प्राचीन भारताच्या कथा
तोंड झाकणारा कैदी
निश्चल बसलेला राजा
इ.स. सुमारे ५२० मध्ये सुंग-युन नावाचे एक चिनी यात्रेकरू-राजदूत गांधारच्या हूण राजाच्या छावणीत आले. गांधार म्हणजे पेशावरच्या भोवतालचा प्रदेश. सुंग-युन त्या राजाचे नाव सांगत नाहीत; इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांच्या मते तो मिहिरकुल होता, उत्तर भारताच्या बऱ्याच भागावर राज्य करणारा श्वेत हूण. त्याची कथा शतकभरानंतर चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग यांनी ऐकलेल्या हकीकतीत आणि काश्मीरच्या दंतकथांत टिकून राहिली आहे. सुंग-युन यांना राजा सरहद्दीवर भेटला. काश्मीरशी त्याचे युद्ध चालू होऊन तीन वर्षे झाली होती. त्याच्याकडे सातशे लढाऊ हत्ती होते. प्रत्येकावर तलवार-भाले घेतलेले दहा योद्धे बसत, आणि हत्तींच्या सोंडांना तलवारी बांधलेल्या असत. राजा “क्रूर आणि सूडबुद्धीचा” होता, “अत्यंत रानटी अत्याचार” करीत असे. बुद्धांच्या धर्मावर त्याचा विश्वास नव्हता; त्याला “भुतांची पूजा प्रिय” होती. राजदूतांनी आपली पत्रे सादर केली. राजा त्यांच्याशी उद्धटपणे वागला, त्याने त्यांना अभिवादनही केले नाही. पत्रे घेताना तो जागचा हललासुद्धा नाही. सुंग-युन यांनी पाहिले, या “दूरच्या रानटी लोकांचा” उद्दामपणा “आवरता येत नव्हता”. दुभाष्यांकरवी राजाने विचारले, वाटेत तुम्हाला फार त्रास झाला नाही ना? सुंग-युन म्हणाले, वाट खरोखरच कठीण होती; पण ऊन-थंडी सोसत सरहद्दीवर तळ ठोकून बसलेले महाराजही थकले नाहीत का? राजा म्हणाला, “एवढ्याशा देशापुढे हार मानणे अशक्य आहे. आणि तुम्ही असा प्रश्न विचारावा याचे मला वाईट वाटते.”
तोंड झाकणारा कैदी
सैन्यापुढे गिधाडे
मिहिरकुलाचे लोक श्वेत हूण होते. ते मध्य आशियातून खाली उतरले, त्यांनी गांधार पादाक्रांत केले आणि गुप्त राजांचे साम्राज्य उलथून टाकले. त्याचा बाप, हूण सरदार तोरमाण, मध्य भारतातील माळव्यावर राज्य करीत होता. मुलाने त्याचे भारतातील राज्य हाती घेतले. त्याची राजधानी शाकल, म्हणजे पंजाबातील आजचे सियालकोट. स्मिथ यांच्या वाचनात सर्व भारतीय परंपरा त्याला “रक्तपिपासू जुलमी, ‘भारताचा अटिला’” म्हणतात. काश्मीरचे इतिहासकार कल्हण यांनी त्या देशाच्या आठवणी लिहून ठेवल्या. त्यांच्या ग्रंथाचे भाषांतर करणारे एम. ए. स्टाइन म्हणतात, ही हकीकत “बव्हंशी” दंतकथा आहे; पण राजाच्या मृत्यूनंतर शतकभरात काश्मीरमध्ये जी परंपरा रूढ झाली, तिला ती धरून आहे. ग्रंथात “त्याच्या सैन्याच्या टप्प्यात मारल्या जाणाऱ्यांवर ताव मारायला आतुर होऊन पुढे उडणारी गिधाडे, कावळे आणि इतर [पक्षी] पाहून लोकांना तो येत असल्याचे कळे.” त्याला “मुलांची दया नव्हती, स्त्रियांविषयी करुणा नव्हती, वृद्धांविषयी आदर नव्हता.” ग्रंथ सांगतो की काश्मीरच्या द्वाराशी एक हत्ती कड्यावरून कोसळला. त्याची भयभीत किंकाळी ऐकून राजा “आनंदाने रोमांचित झाला”. मग त्याने आणखी शंभर हत्ती जबरदस्तीने दरीत ढकलून दिले. स्टाइन १८९१ मध्ये पीर पंजाल खिंडीतून जाणाऱ्या त्या जुन्या वाटेने वर गेले. तेव्हाही तिथले डोंगरी लोक सांगत, एका राजाचे हत्ती खालच्या घळीत कोसळले होते. कोणता राजा, ते त्यांना ठाऊक नव्हते; हत्ती पडले की ढकलले गेले, तेही नाही.
