प्राचीन भारताच्या कथा
सद्धर्माचे भांडार
चाचांच्या दहा नावा
ह्युएनत्संग हे चीनमधील एक बौद्ध भिक्खू. सम्राट हर्षाच्या काळात ते भारतात आले. बुद्धांच्या पवित्र स्थानांचे दर्शन घ्यावे आणि धर्मग्रंथांचा अभ्यास करावा, हा त्यांचा हेतू होता. भारतातील सर्वांत मोठ्या आणि सर्वांत श्रीमंत विहारात, नालंदेत, ते काही वर्षे राहिले. ह्वुई ली यांनी लिहिलेले त्यांचे चरित्र ही कथा सांगते, आणि त्यांना फक्त “धर्माचार्य” म्हणते. ते अयोध्या सोडून गंगेतून नावेने खाली चालले होते. नावेत आणखी सुमारे ऐंशी प्रवासी होते. एके ठिकाणी दोन्ही काठांवर अशोकवृक्षांचे दाट रान होते. तिथे चाचांच्या सुमारे दहा नावा दडून बसल्या होत्या. त्या एकदम बाहेर पडल्या आणि नदीच्या मधोमध आल्या. काही प्रवाशांनी घाबरून नदीत उड्या टाकल्या. चाचांनी नाव ओढत काठाला नेली. त्यांनी पुरुषांना कपडे काढायला लावले, आणि रत्नांसाठी त्यांची झडती घेतली.
सद्धर्माचे भांडार
देवीसाठी बळी
हे चाचे “स्वर्गातील एक देवता” अशा दुर्गेचे उपासक होते. दर शरद ऋतूत ते “सुदृढ आणि देखणा” असा एक माणूस शोधत. त्याला ठार मारून त्याचे मांस आणि रक्त ते शुभ फळासाठी देवीला अर्पण करीत. या वर्षी तो ऋतू सरत आला होता, आणि त्यांना कोणी मिळाला नव्हता. तेवढ्यात त्यांनी धर्माचार्यांना पाहिले. त्यांची ठेवण, त्यांचे बळ, त्यांचे रूप पाहून चाचांनी आनंदाने एकमेकांकडे पाहिले. “हा श्रमण दिसायला उमदा आणि देखणा आहे,” ते म्हणाले; श्रमण म्हणजे भिक्खू. “याचाच बळी देऊ; आपले कल्याण नक्की होईल.” धर्माचार्य म्हणाले, माझा देह तुमच्या बळीला योग्य असेल, तर तो द्यायला मला खेद नाही. पण मी दूरदेशाहून आलो आहे. बोधगयेतील बुद्धमूर्तीचे आणि गृध्रकूटाचे दर्शन घ्यावे, धर्मग्रंथ शिकावेत, म्हणून आलो आहे; आणि ते काम अजून व्हायचे आहे. आता मला मारलेत, तर तुमचे कल्याण होण्याऐवजी अकल्याणच होईल, अशी मला भीती वाटते. सहप्रवाशांनी एका सुरात चाचांना विनवले, त्यांना सोडून द्या. काही जण तर त्यांच्याऐवजी आपला जीव द्यायला तयार झाले. चाचांनी ऐकले नाही.
सद्धर्माचे भांडार
उपवनातील वेदी
टोळीच्या म्होरक्याने काही जणांना पाणी घेऊन जागा तयार करायला पाठवले. फुललेल्या एका उपवनाच्या मधोमध त्यांनी मातीने सारवलेली वेदी बांधली. टोळीतील दोघांनी हातात सुरे उपसून धर्माचार्यांना त्या वेदीवर बांधले. धर्माचार्यांच्या चेहऱ्यावर भीतीचा लवलेशही नव्हता. चाचे थक्क झाले. धर्माचार्यांनी त्यांच्याकडे थोडा वेळ मागितला, आणि सांगितले, माझ्याभोवती गर्दी करू नका: “मला प्रसन्न मनाने निरोप घेऊ द्या.” मग त्यांनी आपले सारे मन मैत्रेयांवर एकाग्र केले. मैत्रेय म्हणजे तुषित स्वर्गात असलेले भावी बुद्ध. तिथे जन्म मिळावा, आणि पुन्हा पृथ्वीवर येऊन याच माणसांना त्यांची दुष्कर्मे सोडायला शिकवावे, अशी त्यांनी प्रार्थना केली. त्यानंतर त्यांना वेदीचे भान उरले नाही, चोरांची आठवणही राहिली नाही. सहप्रवासी रडू लागले, आक्रोश करू लागले. आणि मग जे घडले, ते चरित्र चमत्कार म्हणून सांगते: “स्वर्गाच्या चारही दिशांतून एक काळे वादळ (तुफान) उठले.” झाडे मोडून पडली, चोहोकडे वाळू उडू लागली, लाटांवर नावा इकडेतिकडे हेलकावे खाऊ लागल्या. घाबरलेल्या चाचांनी विचारले, हा माणूस आहे तरी कोण? सोबती म्हणाले, हे चीनमधून आले आहेत; धर्माचा शोध घेणारे हे प्रसिद्ध यात्री आहेत. “हे वारे आणि या लाटा पाहा; स्वर्गातील देवता कोपल्याच्या या खुणा आहेत. लवकर पश्चात्ताप करा!”
