प्राचीन भारताच्या कथा
अलेक्झांडर इथे थांबला
दीर्घ शांतता
राजाचे बोलणे संपले, आणि कुणीच उत्तर दिले नाही. मॅसिडोनियाच्या अलेक्झांडरने हायफॅसिस नदीच्या, म्हणजे आजच्या बियासच्या, काठावर आपल्या अधिकाऱ्यांना जमवले होते. नदी ओलांडून पुढे चला, असा आग्रह त्याने त्यांना केला होता. पंजाबात ते आले होते ती ही पाचवी नदी. मग “दीर्घ शांतता पसरली”. राजाविरुद्ध बोलायची कुणाची छाती नव्हती, आणि त्याला होकार द्यायची कुणाची इच्छा नव्हती. अलेक्झांडरने पुन्हा पुन्हा विचारले, कुणीतरी बोला, माझ्याविरुद्ध असले तरी बोला. शांतता तशीच राहिली. ही गोष्ट इ.स.पू. ३२६ मधली, पंजाबातली. अलेक्झांडरच्या युद्धांविषयी लिहिणारे ग्रीक आणि रोमन लेखक ती सांगतात. त्या शांततेत बसलेली ही माणसे आठ वर्षांपूर्वी अलेक्झांडरसोबत युरोपातून निघाली होती. हायडास्पीस नदीवर त्यांनी भारतीय राजा पोरस याला हरवले होते, आणि आता पोरस त्यांच्या बाजूने लढत होता.
अलेक्झांडर इथे थांबला
पलीकडे काय होते
एरियन यांच्या वृत्तांतात अलेक्झांडरच्या कानी आले, नदीपलीकडे एक सुपीक मुलूख आहे. तिथले लोक चांगले शेतकरी आहेत, लढाईत शूर आहेत, आणि त्यांच्यावर एका सरदार वर्गाचे राज्य आहे, जो “न्यायाने आणि संयमाने अधिकार चालवतो”. तिथल्या लोकांकडे इतर भारतीयांहून अधिक हत्ती आहेत, आणि ते अधिक मोठे, अधिक शूर आहेत. ही बातमी ऐकून अलेक्झांडरची उत्सुकता आणखीच वाढली. कर्टियस आणि डायोडोरस मात्र सांगतात, नदीपलीकडे अकरा-बारा दिवसांच्या कूचाचे वाळवंट होते. त्यापलीकडे गंगा होती. एका स्थानिक राजाने त्याला तिथल्या एका मोठ्या राजाविषयी सांगितले. इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांच्या मते तो पाटलिपुत्राचा, मगधाच्या नंद राजांपैकी एक. बातम्यांप्रमाणे त्या राजाकडे २,००,००० पायदळ होते, आणि हजारोंनी हत्ती. अलेक्झांडरचा यावर विश्वास बसेना, म्हणून त्याने पोरसला विचारले. पोरस म्हणाला, आकडे खरे आहेत; पण तो राजा नालायक आहे, लोक त्याचा तिरस्कार करतात. कर्टियस पोरसच्या तोंडी आणखी असे घालतात: त्या राजाचा बाप एक न्हावी होता; राणीचे त्याच्यावर प्रेम जडले, आणि त्याने राजाचा खून केला. घरापासून जवळजवळ तीन हजार मैलांवर असलेले सैन्य घेऊन असला देश जिंकायला निघणे शहाणपणाचे होते का, असा प्रश्न इतिहासकार बेव्हन विचारतात. त्यांच्या मते, यशामुळे अलेक्झांडरला काहीच अशक्य वाटेनासे झाले होते, आणि “त्याची विचारशक्ती आता पूर्णपणे ताळ्यावर राहिली नव्हती.”
