारी आणि त्यांचे नियम यांची पर्वा करावी लागत नाही.” फक्त राजाची जमीन कसणारे त्याला उत्पन्नाचा एक वाटा देत. “जायचे असेल तर ते जातात; राहायचे असेल तर राहतात.” “राजा शिरच्छेदाशिवाय, किंवा (इतर) शारीरिक शिक्षांशिवाय राज्य करतो.” गुन्हेगारांना दंड होई, कधी हलका, कधी जबर. वारंवार बंडाचा प्रयत्न केला, तरी “त्यांचा फक्त उजवा हात तोडला जातो”. राजाच्या रक्षकांना पगार मिळत असे. कुणी कोणत्याही जिवाची हत्या करत नसे, मद्य पीत नसे, कांदा-लसूण खात नसे; अपवाद फक्त चांडाळांचा, म्हणजे बहिष्कृतांचा. ते वेगळे राहत. नगराच्या किंवा बाजाराच्या दाराशी आले, की ते लाकडाचा एक तुकडा वाजवत, “म्हणजे लोकांना कळावे आणि त्यांनी त्यांना टाळावे”. लोक कवड्यांनी खरेदी-विक्री करत.
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
अशोकाचे नगर
अशोकाची जुनी राजधानी पाटलिपुत्र येथे यात्रेकरूंना सम्राटाचा राजवाडा अजून उभा दिसला. त्यांच्या वृत्तांतानुसार त्याची दालने “सारी त्याने कामाला लावलेल्या भूतांनी बांधली होती. त्यांनीच दगड रचले, भिंती आणि दरवाजे उभारले, आणि नक्षीकाम आणि जडावाचे शिल्पकाम असे केले, जे या जगातील कोणत्याही मानवी हातांना जमले नसते.” अशोकाच्या मोठ्या स्तूपाशेजारी दोन विहार होते. दोन्हींत मिळून सहा-सातशे भिक्खू होते, आणि चहूकडून विद्यार्थी तिथे येत. या देशातील नगरे त्यांना मध्यदेशात सर्वांत मोठी आढळली, आणि तिथले लोक “श्रीमंत आणि समृद्ध”. दरवर्षी दुसऱ्या महिन्याच्या आठव्या दिवशी ते मूर्तींची मिरवणूक काढत. सुमारे वीस रथांवर बांबूचे पाच मजली मनोरे असत; प्रत्येकाच्या प्रत्येक बाजूला एका कोनाड्यात बुद्धमूर्ती बसवलेली असे. आणि रात्रभर लोक दिवे तेवत ठेवत, गाणेबजावणे करत आणि पूजा वाहत.
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
औषधांची घरे
त्या राज्यांत वैश्य घराण्यांचे, म्हणजे व्यापारी वर्णाचे, प्रमुख नगरांत “दान आणि औषधे वाटण्याची घरे” उभारत. “देशातले सारे गरीब आणि निराधार, अनाथ, विधुर आणि निपुत्रिक पुरुष, अपंग आणि पांगळे, आणि सारे रोगी त्या घरांत जातात. तिथे त्यांना सर्व प्रकारची मदत मिळते, आणि वैद्य त्यांचे रोग तपासतात. त्यांना त्यांच्या स्थितीला लागणारे अन्न आणि औषधे मिळतात, आणि त्यांना सुखात ठेवले जाते; आणि बरे झाले की ते आपणहून निघून जातात.” या यात्रेकरूंनी तीन वर्षे पाटलिपुत्रात आणि आणखी दोन वर्षे ताम्रलिप्ती बंदरात “कोणत्याही अडथळ्याविना” अभ्यास केला. वाटेत आपल्याला लुटले गेले, अशी तक्रार त्यांनी एकदाही केली नाही; सातव्या शतकातील नंतरचे चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग मात्र एकाहून अधिक वेळा लुटले गेले. स्मिथ मनापासून दाद देतात: “पौर्वात्य पद्धतीने पाहता, विक्रमादित्याच्या कारकिर्दीत भारताचा कारभार चालला त्याहून चांगला तो कदाचित कधीच चालला नसेल. सरकारने फार काही करण्याचा प्रयत्न केला नाही; लोकांच्या जगण्यात ढवळाढवळ केली नाही.” पण स्मिथ एक इशाराही देतात. फाहियान श्रद्धाळू बौद्ध होते, आणि “त्यांनी सारे काही अपरिहार्यपणे बौद्ध चष्म्यातून पाहिले”. हिंदू राजाच्या राज्यात ब्राह्मणी हिंदू धर्म त्यांच्या वृत्तांतावरून वाटतो त्याहून कितीतरी अधिक ठळक असला पाहिजे.
