प्राचीन भारताच्या कथा
आंब्याचे कोडे
डोंगरावरचे हरीण
सम्राट अशोकाच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धात महिंद नावाचे एक बौद्ध भिक्खू भारतातून लंकेच्या बेटावर गेले, आणि तिथले राजे देवानंपिय तिस्स यांनी नवा धर्म स्वीकारला. एका गणनेनुसार तिस्स यांनी इ.स.पू. २५३ ते २१३ राज्य केले. ही कथा सर्वांत सविस्तर सांगतो तो बेटाचा स्वतःचा इतिहासग्रंथ, महावंश. तो शतकांनंतर, इ.स.च्या सहाव्या शतकाच्या सुरुवातीला लिहिला गेला. महावंश या भेटीची सुरुवात एका शिकारीने करतो. राजे तिस्स आपल्या चाळीस हजार माणसांना घेऊन पायीच मिस्सक पर्वताकडे निघाले. आज त्या टेकडीला मिहिंतले म्हणतात; ती अनुराधपुर नगराच्या पूर्वेला आठ मैलांवर आहे. तिथे डोंगराच्या देवतेला राजांना भिक्खूंचे दर्शन घडवायचे होते. म्हणून तिने एका हरणाचे रूप घेतले; ते हरीण झाडीत चरत होते. राजांनी ते हरीण पाहिले आणि त्यांच्या मनात आले, “बेसावध प्राण्याला मारणे शोभत नाही.” म्हणून त्यांनी धनुष्याच्या दोरीचा टणत्कार केला. हरीण डोंगराकडे पळाले, राजे त्याच्या मागे धावले, आणि हरणाने त्यांना भिक्खू उभे होते तिथे नेले. मग ते हरीण अदृश्य झाले. भिक्खूंनी राजांना फक्त स्वतःलाच दिसू दिले. त्यांनी विचार केला, “फार जण दिसले तर तो फारच घाबरेल.” राजे भयभीत होऊन जागीच थबकले. “इकडे ये, तिस्सा,” भिक्खू म्हणाले.
आंब्याचे कोडे
ना जमिनीवरून, ना पाण्यावरून
आपले नाव ऐकताच राजांना वाटले, हा कुणी यक्ख आहे, रानातले एखादे पिशाच्च. “महाराज, आम्ही श्रमण आहोत,” भिक्खू म्हणाले, “सत्याच्या राजाचे शिष्य. तुझ्यावरील करुणेने आम्ही जंबुदीपाहून इथे आलो आहोत.” श्रमण म्हणजे भटकणारे साधू; आणि जंबुदीप हे महावंशाने भारताला दिलेले नाव. हे ऐकताच राजांची भीती गेली. त्यांना आपल्या मित्राने पाठवलेला एक संदेश आठवला, आणि हे साधूच आहेत अशी त्यांची खात्री पटली. त्यांनी धनुष्यबाण खाली ठेवले, भिक्खूंना वंदन केले आणि ते भिक्खूंच्या जवळ बसले. त्यांची माणसे येऊन त्या सर्वांभोवती गोळा झाली, आणि मग भिक्खूंनी आपल्या सोबत्यांनाही दिसू दिले. “हे कधी आले?” राजांनी विचारले. “माझ्याबरोबरच,” भिक्खू म्हणाले. भारतात असे आणखी तपस्वी आहेत का? “जंबुदीप पिवळ्या वस्त्रांनी झळाळून गेला आहे.” मग राजांनी विचारले, तुम्ही आलात कसे? “ना जमिनीवरून, ना पाण्यावरून आम्ही आलो.” आणि राजांना उमगले, की ते आकाशमार्गाने आले होते. इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांच्या मते ते बहुधा दक्षिण भारतातील एखाद्या बंदरातून समुद्रमार्गे आले असावेत. ते म्हणतात, हे “‘हंसांचा राजा उडतो तसे’ ते आकाशातून उडत आले, या सिंहली कथेपेक्षा कितीतरी अधिक संभवनीय” आहे.