अलेक्झांडर इथे थांबला
कष्टांमागून कष्ट
सैन्य आता थकले होते. “राजा कष्टांमागून कष्ट आणि संकटांमागून संकटे अंत न करता उभी करत आहे, हे पाहून” मॅसिडोनियनांचा धीर सुटला. माणसे जमू लागली, आपसात बोलू लागली. सौम्य स्वभावाचे आपल्या नशिबाला रडत होते; इतर म्हणू लागले, यापुढे आम्ही जाणार नाही, “खुद्द अलेक्झांडरने वाट दाखवली तरी.” त्यांना रडायला काय कारण होते, ते डायोडोरस सांगतात. मृत्यूने त्यांच्या रांगा विरळ केल्या होत्या. अखंड कूचाने घोड्यांचे खूर झिजले होते, आणि शस्त्रे जीर्ण झाली होती. त्यांचे ग्रीक कपडे विरून गेले होते, आणि भारतीय कापड कापून नवे कपडे शिवावे लागत होते. सत्तर दिवस मुसळधार पावसाची वादळे त्यांच्यावर कोसळत होती, विजा आणि गडगडाटासह. अलेक्झांडरने भेटींचा मार्ग धरला. त्याच वृत्तांतात त्याने सैनिकांना आसपासचा समृद्ध मुलूख लुटू दिला. ते बाहेर गेले असताना त्याने त्यांच्या बायकामुलांना जमवले. बायकांना दरमहा धान्याचा भत्ता, आणि मुलांना वडिलांच्या दर्जाप्रमाणे पगार, असे वचन त्याने दिले. मग ही अस्वस्थता पसरण्याआधीच त्याने तुकड्यांच्या प्रमुख अधिकाऱ्यांना बोलावले, आणि त्यांच्यापुढे भाषण केले.
अलेक्झांडर इथे थांबला
राजाचे भाषण
एरियन ते भाषण विस्ताराने देतात. आपण जिंकलेल्या मुलखांचा पाढा अलेक्झांडरने वाचला: हेलेस्पाँटपासून इजिप्त, बॅबिलोन आणि इराणपर्यंत, आणि आता सिंधू आणि हायडास्पीस. मग बियास ओलांडायला कचरायचे कशाला? “माझे म्हणाल,” तो म्हणाला, “तर हिंमतबाज माणसाच्या कष्टांचे ध्येय आणि अंत म्हणजे ते कष्टच; दुसरे काही नाही.” गंगा आणि पूर्वेकडचा समुद्र आता दूर नाहीत, त्याने सांगितले, आणि महासागर सगळ्या पृथ्वीला वेढून वाहतो. आता माघारी फिरलो, तर न जिंकलेली राष्ट्रे जिंकलेल्यांना बंडाला चिथावतील. “पराक्रमाने उजळलेले जीवन आनंदाचे असते,” तो म्हणाला, “आणि अमर नाव मागे ठेवून आलेले मरणही.” मी तुमच्या संकटांत वाटेकरी होतो, आणि हा मुलूख आणि याचा खजिना तुमचाच आहे. ज्याला घरी जायचे असेल, त्याला मी घरी पाठवीन; जे राहतील, त्यांना मी “माघारी जाणाऱ्यांच्या हेव्याचा विषय” करीन. कर्टियस यांच्या वृत्तांतात एकही सैनिक उत्तर देईना. अधिकाऱ्यांनी नजरा जमिनीवर खिळवल्या. मग “कुठून कोण जाणे, आधी एक उसासा उमटला, मग हुंदका”, आणि अखेर सारी सभा रडू लागली; खुद्द राजालाही अश्रू आवरले नाहीत.
