प्राचीन भारताच्या कथा
परत न आलेला राजा
सूर्यासारखा पृथ्वीप्रदक्षिणा करणारा
ललितादित्य, ज्याला मुक्तापीड असेही म्हणत, तो आठव्या शतकात काश्मीरचा राजा होता. त्याची कथा कवी कल्हण यांनी काश्मीरच्या राजांच्या आपल्या इतिवृत्तात सांगितली आहे. कल्हणांनी ते नंतरच्या काळात लिहिले; त्यांचे भाषांतरकार एम. ए. स्टाइन नोंदवतात, की राजाभोवती रचल्या गेलेल्या कित्येक दंतकथा त्यात आल्या आहेत. त्या इतिवृत्ताच्या स्वतःच्या गणनेप्रमाणे ललितादित्याने ६९९ ते ७३६ राज्य केले. चिं. वि. वैद्य हीच वर्षे मानतात; पण स्टाइन आणि व्ही. ए. स्मिथ चिनी इतिवृत्तांना अनुसरून ही वर्षे सुमारे पंचवीस वर्षांनी अलीकडे आणतात. कल्हणांचे इतिवृत्त या राजवटीची सुरुवात अशी करते: “मग प्रतापी राजा ललितादित्य सार्वभौम सम्राट झाला.” त्याच्या नगाऱ्यांचा आवाज ऐकताच शत्रूंची घरे ओस पडत; त्यांतले लोक भीतीने पळून जात. “विजयासाठी आतुर असलेल्या राजाने आपले आयुष्य मुख्यतः मोहिमांवरच घालवले; सूर्यासारखा तो पृथ्वीला प्रदक्षिणा घालीत राहिला.” त्याचे बहुतेक दिवस परदेशांतच गेले, आणि थोडेच आपल्या नगरात. अखेर तो पुन्हा एकदा मोहिमेवर निघाला, आणि परत आलाच नाही.
परत न आलेला राजा
नाव आधी कोणाचे?
त्याचे पहिले युद्ध कनौजचा राजा यशोवर्मा याच्याशी झाले. प्रखर सूर्य डोंगरी ओढा सुकवतो, तसे ललितादित्याने यशोवर्म्याचे सैन्य “क्षणार्धात” कोमेजवून टाकले. यशोवर्म्याने पाठ फिरवली, आणि मग शरणागती पत्करली. मग तहाची वेळ आली. यशोवर्म्याच्या बाजूने तहनामा लिहिला, त्याचे शीर्षक होते, “यशोवर्मा आणि ललितादित्य यांचा तह”. ललितादित्याचा परराष्ट्रमंत्री मित्रशर्मा याने तो मानला नाही. आपल्या राजाचे नाव आधी लिहिलेले नाही, हा त्याला आपल्या राजाचा अवमान वाटला. लांबलेल्या युद्धाला कंटाळलेल्या सेनापतींनी त्यालाच दोष दिला. पण स्वामीच्या मानाची त्याने घेतलेली काळजी राजाला मोलाची वाटली. त्याने मित्रशर्म्याला पाच नवी पदे दिली; प्रत्येक पदाचे नाव “महा” ने सुरू होणारे. ज्या भागाच्या भाषांतराविषयी स्टाइन स्वतः साशंक होते, त्यानुसार तह मोडला, आणि ललितादित्याने कनौजच्या राजाला “समूळ उखडून टाकले”. वैद्य यांच्या मते यशोवर्म्याचे स्वतःचे काय झाले, ते स्पष्ट नव्हते. कल्हणांच्या कथनात, ज्याच्या दरबारी भवभूती आणि वाक्पतिराज यांच्यासारखे कवी होते, तो यशोवर्मा पराभवानंतर आपल्या विजेत्याचा “स्तुतिपाठक” झाला, त्याचे गुणगान गाऊ लागला. स्मिथ यांच्या मते त्याला पदच्युत करून ठार मारले गेले.