तोंड झाकणारा कैदी
शिकवायला पाठवलेला सेवक
चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग यांनी ६२९ ते ६४५ या काळात भारतभर प्रवास केला. शाकलला त्यांना जुनी राजधानी भग्नावस्थेत दिसली. तटबंदी ढासळली होती, पाये मात्र अजून भक्कम होते, आणि मधोमध एक लहानसे गाव वसले होते. त्यांना सांगण्यात आले, “काही शतकांपूर्वी” याच गावातून मिहिरकुल भारतावर राज्य करीत होता. स्मिथ यांच्या मते हे विधान निराधार होते. त्यांच्या हिशेबाने राजा ५४२ मध्ये किंवा त्याच्या आसपास मरण पावला, म्हणजे यात्रेकरूंच्या प्रवासाच्या शतकभर आधी. ह्युएनत्संग यांनी ऐकलेल्या कथेत राजा “तल्लख बुद्धीचा आणि स्वभावतः शूर” होता. त्याने भोवतालचे सर्व प्रांत जिंकले. फुरसतीच्या वेळी त्याला बुद्धांच्या धर्माचा अभ्यास करावासा वाटला. त्याने आज्ञा केली, उत्तम गुणांच्या एका भिक्खूने आपल्या सेवेस यावे. पण कोणीही भिक्खू जायला धजावले नाहीत. जे अल्पसंतुष्ट होते, त्यांना मानसन्मानाची पर्वा नव्हती; जे विद्वान होते, ते राजाश्रयाला तुच्छ मानत. तेव्हा भिक्खूंनी राजघराण्यातील एका जुन्या सेवकाला पुढे केले. त्याने बराच काळ भिक्खूचे वस्त्र धारण केले होते, आणि तो हुशार आणि वक्तृत्ववान होता. राजा म्हणाला, “मला बुद्धांच्या धर्माविषयी आदर आहे. मी दूरदूरहून कोणी नामांकित भिक्खू यावा म्हणून बोलावले … आणि संघाने माझ्याशी चर्चा करायला हा सेवक पुढे केला!” यानंतर भिक्खूंविषयी त्याला काय आदर उरणार? त्याने फर्मान काढले: पाचही भारतांतील सर्व भिक्खूंचा नाश करा, बुद्धांचा धर्म उलथून टाका, काहीही शिल्लक ठेवू नका.
तोंड झाकणारा कैदी
सोन्याचा नगारा
मगधाचा राजा बालादित्य बुद्धांच्या धर्माचा आदर करी आणि “प्रजेचे मायेने पालन” करी. मिहिरकुलाच्या क्रूर छळाची बातमी ऐकल्यावर त्याने आपल्या सरहद्दींवर कडक पहारा बसवला आणि खंडणी द्यायचे नाकारले. त्याला शिक्षा करायला मिहिरकुलाने सैन्य उभारले. बालादित्याला हूणाचा दरारा ठाऊक होता. तो आपल्या मंत्र्यांना म्हणाला, “हे चोर येत आहेत असे मी ऐकले आहे, आणि मी त्यांच्याशी लढू शकत नाही. मंत्र्यांची अनुमती असेल तर मी माझा हा क्षुद्र देह दलदलीतल्या झुडपांत लपवीन.” तो राजवाडा सोडून डोंगरांतून आणि वाळवंटांतून भटकू लागला. प्रजेचे त्याच्यावर इतके प्रेम होते, की हजारो-हजारो लोक त्याच्यासोबत निघाले, आणि ते सर्व समुद्रातील बेटांवर लपून राहिले. मिहिरकुलाने सैन्य आपल्या धाकट्या भावाकडे सोपवले आणि बालादित्यावर हल्ला करायला तो स्वतः समुद्रमार्गे निघाला. बालादित्याने अरुंद खिंडी रोखून धरल्या, आणि शत्रूला लढाईत ओढायला आपले हलके घोडदळ पुढे पाठवले. मग त्याने सोन्याचा नगारा वाजवला. त्याचे सैनिक “एकदम चारी बाजूंनी उठले आणि त्यांनी मिहिरकुलाला जिवंत पकडले”, आणि त्याला आपल्या राजापुढे आणले.