अलेक्झांडर इथे थांबला
कोइनस बोलतो
एरियन यांच्या वृत्तांतात अखेर कोइनसने बोलायचे धाडस केले. पोरसविरुद्धच्या धडकेचे नेतृत्व केलेला घोडदळाचा सेनापती तो हाच. तो म्हणाला, मी अधिकाऱ्यांसाठी बोलणार नाही; त्यांना भरपूर बक्षिसे मिळाली आहेत. मी बोलणार आहे “सैन्याच्या मोठ्या समुदायाच्या वतीने.” किती जण निघाले आणि किती थोडे उरले, हे राजा पाहतोच आहे. काहींना घरी पाठवले गेले, काहींना मनाविरुद्ध नव्या नगरांत वसवले गेले, काही लढाईत मारले गेले किंवा जखमांनी अपंग झाले; बहुतेक रोगराईने मेले. जे उरले, त्यांचे बळ संपले आहे, आणि त्याहूनही जास्त त्यांचे मन खचले आहे. त्यांना आपल्या आईवडिलांना, बायकामुलांना पाहायची ओढ लागली आहे, “निदान आपल्या जन्मभूमीला तरी.” राजाने त्यांना घरी न्यावे, आणि आपल्या आईला पुन्हा भेटावे. मग हवे तर तरुण माणसे घेऊन परत यावे; त्यांना युद्धाची अजून भीती वाटत नाही. शेवटी तो म्हणाला: “महाराज, यशाच्या भरात संयम हाच सर्वांत थोर सद्गुण. एवढ्या शूर सैन्याच्या शिरावर असताना तुम्हाला मर्त्य शत्रूंची भीती काहीच नाही; पण दैवाचे घाव कुणाला आधी दिसत नाहीत.” स्मिथ यांच्या मते हे भाषण आशयाने एका खऱ्या भाषणाचा खरा वृत्तांत आहे. कर्टियस यांच्या वृत्तांतात कोइनस बोलायला उभा राहताना शिरस्त्राण काढतो, आणि विचारतो: “आपल्यापैकी कुणाकडे घोडा उरला आहे?”
अलेक्झांडर इथे थांबला
तंबूतले तीन दिवस
अधिकाऱ्यांनी टाळ्यांच्या कडकडाटात उत्तर दिले; अनेकांच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते. कोइनसच्या स्पष्ट बोलण्याचा अलेक्झांडरला राग आला. त्याने सभा मोडली, आणि दुसऱ्या दिवशी अधिकाऱ्यांना पुन्हा बोलावले. तो म्हणाला, जे स्वखुशीने माझ्यामागे येतील, त्यांना घेऊन मी पुढे जाणार. बाकीच्यांनी घरी जावे, आणि आपल्या मित्रांना सांगावे, आम्ही आमच्या राजाला शत्रूंच्या गराड्यात सोडून आलो. मग तो आपल्या तंबूत कोंडून बसला, आणि तिसऱ्या दिवसापर्यंत त्याने कुणालाही भेट दिली नाही. “इच्छाशक्तींची ती लढाई कठोर कोंडीत अडकून राहिली.” एरियन यांच्या वृत्तांतात सैनिकांचे मन बदलेल, याची अलेक्झांडर वाट पाहत होता. पण छावणीवर गाढ शांतता पसरली होती. त्याचा अधिकारी टॉलेमी नोंदवतो, नदी ओलांडण्यासाठी त्याने यज्ञ केला, आणि शकुन विरोधात आले. स्मिथ म्हणतात, शकुन प्रतिकूल आहेत, हे ज्योतिष्यांनी “मोठ्या चतुराईने शोधून काढले”; बेव्हन यांच्या मते अलेक्झांडरने हे केले ते “बहुधा आपली इभ्रत राखण्यासाठी”. आपण माघारी फिरणार आहोत, असे त्याने सैन्याला सांगितले. स्मिथ या हुकमाची तारीख इ.स.पू. ३२६ चा सप्टेंबर देतात, तर बेव्हन माघारी फिरणे जुलैच्या अखेरीच्या सुमारास ठेवतात. सैनिकांनी आनंदाने जल्लोष केला, आणि अनेक जण रडले. काही जण त्याच्या तंबूपाशी आले आणि त्याला आशीर्वाद देऊ लागले, “कारण त्याने हार पत्करली, ती फक्त त्यांच्याकडूनच.”