सद्धर्माचे भांडार
वेळ झाली का?
चाचांनी माना खाली घालून आपला अपराध कबूल केला. त्यांच्यापैकी एकाचा हात सहज धर्माचार्यांना लागला. त्यांनी डोळे उघडले आणि विचारले, “वेळ झाली का?” तो चोर म्हणाला, “धर्माचार्यांना इजा करण्याचे धाडस आम्हाला नाही! आमचा पश्चात्ताप स्वीकारा, अशी आमची प्रार्थना आहे!” धर्माचार्यांनी तो स्वीकारला. हत्या, चोरी आणि अधर्मी बळी यांना कोणती शिक्षा वाट पाहत असते, याचा त्यांनी त्यांना उपदेश केला. ते म्हणाले, जो देह “विजेच्या लखलखाटासारखा किंवा पहाटेच्या दवासारखा” क्षणभंगुर आहे, त्याच्यासाठी युगानुयुगांच्या यातना का ओढवून घेता? चाचांनी आपली शस्त्रे नदीत फेकून दिली. घेतलेले कपडे आणि सामान त्यांनी परत केले, आणि बुद्धांच्या उपासकाची पाच व्रते घेतली. मग वारे शमले, पूर ओसरला. चरित्राच्या सांगण्याप्रमाणे, ज्यांनी ज्यांनी हे ऐकले, ते सारे उद्गारले: “धर्माच्या शोधातील त्यांच्या उदात्त संकल्पाचे बळ नसते, तर हे घडलेच नसते!”
सद्धर्माचे भांडार
बोधिवृक्षापाशी अश्रू
अखेर ते बोधिवृक्षापाशी पोचले. याच ठिकाणी बुद्धांना परिपूर्ण ज्ञान प्राप्त झाले होते. धर्माचार्यांनी जमिनीवर स्वतःला पालथे झोकून दिले, आणि ते रडू लागले. बुद्धांना ज्ञान झाले त्या काळाविषयी ते म्हणाले, “जन्ममृत्यूच्या त्या क्लेशदायक भोवऱ्यात मी कोणत्या अवस्थेत होतो, ते मला ठाऊक नाही.” आता या जागी, आपल्या दुष्कर्मांचे ओझे आठवून, “माझे मन दुःखी झाले आहे, आणि डोळे अश्रूंनी भरले आहेत.” त्यांना पाहणाऱ्या कित्येक हजार भिक्खूंचे मन करुणेने भरून आले. या चिनी यात्रेकरूंच्या विद्वत्तेची कीर्ती त्यांच्या आधीच एका विहारातून दुसऱ्या विहारात पोचली होती. आठनऊ दिवस त्यांनी बोधिवृक्षाभोवतीच्या पवित्र स्थानांची पूजा केली. दहाव्या दिवशी नालंदेहून चार ज्येष्ठ भिक्खू त्यांना भेटायला आले. दोनशे भिक्खू आणि सुमारे हजार उपासक भोवती होते. ते त्यांची स्तुती करीत होते, हातांत ध्वज, छत्रे, फुले आणि सुगंधी द्रव्ये घेऊन चालले होते. अशा थाटात धर्माचार्यांनी नालंदेत प्रवेश केला.