परत न आलेला राजा
न हलणारे हत्ती
मग, इतिवृत्ताच्या कथनाप्रमाणे, राजाने सबंध भारताभोवती मोहीम काढली. त्याचे सैन्य पूर्व सागरापर्यंत गेले. कलिंगात त्याच्या हत्तींनी आपली जन्मभूमी पाहिली; त्यांना पुढे चालवण्यासाठी माहुतांना त्यांना शिव्याशाप द्यावे लागले. तो किनाऱ्याने दक्षिणेकडे गेला, आणि दख्खनच्या एका राणीने त्याच्यापुढे मस्तक नमवले. त्याच्या योद्ध्यांनी नारळीच्या झाडांची माडी प्यायली, आणि कावेरीच्या काठी वाऱ्याच्या झुळुकीत विश्रांती घेतली. सागरातली बेटे त्याने “जणू ओढा ओलांडताना पाय ठेवायचे दगड असावेत, तशी” ओलांडली. मग तो पश्चिमेकडे वळला, पश्चिम सागराकाठच्या द्वारकेपर्यंत. अखेर तो उत्तरेकडे गेला. तिथे घोड्यांची पैदास करणाऱ्या कांबोजांच्या पागा रिकाम्या झाल्या, आणि तिबेटी व दरद लोक पराभूत झाले.
परत न आलेला राजा
हे खरेच घडले?
भारताभोवतीच्या या मोहिमेवर स्टाइन यांचा विश्वास नव्हता. त्यांच्या मते ती “उघडच दंतकथा” होती. तिच्यात खरे तपशील नाहीत. भारतीय काव्याला सर्वांत परिचित असलेले देशच तिच्यात आहेत, नकाशाभोवती काटेकोर क्रमाने मांडलेले. परंपरेने प्रत्येक नायकाला दिलेला दिग्विजय, एवढेच ते आहे. त्यांना फक्त काश्मीरजवळची युद्धेच इतिहासासारखी वाटली. चिनी इतिवृत्ते त्यांना दुजोरा देतात: राजाच्या चीनला गेलेल्या दूताने तिबेटींवरच्या वारंवारच्या विजयांची बढाई मारली होती. वैद्य यांना मात्र “या मोहिमेवर अविश्वास ठेवण्याचे काही कारण” दिसले नाही. त्यांच्या मते नावे घेतलेली राज्ये ही त्या काळातील प्रमुख राज्ये होती. आणि ते सिंधचा राजा दाहिर याच्या ७१२ मधील एका पत्राकडे बोट दाखवतात. त्या पत्रात “काश्मीरच्या राजाचा, ज्याच्या राजद्वारी हिंदच्या इतर राजांनी आपली मस्तके टेकवली आहेत,” असा उल्लेख आहे.
परत न आलेला राजा
पाणी दुभंगणारा मंत्री
ललितादित्याने अनेक देशांतून ज्ञानी लोक जमवले. वरच्या ऑक्सस नदीकाठच्या तुखार देशातून त्याने चंकुण नावाच्या एका माणसाला आणले. इतिवृत्त सांगते, त्याने जादूने खजिना सोन्याने भरला. एकदा पंजाबात नद्या एकमेकींत मिसळल्यामुळे सैन्य अडले; त्या ओलांडता येत नव्हत्या. चंकुणाने खोल पाण्यात एक मंत्रमणी टाकला, आणि प्रवाह दुभंगले. राजा पलीकडे गेला. मग दुसऱ्या मंत्रमण्याने चंकुणाने पहिला बाहेर काढला, आणि पाणी पूर्ववत झाले. राजाने ते दोन्ही मंत्रमणी मागितले. चंकुण म्हणाला, ते फक्त माझ्याच हातात चालतात. तर मग माझ्या खजिन्यातली याहून श्रेष्ठ अशी कोणतीही वस्तू बदल्यात घे, राजा म्हणाला. चंकुणाने बुद्धांची ती मूर्ती मागितली, जी मगधाहून हत्तीच्या पाठीवरून आणली होती. पाणी ओलांडण्याचा मंत्रमणी राजाने घ्यावा, तो म्हणाला; मला बुद्ध द्यावे, जे या संसारसागरातून पार जाण्याची वाट उघडतात. ती मूर्ती त्याने आपल्या स्वतःच्या विहारात स्थापन केली. कल्हणांच्या काळीही ती मूर्ती हत्तीवर बांधण्यासाठी वापरलेल्या धातूच्या पट्ट्या तिच्या आसनाभोवती दिसत. स्टाइन यांच्या मते हा चमत्कार दंतकथा होता; पण चंकुण खरा होता. एका चिनी यात्रेकरूंनी ७५९ ते ७६३ या काळात काश्मीरमध्ये त्याचा विहार पाहिला.