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
गृध्रकूटावर
भारतातली सगळीच ठिकाणे भरभराटीला नव्हती. गया नगर “ओसाड आणि उजाड” होते, आणि सहा मैल दक्षिणेकडील बोधगयेची पवित्र स्थाने जंगलाने वेढलेली होती. जुन्या राजगृह नगराजवळ गृध्रकूट नावाची टेकडी आहे. तिथे भगवान बुद्धांनी उपदेश केला होता. फाहियान तिथे आले, तेव्हा भगवान बुद्ध ज्या दालनात उपदेश करत, ते दालन नाहीसे झाले होते; त्याच्या विटांच्या भिंतींचे फक्त पाये उरले होते. ते शिखर “सुंदर हिरवेगार” होते, आणि तिथल्या पाच टेकड्यांत सर्वांत उंच. नव्या नगरात त्यांनी धूप, फुले, तेल आणि दिवे विकत घेतले. ते वर वाहून न्यायला त्यांनी तिथे फार काळ राहिलेल्या दोन भिक्खूंना मोबदला देऊन सोबत घेतले. माथ्यावर त्यांनी फुले आणि धूप अर्पण केला, आणि “अंधार पडू लागला तेव्हा” दिवे लावले. “त्यांचे मन खिन्न झाले, पण अश्रू आवरून ते म्हणाले, ‘इथे बुद्धांनी शूरंगम (सूत्र) सांगितले. मी, फा-हिएन, बुद्धांची भेट होऊ शकणार नाही अशा काळी जन्मलो.’”
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
अखेर ग्रंथ मिळाले
उत्तर भारतातील राज्यांत ज्या नियमांसाठी ते आले होते, त्यांची लिहिलेली प्रत फाहियानांना कुठेच मिळाली नव्हती. तिथे एक गुरू दुसऱ्याला ते तोंडी शिकवत, आणि नक्कल करण्याजोगे काहीच नव्हते. म्हणून ते पुढे मध्य भारतात गेले होते. पाटलिपुत्रात, अशोकाच्या स्तूपाशेजारच्या दोन विहारांपैकी एकात, त्यांना अखेर विनयाची, म्हणजे संघाच्या नियमांची, लिहिलेली प्रत मिळाली. त्यांच्या मते सर्व पाठांत ती सर्वांत सविस्तर आणि सर्वांत पूर्ण होती. त्यांना इतर ग्रंथही मिळाले; त्यांत खुद्द चीनमधील भिक्खू पाळत ते नियम होते, जे कधीच लिहून ठेवले गेले नव्हते. ते तिथे तीन वर्षे राहिले, “संस्कृत ग्रंथ आणि संस्कृत भाषा शिकत, आणि विनयाचे नियम लिहून काढत”. त्यांचे शेवटचे सोबती ताओ-चिंग भारतातील भिक्खूंना निरखत होते. नियम कसे पाळले जातात, आणि भिक्खूंचे आचरण किती प्रतिष्ठेचे आहे, हे त्यांनी पाहिले, आणि चीनमधील भिक्खूंमध्ये नियमांची झालेली दुरवस्था आठवून त्यांना दुःख झाले. मग त्यांनी एक प्रतिज्ञा केली: “आजपासून मला बुद्धत्व मिळेपर्यंत, माझा जन्म सरहद्दीवरच्या देशात न होवो!” ताओ-चिंग भारतातच राहिले, आणि कधीच घरी परतले नाहीत. संपूर्ण नियम चीनला न्यावेत हेच ज्यांचे ध्येय होते, ते फाहियान “एकटेच तिकडे परतले”.