आंब्याचे कोडे
कोडे
मग राजांची परीक्षा घेण्यासाठी भिक्खूंनी त्यांना एक सूक्ष्म प्रश्न विचारला. भिक्खू: “महाराज, या झाडाचे नाव काय?” राजे: “या झाडाला आंबा म्हणतात.” “याच्याशिवाय आणखी आंबा आहे का?” “आंब्याची पुष्कळ झाडे आहेत.” “आणि या आंब्याशिवाय आणि त्या इतर आंब्यांशिवाय आणखी झाडे आहेत का?” “पुष्कळ आहेत, भन्ते; पण ती आंबा नसलेली झाडे आहेत.” “आणि इतर आंबे आणि आंबा नसलेली ती झाडे यांच्याशिवाय आणखी काही झाड आहे का?” “हे आंब्याचे झाड आहे, भन्ते.” “नरेश्वरा, तुझी बुद्धी तल्लख आहे!” मग तसाच प्रश्न राजांच्या माणसांविषयी. “महाराज, तुला आप्तस्वकीय आहेत का?” “पुष्कळ आहेत, भन्ते.” “आणि महाराज, तुझे आप्त नसलेलेही काही आहेत का?” “ते तर माझ्या आप्तांहूनही जास्त आहेत.” “आप्त आणि इतर यांच्याशिवाय आणखी कुणी आहे का?” “मी स्वतः आहे, भन्ते.” “छान! नरेश्वरा, तुझी बुद्धी तल्लख आहे!” हीच ती परीक्षा. “हा तीक्ष्ण बुद्धीचा माणूस आहे, हे त्यांनी जाणले” तेव्हा त्यांनी राजांना भगवान बुद्धांचे एक प्रवचन सांगितले. ते संपताच राजे आणि त्यांची चाळीस हजार माणसे बुद्ध, त्यांचा धम्म आणि भिक्खूंचा संघ यांना शरण गेली. एका प्रवचनाने “राजाचे आणि त्याच्या चाळीस हजार प्रजाजनांचे धर्मांतर झाले” याबद्दल स्मिथ यांना शंका होती.
आंब्याचे कोडे
मित्रासाठी नजराणा
पण राजांना भगवान बुद्धांविषयी मुळात कळले तरी कसे? महावंश त्यासाठी मागे जातो, तिस्स यांना पहिल्यांदा अभिषेक झाला त्या काळात. तेव्हा त्यांच्यापुढे मौल्यवान रत्ने आणली गेली. त्यांच्या मनात आले, “माझा मित्र धम्मासोक, त्याच्याशिवाय कुणीही ही अनमोल रत्ने घेण्यास योग्य नाही.” धम्मासोक हे महावंशातील अशोकाचे नाव. हे दोघे राजे “एकमेकांना कधी न पाहताही फार काळापासून मित्र होते.” तिस्स यांनी ती रत्ने दूतांबरोबर अशोकाच्या राजधानीला, पाटलिपुत्राला, पाठवली. अशोकाने परत राज्याभिषेकाला लागणारे सारे साहित्य पाठवले. त्यात एक तलवार होती, गंगेचे पाणी होते, आणि “कधीही धुवावे न लागणारे” वस्त्रांचा एक जोड होता. आणि महावंश पुढे सांगतो, त्यात “पोपटांनी आणलेले डोंगरी तांदळाचे साठ गुणिले शंभर गाडे” होते. नजराण्याबरोबर एक संदेशही गेला. अशोक म्हणाला, “मी बुद्ध, त्यांचा धम्म आणि त्यांचा संघ यांना शरण गेलो आहे. हे नरश्रेष्ठा, तूही श्रद्धाळू अंतःकरणाने मन वळवून या श्रेष्ठ रत्नांना शरण जा!” आपल्या मित्राला पुन्हा एकदा राज्याभिषेक करावा, असे त्याने दूतांना सांगितले, आणि दूत परत आल्यावर त्यांनी तो अभिषेक केला.