परत न आलेला राजा
वाळूचा सागर
इतिवृत्त आणखी एक कथा सांगते. एक माणूस राजापुढे येऊन पडला. त्याचे हात आणि नाक कापलेले होते, आणि अंगातून रक्ताच्या धारा वाहत होत्या. तो म्हणाला, वाळूच्या सागराकाठी राज्य करणाऱ्या एका राजाचा मी मंत्री. ललितादित्याला शरण जा, असा सल्ला मी माझ्या स्वामीला दिला, म्हणून मला ही शिक्षा झाली. राजाने त्याच्या जखमा बऱ्या करवल्या, आणि त्याच्या स्वामीला शासन करण्याचे वचन दिले. त्या माणसाने वाळवंटातून जवळच्या वाटेने सैन्य नेण्याची तयारी दाखवली. पंधरा दिवसांची वाट; फक्त सोबत पाणी घ्यावे. पंधरा दिवस झाले, आणि पाणी संपले. आणखी दोनतीन दिवसांनी राजाने विचारले, आणखी किती वाट उरली आहे? तो माणूस हसला. “आपण शत्रूच्या देशाची उरलेली वाट विचारत आहात, की यमाच्या राज्याची?” तो म्हणाला, तुम्हाला इथे आणण्यासाठी मी माझे अवयव दिले, आणि माझा जीवही. “हाच तो भयंकर ‘वाळूचा सागर.’ इथे कुठेही पाणी मिळत नाही.” सैन्याने आशा सोडली. पण इतिवृत्त सांगते, राजाने आपला भाला जमिनीवर मारला, आणि पाण्याचा एक झरा वर उसळला. पुढे त्याने शत्रू राजाला शिक्षा केली; त्याच्या मंत्र्याचे जसे अवयव कापले होते, तसेच त्याचेही कापले. स्टाइन यांच्या मते ही एक जुनी लोककथा होती, जी या नायकाला चिकटवली गेली: अल-बिरूनी जवळजवळ हीच कथा दुसऱ्या एका राजाविषयी सांगतात.
परत न आलेला राजा
बांधणारा राजा
विजयांतून आलेले धन बांधकामांत गेले. मार्तंडाजवळ त्याने सूर्याचे एक भव्य मंदिर उभारले. त्याचे भग्नावशेष स्टाइन यांच्या काळीही त्या खोऱ्यातील प्राचीन हिंदू वास्तुकलेचा सर्वांत लक्षवेधी नमुना होते. स्वतःच्या निवासासाठी त्याने परिहासपूर हे नवे नगर वसवले, आणि तिथे आपल्या आवडत्या दैवताची, परिहासकेशव नावाच्या विष्णूच्या चांदीच्या मूर्तीची, स्थापना केली. त्याने बौद्धांसाठीही बांधकामे केली. भुकेल्यांना अन्न आणि तहानलेल्यांना पाणी देण्यासाठी त्याने अन्नछत्रे आणि पाणपोया उभारल्या. इतिवृत्ताच्या शब्दांत, “असे एकही नगर नाही, एकही गाव नाही, एकही नदी नाही, एकही सागर नाही, एकही बेट नाही, जिथे त्याने एखादे देवस्थान स्थापले नाही.” पुष्कळ काळानंतरही त्याच्या एका विजयाची आठवण काश्मीरमध्ये जिवंत होती. विद्वान अल-बिरूनी यांनी पाहिले, की तेथील लोक आपल्या “मुत्ताई” राजाने तुर्कांवर मिळवलेल्या विजयाचा उत्सव दर वर्षी साजरा करतात. स्टाइन यांच्या मते मुत्ताई हे मुक्तापीड या नावाचेच एक रूप आहे.