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
गंगेतून खाली ते ताम्रलिप्ती बंदरात गेले. तिथे दोन वर्षे राहून त्यांनी पवित्र ग्रंथांच्या नकला केल्या आणि मूर्तींची चित्रे काढली. मग हिवाळ्याच्या सुरुवातीला ते एका मोठ्या व्यापारी जहाजात बसले, आणि अनुकूल वाऱ्याने चौदा दिवस आणि चौदा रात्री नैर्ऋत्येकडे जाऊन लंकेला पोचले. इ.स. ४१२ मध्ये ते त्या बेटावर होते. बेटावरच्या अभयगिरी विहारात भगवान बुद्धांचे एक दालन होते. त्यात हिरव्या जेड दगडाची, वीस हातांहून उंच अशी बुद्धांची मूर्ती होती, आणि तिच्या उजव्या तळहातावर एक अनमोल मोती होता. “फा-हिएन यांना हान देश सोडून आता कित्येक वर्षे झाली होती”; हान देश म्हणजे चीन. “ज्यांच्याशी त्यांचा संबंध आला ती सारी माणसे त्यांना परक्या प्रदेशांतली होती; त्यांच्या डोळ्यांना एकही जुना, ओळखीचा डोंगर किंवा नदी, रोप किंवा झाड दिसले नव्हते.” आणि “शिवाय त्यांचे सहप्रवासी त्यांच्यापासून दुरावले होते, कुणी मृत्यूने, तर कुणी वेगवेगळ्या दिशांना वाहत गेलेले; आता त्यांच्यासोबत त्यांच्या स्वतःच्या चेहऱ्याशिवाय आणि सावलीशिवाय दुसरे काही नव्हते, आणि त्यांच्या हृदयात सतत एक उदासी होती.” “अचानक (एके दिवशी) या जेडच्या मूर्तीपाशी असताना त्यांनी एका व्यापाऱ्याला पांढऱ्या रेशमाचा पंखा अर्पण करताना पाहिले; आणि दुःखाचे अश्रू नकळत त्यांच्या डोळ्यांत भरून आले आणि ओघळले.”
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
दोर कापला
लंकेत दोन वर्षे राहिल्यावर, चीनला अज्ञात असलेले आणखी ग्रंथ घेऊन, फाहियान घरी जायला एका मोठ्या व्यापारी जहाजात बसले. त्यावर दोनशेहून अधिक माणसे होती. मोठ्या जहाजाला काही झाले तर म्हणून एक लहान नाव दोराने त्याला बांधलेली होती. तीन दिवस ते अनुकूल वाऱ्याने पूर्वेकडे गेले. मग एका मोठ्या वादळाने त्यांना गाठले. जहाजाला भोक पडले, आणि आत पाणी शिरू लागले. व्यापाऱ्यांना लहान नावेत उतरायचे होते; पण फार जण येतील या भीतीने नावेतल्या माणसांनी दोर कापून टाकला. आता आपण मरणार, अशी व्यापाऱ्यांची खात्री झाली. जहाज भरू नये म्हणून त्यांनी आपला अवजड माल समुद्रात फेकून दिला. फाहियानांनी आपले पाणपात्र, हात धुण्याचे भांडे आणि आणखी काही वस्तू फेकल्या. पण व्यापारी आपले ग्रंथ आणि मूर्ती समुद्रात फेकतील, अशी भीती त्यांना वाटली. आता त्यांच्या हाती एवढेच उरले होते: ज्यांचे संरक्षण ते मागत होते, त्या क्वान-शी-यिन यांच्याकडे आणि चीनमधील भिक्खूंकडे आपले सारे मन लावणे: “आपल्या धम्माच्या शोधात मी दूरवर प्रवास केला आहे. तुमच्या भयप्रद आणि अलौकिक (शक्तीने) मला माझ्या भटकंतीतून परत येऊ द्या, आणि माझ्या विसाव्याच्या ठिकाणी पोचू द्या!” वादळ दिवसरात्र चालू राहिले. तेराव्या दिवशी जहाज वाहत एका बेटाला लागले. ओहोटी लागल्यावर त्यांना भोक सापडले. त्यांनी ते बुजवले, आणि ते पुढे निघाले.