आंब्याचे कोडे
आकाशमार्गाने
डोंगरावर भेटलेले ते भिक्खू म्हणजे महिंद. महावंश त्यांना अशोकाचे स्वतःचे पुत्र मानतो. त्यांची आई देवी ही वेदिसा नगरातील एका व्यापाऱ्याची मुलगी; अशोक राजपुत्र असतानाच त्याने तिच्याशी लग्न केले होते. महिंद बारा वर्षे भिक्खू होते, तेव्हा त्यांच्या गुरूंनी आणि संघाने त्यांच्यावर लंकेत धम्म पोचवण्याची जबाबदारी सोपवली. ते योग्य वेळेची वाट पाहत राहिले, कारण लंकेचा राजा म्हातारा होता, आणि “त्याचा मुलगा राजा होणार”. तो मुलगा म्हणजे तिस्स. अशोकाने सांगितलेल्या अभिषेकात नवा राजा भाग घेईल, आणि दूतांकडून धम्माचे वैभव ऐकेल, हे महिंदांनी ओळखले. मग “ज्येष्ठ महिन्याच्या उपोसथाच्या दिवशी तो मिस्सक पर्वतावर चढेल”, म्हणजे बौद्धांच्या एका पवित्र दिवशी, आणि “त्याच दिवशी आपण सुंदर लंका बेटावर जाऊ.” त्यांच्याबरोबर चार ज्येष्ठ भिक्खू, एक नवशिका श्रामणेर आणि भंडुक नावाचा एक तरुण उपासक होते. भंडुक हा त्यांच्या आईचा नातेवाईक; महिंदांनी आईला केलेले प्रवचन त्याने ऐकले होते. भंडुक गेला तो अशासाठी, की ते “माणसे आहेत हे ओळखले जावे”. ठरलेल्या दिवशी ते वेदिसा येथील विहारातून आकाशात उडाले, महावंश सांगतो, आणि राजे शिकार करत होते त्या मिस्सक पर्वतावर उतरले.
आंब्याचे कोडे
भंडुक
त्या संध्याकाळी टेकडीवर राजांचे भोजन आणले गेले. त्या वेळी भिक्खू जेवत नाहीत हे त्यांना ठाऊक होते, तरी त्यांनी भिक्खूंना आमंत्रण दिले. त्यांना वाटले, “निदान विचारणे तरी उचित आहे.” त्या वेळी आम्ही जेवत नाही, असे भिक्खूंनी सांगितले. मी नगरात परत जातो, राजे म्हणाले; आम्ही टेकडीवरच राहतो, भिक्खू म्हणाले. निघण्यापूर्वी राजांनी भंडुकाला बाजूला घेऊन विचारले, या भिक्खूंचा बेत काय आहे? भंडुकाने त्यांना सारे सांगितले. स्थविर महिंदांचे नाव ऐकून राजे आनंदाने भरून गेले, आणि त्यांच्या मनात आले, “हे माझे भाग्य आहे.” आणि भंडुक उपासक होता, सामान्य माणूस होता, म्हणून आता राजांना कळले की हे भिक्खू माणसेच आहेत. महावंशाचे भाषांतरकार डब्ल्यू. गायगर यांची टीप सांगते, आपण पिशाच्चांमध्ये आहोत ही राजांची भीती यानेच संपली. मग भिक्खूंनी तिथेच, त्या टेकडीवर, भंडुकालाही भिक्खू केले. दुसऱ्या दिवशी राजांनी भिक्खूंना नगरात आणण्यासाठी एक गाडी पाठवली. ते त्या गाडीत बसले नाहीत. “तू पुढे जा, आम्ही तुझ्या मागून येतो,” त्यांनी गाडीवानाला सांगितले. आणि ते आले, महावंश सांगतो, आकाशमार्गाने, नगराच्या पूर्वेला, जिथे पुढे पहिले चैत्य उभे राहिले.