परत न आलेला राजा
प्रवरपूर जाळा
पण या राजाच्या हातूनही “भयंकर दुष्कृत्ये” घडली. युगाच्या प्रभावामुळे असे घडले, की राजपदाच्या, असा प्रश्न इतिवृत्तकार विचारतात. एकदा परिहासपुरात, राजवाड्यातील स्त्रियांमध्ये असताना, राजा मद्याने धुंद झाला होता. जुनी राजधानी प्रवरपूर हिच्याविषयी त्याने मंत्र्यांना आज्ञा दिली: “तिचे सौंदर्य माझ्या नगराच्या तोडीचे आहे असे तुम्हाला वाटत असेल, तर ती जाळून टाका.” त्याची आज्ञा मोडण्याचे कोणालाच धाडस नव्हते. मंत्री बाहेर गेले, आणि घोड्यांसाठी साठवलेल्या गवताच्या गंजींना त्यांनी आग लावली. राजा आपल्या राजवाड्याच्या माथ्यावरून ते लोळ पाहत होता. ज्वाळांच्या उजेडात त्याचा चेहरा उजळला होता, “उल्कामुख पिशाचासारखा, उन्मादाने हसणारा, बेभान”. धुंदी उतरल्यावर त्याला आपल्या कृत्याची आठवण झाली. पश्चात्तापाच्या आगीत तो होरपळला. सकाळी मंत्र्यांनी त्याला सांगितले, नगर मुळीच जळालेले नाही. आपला पुत्र मेला असे स्वप्न पडावे, आणि जाग आल्यावर तो समोर उभा दिसावा, तसे त्याला वाटले. त्याने मंत्र्यांची प्रशंसा केली, आणि सांगितले, मी मद्याच्या धुंदीत दिलेली कोणतीही आज्ञा कधीही पाळू नका.
परत न आलेला राजा
जामीन राहिलेला देव
त्याच्या हातून आणखी एक अपराध घडला. बंगालमधील गौडचा राजा त्याचा पाहुणा होता. त्याच्या सुरक्षिततेची शपथ ललितादित्याने आपल्या आवडत्या दैवताची, परिहासपूरच्या चांदीच्या परिहासकेशवाची, घेतली होती. तरी त्याने मारेकरी पाठवून त्याला ठार मारवले. हा गौड राजा कोण, आणि असे का केले गेले, हे इतिवृत्त सांगत नाही. मृत राजाचे सेवक काश्मीरला आले; आम्ही शारदादेवीच्या देवस्थानाचे यात्रेकरू आहोत, असे ते सांगत होते. राजा तेव्हा परदेशी होता. ज्या देवाने शपथ मोडू दिली, त्याच्यावर सूड घ्यायचा, असा त्यांचा बेत होता. त्यांनी त्याच्या मंदिराला वेढा घातला, पण पुजाऱ्यांनी दरवाजा बंद केला. रामस्वामी या दुसऱ्या देवाचे मंदिर त्यांना उघडे दिसले. त्यांनी त्याची चांदीची मूर्ती परिहासकेशवाचीच समजली. त्यांनी ती खाली पाडली, फोडून तिचा चुरा केला, आणि तो चुरा दाही दिशांना उधळून दिला. तेवढ्यात नगरातून आलेल्या सैनिकांनी त्यांचे तुकडे तुकडे केले, आणि ते रक्ताने माखून जमिनीवर कोसळले. इतिवृत्तकार शेवटचा शब्द त्यांनाच देतात. “आजही रामस्वामीचे मंदिर रिकामे दिसते, पण गौड वीरांच्या कीर्तीने सारे जग भरून गेले आहे.”