अलेक्झांडर इथे थांबला
बारा वेदी
आपण कुठवर आलो, याची खूण म्हणून अलेक्झांडरने सैन्याकडून बारा वेदी बांधून घेतल्या. प्रत्येक वेदी सर्वांत उंच युद्ध-बुरुजाइतकी उंच, आणि त्याहून रुंद होती. ज्या देवांनी त्याला विजेता म्हणून इथवर आणले, त्यांना ती कृतज्ञतेची अर्पणे होती, आणि त्याच्या कष्टांचे स्मारकही. त्याने त्यांच्यावर यज्ञ केले, आणि खेळांच्या स्पर्धा भरवल्या. मग बियासच्या पश्चिमेचा सारा मुलूख त्याने पोरसच्या हाती कारभारासाठी दिला. कर्टियस आणि प्लुटार्क एक कमी उदात्त गोष्ट जोडतात. कर्टियस सांगतात, त्याने छावणीच्या भिंती दूरवर पसरवून बांधल्या. सामान्य माणसांना फारच मोठे होतील असे पलंग त्याने मागे ठेवले. हेतू हा, की पुढच्या पिढ्यांनी “फसव्या चमत्कारांनी” थक्क व्हावे. प्लुटार्क नेहमीपेक्षा कितीतरी मोठ्या आकाराची शस्त्रे, गव्हाणी आणि लगाम यांची भर घालतात. स्मिथ अशा कथांना “राजाच्या पोरकट अहंकाराला खूश करण्यासाठी केलेली हास्यास्पद भर” म्हणतात. प्लुटार्क सांगतात, प्रासिआय लोकांचे राजे “आजतागायत” त्या वेदींना पूज्य मानतात, आणि नदी ओलांडून जाऊन ग्रीक पद्धतीने त्यांच्यावर यज्ञ करतात. स्मिथ यांच्या काळापर्यंत नदीने आपला काठ कापत नेला होता, आणि त्या वेदींचा मागमूसही वाहून गेला होता. फिलोस्ट्रेटस नावाचे एक नंतरचे लेखक तिथल्या एका पितळी स्तंभाविषयी सांगतात. त्यावर कोरले होते, “अलेक्झांडर इथे थांबला”. त्यांच्या मते नदीपलीकडच्या भारतीयांनी तो स्तंभ उभारला होता, स्वतःच्या गौरवासाठी: त्याला थांबवल्याबद्दल.
अलेक्झांडर इथे थांबला
दहा हजार नवऱ्या
सैन्य आले त्याच वाटेने परत निघाले. वाटेत कोइनस आजारी पडला आणि मरण पावला. अलेक्झांडरला दुःख झाले. पण कर्टियस यांच्या वृत्तांतात तरीही त्याने एक टोमणा मारलाच: कोइनसने थोड्याच दिवसांसाठी एवढे लांबलचक भाषण केले, “जणू मॅसिडोनिया पुन्हा पाहणे फक्त त्याच्याच नशिबी होते.” मग अलेक्झांडर नद्यांमधून खाली महासागराकडे निघाला. मधूनमधून तो काठावर उतरे आणि काठावरच्या नगरांवर हल्ले करी. आणखी खाली स्वतंत्र जमातींचा एक बलवान संघ “मोठ्या हिमतीने” त्याची वाट पाहत होता. हे होते मालव, ज्यांना ग्रीक मल्लोई म्हणत, आणि त्यांचे शेजारी क्षुद्रक, ग्रीकांचे ऑक्सिड्राकाई. या दोन लोकांचे एरवी आपसात युद्ध चाललेले असे. आता ते जुने भांडण विसरले, आणि आक्रमकाविरुद्ध एक झाले. डायोडोरस यांच्या वृत्तांतात त्यांनी ही मैत्री विवाहांनी पक्की केली: दोन्ही लोकांनी आपापल्या दहा हजार तरुण मुली एकमेकांना बायका म्हणून दिल्या, आणि घेतल्या. दोघे मिळून सुमारे ८०,००० पायदळ उभे करू शकत होते. पण सेनापतिपद कुणाकडे, यावर त्यांचे भांडण झाले, आणि त्यांची सैन्ये कधी एकत्र आलीच नाहीत. ते वाद घालत असतानाच अलेक्झांडरने घाव घातला.