सद्धर्माचे भांडार
सद्धर्माचे भांडार
सारा संघ त्यांच्या स्वागताला आला, आणि त्यांना प्रमुख स्थविरांच्या शेजारी बसवले गेले. घंटा वाजवून घोषणा झाली, की धर्माचार्य येथे असेपर्यंत भिक्खूंना मिळणारी प्रत्येक वस्तू त्यांनाही वापरायला मिळेल. मग वीस भिक्खू त्यांना विहाराचे प्रमुख शीलभद्र यांच्याकडे घेऊन गेले. शीलभद्र हे विहारातील सर्वांत विद्वान पुरुष होते. भिक्खूंना त्यांच्याविषयी इतका आदर होता, की ते त्यांना नावाने हाक मारायचे धाडसही करीत नसत. ते त्यांना “सद्धर्माचे भांडार” म्हणत. धर्माचार्य गुडघ्यांवर त्यांच्यापुढे गेले, त्यांच्या पायाचे चुंबन घेतले, आणि जमिनीवर डोके टेकवले. सर्व जण बसल्यावर शीलभद्रांनी विचारले, आपण कोठून आलात? “मी चीन देशाहून आलो आहे. आपल्याकडून योगशास्त्राची तत्त्वे शिकावीत, अशी माझी इच्छा आहे.” याच बौद्ध ग्रंथाच्या अभ्यासासाठी ते एवढ्या दुरून आले होते, आणि त्या ग्रंथाचे शीलभद्र हेच तेव्हाचे सर्वश्रेष्ठ जाणकार होते. हे ऐकताच वृद्ध आचार्यांचे डोळे भरून आले. त्यांनी आपले पुतणे बुद्धभद्र यांना बोलावले. बुद्धभद्र स्वतः सत्तरीपार भिक्खू होते. तीन वर्षांपूर्वीच्या आपल्या आजाराची गोष्ट सर्वांना सांगा, असे शीलभद्रांनी त्यांना सांगितले.
सद्धर्माचे भांडार
तीन वर्षांपूर्वीचे स्वप्न
बुद्धभद्र हुंदके देऊन रडू लागले; मग अश्रू आवरून त्यांनी ती गोष्ट सांगितली. वीस वर्षांहून अधिक काळ त्यांच्या गुरूंना पोटशूळाचे झटके येत. त्यांचे हातपाय आखडत, आणि “जणू आगीत भाजल्यासारखे, किंवा सुरीने भोसकल्यासारखे” ते ओरडत. तीन वर्षांपूर्वी वेदना इतकी असह्य झाली, की अन्नत्याग करून देह सोडावा, असे त्यांच्या मनात आले. बुद्धभद्र म्हणाले, त्याच वेळी गुरूंना एक स्वप्न पडले. तीन दिव्य पुरुष त्यांच्याकडे आले. एक सोन्यासारखा, एक लखलखत्या स्फटिकासारखा, एक चांदीसारखा शुभ्र. त्यांच्यापैकी एक मैत्रेय होते. ते म्हणाले, देह दुःख भोगण्यासाठीच जन्मतो, पण तो टाकून द्यावा असे धर्मग्रंथ सांगत नाहीत. मागील जन्मी तुम्ही राजा होतात, आणि जिवांना छळले होते; ही वेदना त्याचीच किंमत आहे. ती धीराने सोसा आणि सद्धर्माचा प्रसार करा, म्हणजे ही वेदना दूर होईल. आणि आणखी एक गोष्ट: “चीन देशातील एक भिक्खू महान धर्माचा अभ्यास करण्यात आनंद मानतात, आणि तुमच्याकडे शिकण्याची त्यांची इच्छा आहे. त्यांना तुम्ही काळजीपूर्वक शिकवावे.” बुद्धभद्र म्हणाले, त्या वेळेपासून गुरूंची वेदना थांबली. मग शीलभद्रांनी यात्रेकरूंना विचारले, “आपला प्रवास किती वर्षे चालला आहे?” “तीन वर्षे.” चरित्रकारांच्या सांगण्याप्रमाणे, स्वप्न अक्षरशः खरे ठरले, आणि ते दोघे गुरुशिष्य झाले.