परत न आलेला राजा
विजेत्याला ध्येय नाही
अखेर “जिथे दुसरे कोणीही पोचले नाही असे देश पाहण्याची” जिज्ञासा राजाला लागली, आणि तो पुन्हा अथांग उत्तरेकडे निघाला. बराच काळ मंत्र्यांना काहीच बातमी मिळाली नाही. त्यांनी एक दूत पाठवला. तो राजाचा निरोप घेऊन परत आला: “मी या देशात पोचल्यानंतरही तुमच्यासारख्यांनी माझ्या परतण्याची अपेक्षा करावी, हा केवढा भ्रम!” तो म्हणाला, आपली जन्मभूमी सोडणाऱ्या नद्यांना सागर हे ध्येय असते; पण खऱ्या विजेत्यांना कुठेच ध्येय दिसत नाही. त्या निरोपाबरोबर राज्यकारभाराचे नियमही आले. गावकऱ्यांपाशी वर्षाच्या गरजेपेक्षा जास्त धान्य ठेवू नका, त्याने सांगितले; नाहीतर ते राजाला जुमानणार नाहीत इतके बलवान होतील. स्टाइन यांना वाटते, येथे कल्हण “खरे म्हणजे आपल्याच काळाचा विचार करीत आहेत”. आपल्या कोणत्या पुत्रांनी राज्य करावे, ते त्याने सांगितले, आणि आपल्या लहान नातवाविषयी सांगितले, की “त्याला नेहमी आजोबांसारखे होण्यास सांगावे”. मंत्र्यांनी मस्तक नमवले आणि ते रडू लागले. मंत्रमण्यांचा तो मंत्री चंकुण याने लोकांना एकत्र बोलावले. तो म्हणाला, “तो धर्मनिष्ठ, शुभनामी राजा स्वर्गास गेला.” राजाचा खजिना भरण्यासाठी देवांनी त्याला दिलेली जादू एकाएकी नाहीशी झाली होती, असेही तो म्हणाला. इतिवृत्त त्याची राजवट छत्तीस वर्षे, सात महिने आणि अकरा दिवस मोजते.
परत न आलेला राजा
अवेळी पडलेले हिम
तो कुठे आणि केव्हा मरण पावला, हे काश्मीरच्या इतिहासकारांना ठाऊक नव्हते. तो काश्मीरमध्ये मेला नाही. आपल्यापर्यंत आलेली प्रत्येक वार्ता इतिवृत्तकार सांगतात. “काहींनी सांगितले आहे, की आर्यानक नावाच्या देशात अवेळी पडलेल्या अतोनात हिमामुळे तो नाश पावला.” काही म्हणत, एका आणीबाणीच्या प्रसंगी त्याने स्वतःला जाळून घेतले, राजांमध्ये इतका काळ टिकवलेले आपले पहिले स्थान राखण्यासाठी. काहींचा विश्वास होता, की तो आपल्या सैन्यासह त्या दूर उत्तरेत शिरला, जिथे फक्त अमरच जातात. स्टाइन त्यांतून एवढेच काढतात: त्याने “उत्तरेकडील एखाद्या अयशस्वी मोहिमेत आपले दिवस संपवले”. कल्हण शेवटी म्हणतात: “या राजाची जशी अत्यंत अद्भुत कृत्ये सांगितली जातात, तशाच त्याच्या अंताविषयीच्या वार्ताही फार आश्चर्यकारक आहेत.” आणि ते त्याची तुलना सूर्याशी करतात: “सूर्य मावळतो, तेव्हा कोणी म्हणतात तो सागराच्या पाण्यात उतरला; कोणी म्हणतात तो अग्नीत शिरला; आणि आणखी कोणी म्हणतात तो दुसऱ्या लोकात गेला.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडीव्हल हिंदू इंडिया’, खंड पहिला (१९२१), ‘द कार्कोटकाज ऑफ काश्मीर’; आणि एम. ए. स्टाइन यांनी केलेल्या कल्हणांच्या ‘राजतरंगिणी’च्या भाषांतराची प्रस्तावना, खंड पहिला (१९००), प्रकरण पाचवे; सोबत व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरण चौदावे. कल्हणांचे शब्द स्टाइन यांच्या भाषांतरातील ‘राजतरंगिणी’च्या चौथ्या तरंगातून घेतले आहेत.