अलेक्झांडर इथे थांबला
हल्ला, पाडाव, कत्तल
समोर काय उभे आहे हे पाहून मॅसिडोनियन घाबरले. बियासवर झाला तसा दुसरा नकार राजाच्या एका स्फूर्तिदायक भाषणामुळे कसाबसा टळला. बेव्हन यांच्या मते सैन्याचे मनोधैर्य ढासळू लागले होते, आणि म्हणून त्याच्या नेत्याला स्वतःच जिवावरची जोखीम घ्यावी लागत होती. मग पहिला घाव पडला. राजा स्वतः पुढे असलेले घोडेस्वार रात्रभर एका निर्जल ओसाड प्रदेशातून दौडत गेले, आणि सकाळी लवकर वाळवंटाच्या कडेच्या एका नगरावर तुटून पडले. बहुतेक मल्लोई हाती शस्त्र न घेता शेतांत काम करत होते. अनेक जण “निर्दयपणे कापले गेले”; प्रतिकारासाठी वळायचीही संधी त्यांना मिळाली नाही. “आणि इथे प्रथम तेच घडले जे संघातल्या नगरामागून नगरात पुन्हा पुन्हा घडत गेले: हल्ला, पाडाव, कत्तल.” उंचावर बालेकिल्ला असलेले एक नगर राजाच्या स्वतःच्या देखरेखीखाली हल्ला करून घेतले गेले, आणि त्याच्या शिबंदीतले २,००० जण मारले गेले. नदीकाठच्या दलदलीत पळालेल्या लोकांना लव्हाळ्यांतूनसुद्धा हुडकून मारले गेले. ब्राह्मणांचे एक नगर सुरुंग लावून आणि शिड्यांनी घेतले गेले: “एकूण सुमारे ५,००० जण मारले गेले, आणि ते हिमतीचे लोक असल्याने फारच थोडे कैद झाले.” डायोडोरस यांच्या वृत्तांतात एका नगरापुढे एका ज्योतिष्याने अलेक्झांडरला सावध केले: शकुन सांगतात, या नगराला वेढा घातलात तर तुम्हाला धोकादायक जखम होईल. लढणाऱ्या माणसांचे धैर्य खच्ची करतोस म्हणून राजाने त्याला कठोर शब्दांत फटकारले.
अलेक्झांडर इथे थांबला
तटावर एकटा
मल्लोई आसपासच्या सर्वांत बळकट नगरात पळाले. पुढे जे घडले, ते कर्टियस ऑक्सिड्राकाईंच्या मुलखात घडले असे सांगतात. एरियन म्हणतात, ही सर्वसामान्य चूक आहे; ते नगर आणि त्यातली माणसे मल्लोईच होती. मॅसिडोनियनांनी नगर घेतले, आणि ते बालेकिल्ल्याकडे वळले. शिड्या आणणारे रेंगाळत होते. तेव्हा अलेक्झांडरने त्यांच्यापैकी एकाच्या हातची शिडी हिसकावली, तटाला लावली, आणि ढालीखाली अंग चोरून तो चढू लागला. त्याच्या मागोमाग प्युकेस्टस आला. इलियम येथील अथेनाच्या मंदिरातली पवित्र ढाल त्याच्या हाती होती; ती ट्रॉयच्या युद्धात वापरली गेली होती, असे मानले जाई. इतरही मागोमाग चढले; त्यांच्यात अब्रियस होता, आपल्या कर्तबगारीबद्दल दुप्पट पगार घेणारा एक सैनिक. राजाच्या काळजीने अंगरक्षक त्याच्याच शिडीवर गर्दी करून चढले, आणि शिडी मोडली. अलेक्झांडर तटावर उभा होता, प्रत्येक अस्त्राचे लक्ष्य बनून, “आपल्या शस्त्रांच्या झगमगाटामुळे आणि आपल्या थक्क करणाऱ्या धाडसामुळे.” एरियन यांच्या वृत्तांतात त्याने हिशोब केला: तो तिथेच उभा राहिला, तर काहीच साधणार नव्हते. आत उडी मारली, तर कदाचित भारतीयांवर दहशत बसेल; आणि मेलोच, तर ते मरण नामुष्कीचे नसेल, स्मरणात राहतील अशी कृत्ये करून आलेले असेल. कर्टियस यांच्या वृत्तांतात खालच्या मित्रांनी त्याला हाक मारली, आमच्याकडे परत उडी मार. उलट, त्याने बालेकिल्ल्यात उडी मारली.