आंब्याचे कोडे
जमिनीवर अंथरलेले गालिचे
भिक्खू उंच आसनावर बसत नाहीत, हे राजांनी महिंदांकडून ऐकले होते, आणि हे खरे आहे का, याचा ते विचार करत होते. तेवढ्यात गाडीवान आला, आश्चर्याने थक्क होऊन: भिक्खू आधीच पोचले होते, आणि आपली चीवरे परिधान करत होते. मग राजांनी उत्तम गालिचे जमिनीवर अंथरायला सांगितले. ते भिक्खूंना सामोरे गेले, महिंदांच्या हातातले भिक्षापात्र त्यांनी आपल्या हाती घेतले, आणि भिक्खूंना नगरात घेऊन आले. जमिनीवर मांडलेली आसने पाहून ज्योतिष्यांनी भविष्य वर्तवले: “यांनी भूमी व्यापली आहे; हे या बेटाचे स्वामी होतील.” राजवाड्यात राजांनी स्वतः भिक्खूंना पेज आणि इतर अन्न वाढले, आणि भोजन झाल्यावर ते भिक्खूंच्या पायाशी बसले. त्यांनी आपल्या धाकट्या भावाच्या पत्नीला बोलावणे पाठवले. ती पाचशे स्त्रियांना घेऊन आली. त्यांनी वंदन केले, अर्पण केले, आणि महिंदांचे प्रवचन ऐकले. ज्यांनी आदल्या दिवशी भिक्खूंना पाहिले होते त्यांच्याकडून नगरवासीयांनी त्यांच्याविषयी ऐकले होते. ते राजवाड्याच्या दारांपाशी गर्दी करू लागले. सगळ्यांना पुरेल एवढी जागा नव्हती. म्हणून राजांनी राजहत्तीची शाळा स्वच्छ करवली, तिथे छत लावले, आणि तिथे महिंदांनी त्यांना उपदेश केला. त्यांनी तो “बेटाच्या भाषेत” केला.
आंब्याचे कोडे
भिक्खूंसाठी उद्यान
गर्दी इतकी वाढली की हत्तीशाळाही अपुरी पडली. मग दक्षिण दरवाजाबाहेर, राजोद्यानातील नंदन बागेत भिक्खूंसाठी आसने मांडली गेली. ती बाग “दाट सावलीची, शीतल आणि हिरवाईने आच्छादलेली” होती. कुलीन घराण्यांतील स्त्रियांनी बाग भरून गेली. बागेत संध्याकाळ झाली. भिक्खू आपल्या डोंगराकडे परत जायला निघाले, तेव्हा राजे घाईघाईने आले. “संध्याकाळ झाली आहे,” ते म्हणाले, “आणि डोंगर दूर आहे; इथे नंदन बागेत विश्रांतीला छान जागा आहे.” “नगराच्या इतक्या जवळ (राहणे आम्हाला) योग्य नाही,” भिक्खूंनी उत्तर दिले. मग राजांनी महामेघ उद्यान देऊ केले: “ते ना फार दूर, ना फार जवळ; रमणीय आहे, आणि तिथे पाणी आणि सावली भरपूर आहे.” “भन्ते, माघारी फिरा!” आणि महिंद परत फिरले. राजे स्वतः भिक्खूंना तिथे घेऊन गेले, आणि भिक्खूंनी ती रात्र त्या उद्यानात काढली. सकाळी राजे फुले घेऊन आले. “आपली विश्रांती सुखाची झाली ना? ही बाग आपल्याला योग्य आहे ना?” “महाराज, आमची विश्रांती सुखाची झाली, आणि ही बाग तपस्व्यांना योग्य आहे.” मग राजांनी विचारले, “भन्ते, संघाला आराम स्वीकारण्याची अनुमती आहे का?” आराम म्हणजे भिक्खूंना राहण्यासाठी दिलेले उद्यान. “आहे,” महिंद म्हणाले. उद्यान संघाला दान देण्याची सुरुवात ती हीच. पुढे तिथे लंकेचा महाविहार उभा राहणार होता.
आंब्याचे कोडे
पुत्र की भाऊ?