सद्धर्माचे भांडार
राजाला शोभणारा तांदूळ
पाहुण्यांची राहण्याची सोय झाली, त्यांना सर्व काही पुरवले गेले. रोज फळे, सुपाऱ्या, कापूर यांच्याबरोबर त्यांना एक माप महाशाली तांदूळ मिळे. हा तांदूळ “काळ्या उडदाएवढा मोठा असतो, आणि शिजवल्यावर सुवासिक आणि चकचकीत होतो; असा तांदूळ दुसरा नाही.” तो फक्त मगधात पिकत असे, आणि फक्त राजाला किंवा मोठ्या प्रतिष्ठेच्या धर्मपुरुषांनाच दिला जाई. इतर सर्व कामांतून मोकळे केलेले एक उपासक आणि एक ब्राह्मण धर्माचार्यांच्या सेवेला होते, आणि त्यांच्या स्वारीसाठी एक हत्ती. असा मान फक्त त्यांनाच मिळाला असे नाही. चोहोकडून लोक नालंदेस येत, आणि आचार्य त्या सर्वांची अशीच काळजी घेत. “आपल्या साऱ्या भ्रमंतीत अशी आदराची वागणूक त्यांना कुठे मिळाली असेल?”
सद्धर्माचे भांडार
ढगांपल्याड मनोरे
चरित्राच्या मोजणीनुसार एकामागून एक सहा राजांनी नालंदेत विहार बांधले; हॅवेल पाच मोजतात. हर्षाने स्वतः दिलेली देणगी म्हणजे पितळेचे, सुमारे शंभर फूट उंच मंदिर. या सर्वांभोवती विटांची भिंत होती, आणि तिला एकच दरवाजा. आत “वरचे मजले ढगांच्याही वर गेले आहेत.” खोल, निर्मळ तळ्यांमध्ये गडद लाल कनक फुलांच्या मधोमध निळी कमळे फुलत, आणि आंब्याच्या राया सर्वांवर सावली धरीत. चरित्राच्या हिशेबाने तिथे दहा हजार भिक्खू राहत; ह्युएनत्संग यांचे स्वतःचे प्रवासवर्णन कित्येक हजार म्हणते. ते महायानाचा अभ्यास करीत; नालंदा बौद्ध धर्माचा हाच पंथ मानत असे. शिवाय ते इतर बौद्ध पंथांचा, आणि वेद, तर्कशास्त्र, व्याकरण आणि वैद्यकही शिकत. सुमारे शंभर गावांच्या उत्पन्नातून त्यांचा चरितार्थ चाले, त्यामुळे कोणत्याही विद्यार्थ्याला कधी भिक्षा मागावी लागली नाही.
सद्धर्माचे भांडार
द्वारपाल
आपल्या स्वतःच्या वृत्तांतात ह्युएनत्संग तिथले जीवन कसे होते ते सांगतात. “गहन प्रश्न विचारायला आणि त्यांची उत्तरे द्यायला दिवस अपुरा पडतो. सकाळपासून रात्रीपर्यंत ते चर्चा करतात; वृद्ध आणि तरुण एकमेकांना मदत करतात.” ज्या भिक्खूला धर्मग्रंथांवर वाद घालता येत नसे, तो शरमेने तोंड लपवी. बाहेरच्या कोणाला त्या चर्चेत भाग घ्यायचा असेल, तर आधी त्याला द्वारपालाच्या कठीण प्रश्नांची उत्तरे द्यावी लागत. पुष्कळांना ती देता येत नसत, आणि ते परत जात: “यशस्वी होणाऱ्यांच्या तुलनेत अपयशी होणारे दहात सातआठ असतात.” चरित्राच्या हिशेबाने धर्मग्रंथांचे पन्नास संग्रह समजावून सांगू शकणारे फक्त दहाएक जण होते, आणि त्यांत धर्माचार्यही होते. सगळे संग्रह आत्मसात केलेले एकटे शीलभद्रच होते. त्यांच्याकडून धर्माचार्यांनी योगशास्त्राचे विवरण तीनदा ऐकले. त्यांनी व्याकरण, तर्कशास्त्र आणि ब्राह्मणांचे धर्मग्रंथही अभ्यासले. ते तिथे पाच वर्षे राहिले.