तोंड झाकणारा कैदी
झाकलेला चेहरा
पराभवाच्या लाजेने मिहिरकुल इतका खचला, की त्याने आपल्या वस्त्राने तोंड झाकून घेतले. बालादित्य मंत्र्यांच्या गराड्यात सिंहासनावर बसला होता. त्याने एका मंत्र्याकरवी कैद्याला सांगितले, तोंड उघड, मला तुझ्याशी बोलायचे आहे. मिहिरकुलाने उत्तर दिले, “प्रजा आणि स्वामी यांच्या जागा बदलल्या आहेत. शत्रूंनी एकमेकांकडे पाहण्यात काय अर्थ? आणि बोलताना माझा चेहरा पाहून काय लाभ?” तीनदा आज्ञा झाली, पण उपयोग झाला नाही. मग बालादित्याने त्याचे गुन्हे जाहीर केले. तो म्हणाला, “तिन्ही पूजनीय रत्नांना दिलेला मान” हा सर्व जगासाठी आशीर्वाद होता, “पण तू तो एखाद्या हिंस्र पशूसारखा उलथून नष्ट केलास. तुझे पुण्य संपले आहे. दैवाचे छत्र गेले, आणि तू माझा कैदी आहेस. तुझ्या गुन्ह्यांना कसलीही सबब नाही. तुला मेलेच पाहिजे.” बालादित्याची आई तिच्या तीक्ष्ण बुद्धीसाठी आणि कुंडल्या मांडण्याच्या कौशल्यासाठी प्रसिद्ध होती. कैद्याला ठार मारणार आहेत, हे तिच्या कानी आले. ती मुलाला म्हणाली, “महिरकुल अतिशय देखणा आणि महाज्ञानी आहे, असे मी ऐकले आहे.” महिरकुल हे यात्रेकरूंनी दिलेले नावाचे रूप. “मला त्याला एकदा पाहायचे आहे.” बालादित्याने त्याला आईच्या महालात आणवले.
तोंड झाकणारा कैदी
राजमाता
ती त्याला म्हणाली, “अरे महिरकुला, लाजू नकोस! जगातल्या गोष्टी क्षणभंगुर आहेत. परिस्थितीप्रमाणे यश आणि अपयश एकामागून एक येतात. मी स्वतःला तुझी आई मानते, आणि तुला माझा मुलगा. चेहऱ्यावरचे आवरण दूर कर आणि माझ्याशी बोल.” कैद्याने तोंड झाकलेलेच ठेवले. तो म्हणाला, “थोड्याच दिवसांपूर्वी मी एका विजयी देशाचा राजा होतो. आता मी मृत्युदंड झालेला कैदी आहे.” राज्य गेले होते; पूर्वजांचे यज्ञकर्मही त्याला करता येत नव्हते. पूर्वजांपुढे आणि प्रजेपुढे त्याला लाज वाटत होती. “खरोखर, स्वर्गात असो वा पृथ्वीवर, सर्वांपुढेच मला लाज वाटते. मला कुठेच सुटका दिसत नाही. म्हणून मी माझे तोंड वस्त्राने झाकून घेतो.” राजमातेने त्याला उत्तर दिले. “भरभराट होणे किंवा न होणे वेळेवर अवलंबून असते. लाभ आणि हानी आळीपाळीने येतात. घटनांपुढे तू हार मानलीस तर तुझा नाश होईल. पण परिस्थितीच्या वर उठलास, तर पडलास तरी पुन्हा उभा राहू शकशील. माझे ऐक, कर्मांचे फळ वेळेवर अवलंबून असते. तोंडावरचे आवरण काढ आणि माझ्याशी बोल. कदाचित मी तुझा जीव वाचवू शकेन.”