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
ना पूर्व, ना पश्चिम
“(इकडच्या) समुद्रात पुष्कळ चाचे आहेत; त्यांची गाठ पडणे म्हणजे तत्काळ मृत्यू. महासागर अमर्याद पसरलेला आहे. पूर्व कोणती, पश्चिम कोणती, कळत नाही; फक्त सूर्य, चंद्र आणि तारे पाहूनच पुढे जाणे शक्य होते.” अंधाऱ्या, पावसाळी हवेत वारा नेईल तिकडे जहाज जात असे. “रात्रीच्या अंधारात फक्त प्रचंड लाटाच दिसत; त्या एकमेकींवर आपटत, आणि अग्नीसारखा प्रकाश सोडत, आणि (भोवती सर्वत्र) प्रचंड कासवे आणि समुद्रातले इतर राक्षसी जीव.” आपण कुठे चाललो हे न कळल्याने व्यापारी भयभीत झाले होते. नांगर टाकता येण्याइतका समुद्र उथळ नव्हता. आणि जहाज एखाद्या लपलेल्या खडकावर आदळले असते, तर सुटकेचा मार्गच उरला नसता. नव्वदहून अधिक दिवसांनी ते यवद्वीप नावाच्या देशात पोचले, “जिथे नाना प्रकारचे पाखंड आणि ब्राह्मणधर्म भरभराटीला आहेत, आणि बौद्धधर्म तिथे सांगण्याजोगा नाही”. ते तिथे पाच महिने राहिले.
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
त्याला एखाद्या बेटावर उतरवा
मग ते दुसऱ्या एका मोठ्या व्यापारी जहाजात बसले. त्यावरही दोनशेहून अधिक माणसे होती, आणि पन्नास दिवसांचे अन्न. ते ईशान्येकडे चीनमधील क्वांग-चौकडे निघाले. महिन्याहून अधिक काळ गेल्यावर, रात्रीच्या नगाऱ्याने दुसरा प्रहर वाजवला तेव्हा, “त्यांना काळ्या वाऱ्याने आणि तुफानी पावसाने गाठले”. फाहियानांनी पुन्हा आपले सारे मन क्वान-शी-यिन यांच्याकडे लावले, आणि त्यांच्या सांगण्यानुसार पहाटेपर्यंत ते सुरक्षित राहिले. पहाट झाली तेव्हा जहाजावरच्या ब्राह्मणांनी आपसांत मसलत केली. “हा श्रमण,” हा भिक्खू, “जहाजावर आहे म्हणूनच आपल्यावर हे दुर्दैव ओढवले, आणि हे मोठे, कडू दुःख आले. या भिक्षूला उतरवून एखाद्या बेटाच्या किनाऱ्यावर सोडून देऊ. एका माणसासाठी आपण स्वतःला एवढ्या जवळ आलेल्या संकटात ढकलता कामा नये.” जहाजावरच्या फाहियानांच्या एका आश्रयदात्याने त्यांना उत्तर दिले. “तुम्ही या भिक्षूला उतरवलेत, तर त्याच वेळी मलाही उतरवावे लागेल; आणि तसे केले नाहीत, तर मला ठार मारावे लागेल. तुम्ही या श्रमणाला उतरवलेत, तर हान देशात पोचल्यावर मी राजाकडे जाईन, आणि तुमच्याविरुद्ध तक्रार करीन. राजाही बुद्धांच्या धम्माला मानतो, त्यावर श्रद्धा ठेवतो, आणि भिक्षूंचा आदर करतो.” व्यापारी गोंधळले, आणि त्या वेळी तरी त्या भिक्खूंना किनाऱ्यावर उतरवण्याचे धाडस त्यांनी केले नाही.