अलेक्झांडर इथे थांबला
तटाजवळचे झाड
तो पायांवरच उतरला. तटाला पाठ लावून त्याने अंगावर येणाऱ्यांना कापून काढले; त्यांच्यात भारतीयांचा अधिपतीही होता. इतरांवर त्याने दगड फेकले. त्यानंतर ते दूर राहिले, आणि हाती लागेल ते त्याच्यावर फेकू लागले. कर्टियस तटाजवळच्या एका जुन्या झाडाची भर घालतात; त्याच्या पानांनी भरलेल्या फांद्यांनी त्याच्या ढालीपेक्षाही जास्त अस्त्रे झेलली. एरियन यांच्या वृत्तांतात शिडी मोडण्याआधी वर पोचलेले तिघेच, प्युकेस्टस, अब्रियस आणि आणखी एक जण, त्याच्यामागोमाग आत उतरले; डायोडोरस यांच्या वृत्तांतात राजा एकटाच होता. कपाळात बाण लागून अब्रियस पडला. मग एक बाण अलेक्झांडरचे चिलखत भेदून त्याच्या छातीत घुसला, “इतका, की टॉलेमी सांगतो त्याप्रमाणे, जखमेतून रक्ताबरोबर हवा बुडबुडत बाहेर येत होती.” अंगातले रक्त गरम होते तोवर तो लढत राहिला; मग त्याला ग्लानी आली, आणि तो आपल्या ढालीवर कोसळला. कर्टियस यांच्या वृत्तांतात, ज्या धनुर्धराने त्याला बाण मारला, तो देहावरचे चिलखत ओरबाडायला धावत आला. त्या अपमानाने अलेक्झांडर पुन्हा जागा झाला, आणि त्याने आपली तलवार त्या माणसाच्या कुशीत वर खुपसली. पडलेल्या राजावर प्युकेस्टस इलियमची ती पवित्र ढाल धरून उभा राहिला, स्वतः गंभीर जखमी असूनही.
अलेक्झांडर इथे थांबला
ना पुरुष, ना स्त्री, ना मूल
बाहेर मॅसिडोनियनांना त्याच्यापर्यंत पोचता येईना. तट मातीचा होता. काहींनी त्यात खुंट्या ठोकल्या आणि त्यांच्या आधाराने स्वतःला वर ओढले; इतर एकमेकांच्या खांद्यांवर चढले. आत पोचले त्यांना राजा पडलेला दिसला. ते त्याच्याभोवती लढले; एकामागून एक जण त्याच्यापुढे ढाल धरून उभा राहिला. इतरांनी एका दरवाजाचा अडसर मोडला, आणि तो दरवाजा जोर लावून उघडला. मग ते भारतीयांना मारू लागले, “आणि त्या कत्तलीत त्यांनी कुणालाच सोडले नाही; ना पुरुष, ना स्त्री, ना मूल.” राजा मेला असे समजून सैन्य “रक्ताच्या उन्मादाच्या आहारी गेले”. कर्टियस यांच्या वृत्तांतात त्यांना भेटणारा प्रत्येक माणूस त्यांना राजाला जखमी करणाराच वाटला. बाण काटेरी टोकाचा होता, तो कापूनच काढावा लागणार होता. कर्टियस सांगतात, शस्त्रवैद्य भीतीने पांढराफटक पडून रडत उभा होता. “मला मरायचेच असेल,” अलेक्झांडर त्याला म्हणाला, “तर निदान या वेदनेतून तरी मला मोकळे कर.” त्याने कुणाला आपल्याला धरू दिले नाही, आणि तो जराही कचरला नाही. रक्ताचा लोट वाहिला, आणि तो मूर्च्छित झाला.