तोंड झाकणारा कैदी
एका दिवसाचे तरी जीवन
मिहिरकुलाने तिचे आभार मानले. तो म्हणाला, “राज्य करण्याची आवश्यक कुवत नसताना मला राज्य वारशाने मिळाले. म्हणून शिक्षा करताना मी राजसत्तेचा दुरुपयोग केला; त्यामुळेच माझे राज्य गेले. पण मी बेड्यांत असलो, तरी एका दिवसाचे का होईना, मला जगावेसे वाटते. तेव्हा तुम्ही देऊ केलेल्या अभयाबद्दल उघड्या चेहऱ्याने मला तुमचे आभार मानू द्या.” आणि त्याने वस्त्र दूर करून आपला चेहरा दाखवला. मग राजमाता मुलाकडे वळली. “पूर्वापार नियमांप्रमाणे गुन्हा क्षमा करणे आणि जीवदान देण्यात आनंद मानणे हेच योग्य. महिरकुलाने दीर्घ काळ पापे साठवली असली, तरी त्याचे उरलेले पुण्य पूर्णपणे संपलेले नाही. तू याला मारलेस, तर बारा वर्षे त्याचा पांढराफटक चेहरा तुझ्या डोळ्यांपुढे येत राहील.” ती म्हणाली, याच्या चर्येवरून हा एखाद्या लहान देशाचा राजा होईल असे दिसते; याला उत्तरेकडच्या एखाद्या लहान राज्यावर राज्य करू दे. बालादित्याने आईची आज्ञा मानली. राज्य गमावलेल्या त्या राजपुत्राची त्याला दया आली. त्याने एका तरुण कन्येशी त्याचे लग्न लावून दिले, आणि त्याला अतिशय सौजन्याने वागवले. मग त्याने उरलेले सैन्य गोळा केले, आणि त्याला बेटावरून पोचवण्यासाठी सोबत पहारेकरीही दिले.
तोंड झाकणारा कैदी
सोडले, की कधी पकडलेच नाही?
हे खरोखर घडले का? पकडल्याची आणि सोडल्याची ही कथा फक्त ह्युएनत्संग सांगतात. आणि स्मिथ यांच्या इतिहासाच्या दोन आवृत्त्या ती दोन प्रकारे सांगतात. आधीची आवृत्ती ती इतिहास म्हणून सांगते. बालादित्य आणि मध्य भारतातील राजा यशोधर्मन यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय राजे त्या जुलमी राजाविरुद्ध एकत्र आले, आणि इ.स. सुमारे ५२८ मध्ये त्यांनी त्याचा पराभव केला. मिहिरकुल “कैद झाला. त्याचा प्राण जाणे योग्यच ठरले असते, पण बालादित्याच्या उदार मनामुळे तो वाचला. बालादित्याने कैद्याला जीवदान दिले, आणि पूर्ण सन्मानाने उत्तरेकडे त्याच्या घरी पाठवले.” इतिहासकार चिं. वि. वैद्य यशोधर्मनाचा विजय इ.स. सुमारे ५०० चा मानतात. एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली नंतरची आवृत्ती कैदेची गोष्ट वगळते. तिथे विजय यशोधर्मनाचा आहे, आणि ह्युएनत्संग “हूणांवरील विजयाचे संपूर्ण श्रेय चुकीने बालादित्याला देतात”. एक टीप सारांश सांगते: “ह्युएनत्संग यांची कथा नाकारण्याकडेच आता पुराव्यांचे पारडे निश्चितपणे झुकले आहे.” स्मिथ यांच्या काळी यशोधर्मन फक्त तीन शिलालेखांवरून ठाऊक होता. त्यांत तो ब्रह्मपुत्रेपासून पश्चिम समुद्रापर्यंत राज्य केल्याचा दावा करतो. वैद्य विजयाचे श्रेय दोघांनाही देतात: “माळव्याचा यशोधर्मा आणि मगधाचा बालादित्य यांच्या नेतृत्वाखालील भारताच्या संयुक्त सेना”.