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
बुद्धांसाठी पीच
आकाश अंधारलेलेच राहिले, आणि तांडेलांच्या चुका होत गेल्या. यवद्वीप सोडून सत्तर दिवस झाले, तेव्हा अन्न आणि पाणी जवळजवळ संपले होते. ते समुद्राच्या पाण्यात स्वयंपाक करत, आणि प्रत्येकाला दोन पिंट गोडे पाणी मिळे. आपण चुकीच्या दिशेने चाललो, या भीतीने व्यापाऱ्यांनी जहाज वायव्येकडे वळवले. बारा दिवसांनी ते एका किनाऱ्याला लागले. तिथे चांगले पाणी आणि भाज्या होत्या. त्या भाज्या पाहताच त्यांनी ओळखले, “की हा हान देश आहे”. आपण कुठे आहोत हे ठाऊक नसल्याने त्यांच्यापैकी काही जण एका लहान होडीतून एका खाडीत गेले, आणि दोन शिकाऱ्यांना घेऊन आले. फाहियानांनी त्यांना प्रश्न विचारले. “तुम्ही कोण?” “आम्ही बुद्धांचे शिष्य आहोत.” “या डोंगरांत तुम्ही काय शोधता?” “ते खोटे बोलू लागले, आणि म्हणाले, ‘उद्या सातव्या महिन्याचा पंधरावा दिवस आहे. बुद्धांना अर्पण करायला आम्हाला काही पीच हवे होते.’” लेग यांच्या मते शिकार करून जीव घेणारी माणसे बुद्धांची शिष्य नव्हती, आणि ती “आपल्याच जाळ्यात सापडली”. शिकाऱ्यांनी सांगितले, ते चांग-क्वांग येथे होते, त्सिन राजवटीखाली. तिथला अधिकारी श्रद्धाळू होता. एक भिक्खू ग्रंथ आणि मूर्ती घेऊन समुद्र पार करून आले आहेत, हे ऐकून तो रक्षकांसह किनाऱ्यावर त्यांच्या स्वागताला आला. तिथे एक हिवाळा आणि एक उन्हाळा काढल्यावर फाहियान दक्षिणेकडे राजधानीला गेले, आणि आणलेले नियमांचे ग्रंथ त्यांनी तिथल्या आचार्यांना दाखवले.
पांढऱ्या रेशमाचा पंखा
मृत्यू अटळ वाटत होता तिथे
त्यांच्या प्रवासाला सुमारे पंधरा वर्षे लागली होती. ज्यांचे नाव आज ठाऊक नाही, अशा दुसऱ्या एका लेखकाने त्यांच्या ग्रंथाला शेवटचे एक पान जोडले. लेग ज्याला इ.स. ४१४ मानतात, त्या वर्षीच्या उन्हाळ्यात, भिक्खूंच्या वर्षावासाच्या अखेरीस, ते फाहियानांना भेटले, आणि आपल्या हिवाळी अभ्यासिकेत त्यांना राहायला ठेवले. तिथे त्यांनी फाहियानांना त्यांच्या प्रवासाविषयी पुन्हा पुन्हा विचारले. “ते नम्र आणि सौम्य होते, आणि सत्याला धरून तत्परतेने उत्तरे देत.” “ते स्वतः म्हणाले, ‘जे भोगले त्याकडे मागे वळून पाहतो, तेव्हा माझे मन नकळत हेलावते, आणि घाम फुटतो. मी संकटांना सामोरा गेलो आणि अत्यंत धोकादायक जागी पाय ठेवला, स्वतःचा विचार न करता, स्वतःला न जपता, कारण माझ्यापुढे एक निश्चित ध्येय होते, आणि माझ्या साधेपणाने आणि सरळपणाने जमेल तेवढे करावे, याखेरीज दुसरा विचार नव्हता. म्हणूनच, मला जे साधायचे होते त्याचा दहा हजारावा भाग जरी साधला तरी पुरे, म्हणून मृत्यू अटळ वाटत होता तिथे मी आपला जीव धोक्यात घातला.’” ते लेखक म्हणतात, “या शब्दांनी माझेही मन हेलावले.” त्यांना वाटले, भगवान बुद्धांचा धम्म पूर्वेकडे पहिल्यांदा आला तेव्हापासून “स्वतःला विसरून धम्माचा शोध घेण्यात हिएन यांची बरोबरी करणारा दुसरा कुणी झाला नाही”. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स लेग यांनी भाषांतरित केलेला फाहियान यांचा वृत्तांत (१८८६), लेग यांच्या टिपा आणि दुसऱ्या एका लेखकाने लिहिलेले शेवटचे पान यांसह; आणि व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रस्तावना आणि प्रकरण अकरावे.