यातले इतिहास किती? गायगर यांच्या मते त्यातले चमत्कार म्हणजे “बाहेरची सजावट, जी सहज वगळता येते”. ते लिहिणारे लोक “निदान सत्य लिहू इच्छित तरी होते”, असेही ते म्हणतात. स्मिथ यांना चमत्कार छाटून बाकीचे ठेवणे मान्य नव्हते. लंकेच्या इतिहासलेखकांनी महिंदांविषयी जे लिहिले, त्याला ते “बोधप्रद कादंबऱ्या” म्हणतात, “ज्यांना सत्याचा आधार आहे, पण तो किती, हे नेमके ठरवता येत नाही”. एक मुद्दा स्मिथ सरळ नाकारतात: महिंद अशोकाचे पुत्र होते, हा. भारतात महिंद अशोकाचे धाकटे भाऊ म्हणून स्मरणात राहिले. इ.स. ४०० च्या सुमारास चिनी यात्रेकरू फाहियान यांना पाटलिपुत्र येथे अशोकाच्या साधुवृत्तीच्या भावाचा आश्रम दाखवण्यात आला. आणि इ.स. ६४० मध्ये यात्रेकरू ह्युएनत्संग यांनी दक्षिणेत दूरवर एक पडका विहार पाहिला, “अशोकराजाचे धाकटे भाऊ महेंद्र यांनी बांधलेला”, असे ते त्यांचे नाव सांगतात. ह्युएनत्संग लंकेच्या भिक्खूंना भेटले, तेव्हा तेही त्यांना भाऊच म्हणत होते. मग पुत्र का? स्मिथ यांच्या मते, मुख्य भूमीवरच्या तमिळांमध्ये राहिलेल्या माणसाकडून आपल्याला धर्म मिळाला, हे लंकेच्या भिक्खूंना नको होते; तमिळ तर त्यांचे कट्टर शत्रू. धर्म थेट बौद्धधर्माच्या पवित्र भूमीतून आला, असे मानणे त्यांना अधिक आवडले. इतिहासकार हेमचंद्र रायचौधुरी हा प्रश्न खुला ठेवतात: “तरीही महेंद्र अशोकाचे पुत्र होते की भाऊ, हे अनिश्चित आहे.”
आंब्याचे कोडे
टेकडीवरचे संत
महिंद तिथेच राहिले. त्यांनी आपले उरलेले सारे आयुष्य लंकेत घालवले. त्यांनी बेटावरचा बौद्ध संघ उभा केला, त्याला शिस्त लावली, आणि “तिथे ते संत म्हणून पूजले जातात”. स्मिथ यांच्या मते बेटाच्या धर्मांतराची त्यांनी फक्त सुरुवात केली, आणि ते महावंश सांगतो त्याहून “बरेच हळू” झाले. महावंशाची बाहेरून पडताळणी करणारी एक गोष्ट आहे. भारतात सांचीजवळ अस्थिकलश सापडले आहेत. अशोकाने परदेशी पाठवले म्हणून महावंश ज्या धर्मप्रचारकांचा उल्लेख करतो, त्यांपैकी दोघांची नावे त्यांवर आहेत. आणि दंतकथा काहीही असोत, स्मिथ यांच्या मते महिंद “खरी, ऐतिहासिक व्यक्ती होते, आणि सिलोनमध्ये बौद्धधर्माच्या प्रसाराचे ते एक अग्रणी होते यात शंका नाही”. असे सांगतात, की त्यांचे निधन मिहिंतले येथे झाले, राजे हरणाच्या मागे गेले होते त्याच डोंगरावर. त्यांच्या अस्थींपैकी अर्ध्या तिथे एका मोठ्या स्तूपाखाली ठेवल्या गेल्या. स्तूप म्हणजे घुमटाच्या आकाराचे पवित्र स्मारक. स्मिथ तो स्तूप “सिलोनचे भूषण असलेल्या अनेक उल्लेखनीय बौद्ध स्मारकांपैकी सर्वांत विलक्षण” स्मारकांत गणतात. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरण सातवे, आणि त्यांचे ‘अशोक’, तिसरी आवृत्ती (१९२०), प्रकरण पहिले; आणि हेमचंद्र रायचौधुरी, ‘पोलिटिकल हिस्टरी ऑफ एन्शंट इंडिया’ (१९२३). राजांची महिंदांशी झालेली भेट डब्ल्यू. गायगर यांनी भाषांतरित केलेल्या महावंशातून (१९१२), प्रकरण अकरावे आणि तेरावे ते पंधरावे, गायगर यांची प्रस्तावना व टिपा यांसह घेतली आहे; ह्युएनत्संग यांचे शब्द स्मिथ यांनी बील यांच्या भाषांतरातून उद्धृत केले तसे आहेत.