तोंड झाकणारा कैदी
सिंधूकाठी रक्त
सुटला असो वा नसो, मिहिरकुलाचे राज्य गेले होते. त्याच्या धाकट्या भावाने शाकलचे सिंहासन बळकावले होते, आणि तो ते सोडायला तयार नव्हता. ह्युएनत्संग यांच्या वृत्तांतात काही काळ मिहिरकुल बेटांत आणि वाळवंटांत लपून राहिला. मग तो उत्तरेला काश्मीरला गेला. तिथल्या राजाने त्याचे सन्मानाने स्वागत केले, आणि त्याची दया येऊन त्याला एक लहानसा प्रदेश आणि एक नगर कारभारासाठी दिले. काही वर्षांनी मिहिरकुलाने त्या नगरातील लोकांना बंडाला चिथावले. त्याने काश्मीरच्या राजाला ठार मारले आणि त्याचे सिंहासन घेतले. मग तो पश्चिमेला गांधारकडे वळला. त्याने सैनिक दबा धरून बसवले, आणि गांधारच्या राजाला पकडून ठार मारले. राजघराणे आणि मुख्य मंत्री यांचा त्याने निःपात केला. स्तूप आणि विहार उद्ध्वस्त केले, सगळे मिळून सोळाशे. आणखी नऊ लाख लोकांचा, एकही न सोडता, नाश करायचा त्याचा बेत होता. मंत्र्यांनी त्याची विनवणी केली: तुम्ही प्रमुखाला शिक्षा केलीत; मग गरीब प्रजेवर दोष का ठेवता? “आम्ही क्षुद्र आहोत; त्यांच्याऐवजी आम्हाला मरू द्या.” त्याने त्यांना सांगितले, आपापल्या जहागिरींवर परत जा, आणि याविषयी आणखी काही बोलू नका. मग सिंधू नदीच्या काठी त्याने पहिल्या श्रेणीतील “तीन दहा-अयुत” लोकांची कत्तल केली; अयुत म्हणजे दहा हजार. मधल्या श्रेणीतील तितक्याच लोकांना त्याने नदीत बुडवले, आणि सर्वांत खालच्या श्रेणीतील तितकेच लोक गुलाम म्हणून आपल्या सैनिकांना वाटून दिले. मग त्या देशाची संपत्ती घेऊन तो माघारी गेला.
तोंड झाकणारा कैदी
दोन मृत्यू
ह्युएनत्संग यांनी ऐकलेल्या हकीकतीत ते वर्ष संपायच्या आतच मिहिरकुल मरण पावला. त्याच्या मृत्यूच्या वेळी “मेघगर्जना झाली, गारा पडल्या, आणि दाट अंधार पसरला; पृथ्वी हादरली आणि प्रचंड वादळ उठले.” स्मिथ यांच्या मते अशा दंतकथा इतक्या झपाट्याने वाढल्या, यावरून “त्याच्या विलक्षण क्रौर्याने उमटवलेला ठसा किती खोल होता” हे दिसत होते. कल्हण त्याचा अंत वेगळा सांगतात. सत्तर वर्षे राज्य केल्यावर राजाला अनेक व्याधींनी ग्रासले, आणि त्याने स्वतःला अग्नीत झोकून दिले. काही लोक एका “चिवट लोकपरंपरेला” धरून होते: त्याने घोर प्रायश्चित्त घेतले, आणि ब्राह्मणांना एक हजार भूदाने दिली. मग वस्तरे, तलवारी आणि सुऱ्या बसवलेल्या लोखंडी फळीवर त्याने आपला देह अग्नीला अर्पण केला. यात्रेकरू आणि ग्रंथ, दोघांनीही त्याच्याविषयीचा एक निवाडा नोंदवला आहे. ह्युएनत्संग यांच्या कथनात पवित्र संत करुणेने म्हणाले, “असंख्य जीवांची हत्या केल्याबद्दल आणि बुद्धांचा धर्म उलथून टाकल्याबद्दल तो आता सर्वांत खालच्या नरकात पडला आहे. तिथे तो अनंत युगांचे फेरे भोगेल.” कल्हण यांच्या कथनात, त्याने देह अर्पण केला तेव्हा आकाशातून वाणी झाली: “तीन कोटी [माणसांचा] संहार करणाऱ्या याला मुक्ती मिळाली आहे, कारण त्याने स्वतःच्या देहावरही दया दाखवली नाही.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, तिसरी आवृत्ती (१९१४) आणि एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरण बारावे; आणि चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडीव्हल हिंदू इंडिया’, खंड पहिला (१९२१). सुंग-युन यांची राजाशी झालेली भेट (बील यांच्या प्रस्तावनेत) आणि ह्युएनत्संग यांचे मिहिरकुलाविषयीचे कथन (चौथा भाग) ही ह्युएनत्संग यांच्या ‘सि-यु-कि’ या ग्रंथातून घेतली आहेत; भाषांतर सॅम्युएल बील, खंड पहिला (१८८४). काश्मीरच्या दंतकथा कल्हण यांच्या ‘राजतरंगिणी’तून घेतल्या आहेत; भाषांतर एम. ए. स्टाइन, खंड पहिला (१९००), पहिला तरंग, सोबत स्टाइन यांची प्रस्तावना आणि टिपा.