अलेक्झांडर इथे थांबला
नदीवरचा राजा
मुख्य छावणीत पहिली बातमी आली ती अशी: अलेक्झांडर जखमेने मेला. सैन्य निराशेत बुडाले: चहूबाजूंनी लढाऊ राष्ट्रे असताना आपल्याला घरी कोण नेणार? तो जिवंत आहे अशी बातमी आली, तेव्हा त्यांचा विश्वास बसेना. म्हणून, जरा सोसवू लागताच, अलेक्झांडरने स्वतःला नदीवर नेऊन नावेतून छावणीकडे खाली न्यायला लावले. नाव जवळ आली, तेव्हा सर्वांना आपण दिसावे म्हणून त्याने मागच्या बाजूचे छत काढायला लावले. तरीही नावेत त्याचा देहच आहे असे त्यांना वाटत राहिले; मग त्याने हात उंचावला आणि त्यांच्याकडे पसरला. सैन्याने जयजयकार केला, आणि अनेक जण रडले. त्याने स्वतःला पालखीतून किनाऱ्यावर नेऊ दिले नाही; त्याने आपला घोडा मागवला. तंबूजवळ तो घोड्यावरून उतरला, म्हणजे आपण चालताना त्यांना दिसावे. सैनिकांनी त्याच्याभोवती गर्दी केली; कुणी त्याच्या हातांना, कुणी गुडघ्यांना, कुणी नुसत्या कपड्यांना स्पर्श करत होते. कुणी त्याच्यावर हार घातले, तर कुणी त्या ऋतूतली फुले उधळली. आरमाराचे प्रमुख निआर्कस सांगतात, की अलेक्झांडरच्या काही मित्रांनी एखाद्या साध्या सैनिकासारखा जीव धोक्यात घातल्याबद्दल त्याला दोष दिला. तेव्हा बोईओशियाचा एक म्हातारा पुढे आला, आणि आपल्या बोलीत राजाला म्हणाला: “अलेक्झांडर, मोठी कृत्ये करणे हे वीरांचेच काम.” आणि त्याने एक काव्यपंक्ती जोडली: जो मोठे कृत्य करतो, त्याला दुःखही भोगावेच लागते.
अलेक्झांडर इथे थांबला
भारत जसाच्या तसा राहिला
उरलेल्या मल्लोईंनी आता नम्रपणे शरणागती पत्करली, आणि ऑक्सिड्राकाईंनी खंडणी आणि भेटी देऊन शांतता विकत घेतली. स्मिथ यांच्या मते बियासवरच्या नकाराने ही मोहीम बिघडली नाही. सैनिकांनी अलेक्झांडरला भारतात आणखी खोलवर जाऊ दिले असते, तर त्याचे छोटे सैन्य कदाचित चिरडले गेले असते. स्मिथ यांच्या शब्दांत, “मॅसिडोनियन सैन्याचा सर्वनाश टाळल्याचे श्रेय कोइनोस आणि त्याच्याबरोबर विरोध करणाऱ्यांना देता येईल”; कोइनोस हे कोइनसच्या नावाचे ग्रीक रूप. पण अलेक्झांडर गेल्यानंतर तीन वर्षांच्या आत त्याचे अधिकारी हुसकावले गेले. त्याच्या शिबंदी नष्ट झाल्या, आणि त्याच्या राजवटीचा जवळजवळ प्रत्येक मागमूस नाहीसा झाला. स्मिथ यांच्या शब्दांत ती मोहीम म्हणजे “प्रचंड प्रमाणावरची एक चमकदार यशस्वी धाड, यापलीकडे काही नव्हती; रक्तरंजित युद्धाच्या भयंकर व्रणांखेरीज तिने भारतावर कोणतीही खूण ठेवली नाही.” त्यांचा शेवटचा शब्द असा: “भारत जसाच्या तसा राहिला. लढाईच्या जखमा लवकर भरून आल्या; सोशिक बैल आणि तितकेच सोशिक शेतकरी आपली अर्धवट थांबलेली कामे पुन्हा करू लागले, आणि उद्ध्वस्त शेते पुन्हा हसू लागली.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरणे दुसरे, तिसरे आणि चौथे; आणि ‘द केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया’, खंड पहिला, संपादक ई. जे. रॅप्सन (१९२२), यातील बेव्हन यांचे पंधरावे प्रकरण. हायफॅसिस नदीवरचा प्रसंग आणि मल्लोई यांचे वर्णन एरियन, ‘अनाबासिस’, पुस्तक पाचवे, २५-२९, आणि पुस्तक सहावे, ९-१३; कर्टियस, पुस्तक नववे, २-५; डायोडोरस, पुस्तक सतरावे, ९३-९४ आणि ९८-९९; आणि प्लुटार्क, ‘अलेक्झांडरचे चरित्र’, ६२-६३ यांतून घेतले आहे; हे सर्व जे. डब्ल्यू. मॅक्क्रिंडल, ‘द इन्व्हेजन ऑफ इंडिया बाय अलेक्झांडर द ग्रेट’ (१८९३) यात आहेत.