सद्धर्माचे भांडार
पुढचे यात्री
इत्सिंग हे ह्युएनत्संगांच्या नंतरच्या पिढीतले एक चिनी भिक्खू. त्यांनी नालंदेच्या वाटेचा स्वतःचा वृत्तांत लिहून ठेवला आहे. नालंदेत ते दहा वर्षे राहिले, बहुधा इ.स. ६७५ ते ६८५. वाटेत त्यांच्यावरही संकट आले. बोधिवृक्षापासून दहा दिवसांच्या अंतरावर, आजाराने अशक्त झालेले इत्सिंग एका धोकादायक घाटात सोबत्यांच्या मागे पडले. सूर्यास्ताच्या वेळी डोंगरी लुटारू आले, “धनुष्य ताणून मोठ्याने ओरडत”. लुटारूंनी त्यांचे वरचे वस्त्र हिसकावले, मग आतले वस्त्र, मग प्रत्येक पट्टा आणि कमरबंद. इत्सिंगांना एक अफवा आठवली, “गोरा माणूस सापडला की ते त्याला ठार मारून आकाशाला बळी देतात.” म्हणून ते एका चिखलाच्या खड्ड्यात शिरले, सारे अंग चिखलाने माखले, पानांनी स्वतःला झाकले, आणि काठी टेकत लंगडत पुढे निघाले. रात्रीच्या दुसऱ्या प्रहरी ते सोबत्यांपाशी पोचले. गावाबाहेरून एक सहकारी भिक्खू त्यांना हाका मारत होते. त्यांनी इत्सिंगांना एक वस्त्र दिले. त्यांच्या काळी नालंदेत दररोज सकाळी स्नानाच्या वेळेसाठी घंटा वाजे. “कधी शंभर, कधी हजार (भिक्खू) एकत्र विहाराबाहेर पडतात.” प्रत्येकाजवळ आपले स्नानवस्त्र असे; तिथे दहाहून अधिक मोठी तळी होती.
सद्धर्माचे भांडार
दरवाजावरचे चाळीस सिद्धांत
ह्युएनत्संग नालंदेत असतानाच दुसऱ्या एका पंथाचा एक ब्राह्मण तत्त्वज्ञ भिक्खूंशी वाद घालायला आला. त्याने चाळीस सिद्धांत लिहून दरवाजावर टांगले. तो म्हणाला, “आतील कोणी या तत्त्वांचे खंडन केले, तर त्याच्या विजयाचा पुरावा म्हणून मी माझे मस्तक देईन.” कित्येक दिवस गेले, कोणी उत्तर दिले नाही. मग धर्माचार्यांनी एका सेवकाला पाठवले. त्याने तो कागद खाली ओढला, फाडून त्याचे तुकडे केले, आणि पायांखाली तुडवले. ब्राह्मण संतापून ओरडला, “तू कोण?” सेवक म्हणाला, “मी महायानदेवांचा सेवक आहे.” धर्माचार्यांची कीर्ती ब्राह्मणाने फार पूर्वीपासून ऐकली होती. तो ओशाळला, आणि आत जाण्याचे धाडस त्याला झाले नाही. धर्माचार्यांनी त्याला आत बोलावले. शीलभद्रांसमोर, सर्व भिक्खूंच्या साक्षीने, त्यांनी एकेक प्रतिस्पर्धी पंथ घेतला: अंगाला राख फासणारे तपस्वी, नग्न राहणारे, “डोक्याभोवती आणि गळ्यात हाडांच्या माळा” घालणारे. हे शहाणपणाचे पुरावे आहेत, की वेडाचे? असे त्यांनी विचारले. मग त्यांनी सांख्य पंथाच्या शिकवणीचा मुद्द्यामुद्द्याने फडशा पाडला. अखेर ब्राह्मण गप्प बसला; त्याला उत्तर सुचेना. शेवटी ब्राह्मण उठला. “मी हरलो. आधी ठरलेल्या पणाप्रमाणे वागायला मी तयार आहे.” त्याने आपले मस्तक पणाला लावले होते.
सद्धर्माचे भांडार
शिकवायला न धजणारा दास
चाचांना धर्माचार्यांचा जीव हवा होता; आता धर्माचार्य या माणसाचा जीव घेऊ शकत होते. ते म्हणाले, “आम्ही शाक्यपुत्र आहोत,” म्हणजे बुद्धांचे अनुयायी. “माणसांचा जीव घेणे हे आमचे उद्दिष्ट नसते. आता तू माझा सेवक म्हणून राहा.” ब्राह्मण आनंदाने हरखून गेला, आणि लगेच त्यांच्या सेवेत रुजू झाला. पुढे धर्माचार्यांनी हीनयानाचा एक ग्रंथ अभ्यासला. हीनयान हा बौद्ध धर्मातील प्रतिस्पर्धी पंथ, आणि हा ग्रंथ महायानाविरुद्ध लिहिलेला होता. त्यातील काही भागांविषयी त्यांना खात्री वाटेना. त्यांनी ब्राह्मणाला विचारले, तू कधी या शिकवणीचा अभ्यास केला आहेस का? “हो! पाच वेळा अभ्यास केला आहे.” म्हणजे धर्मग्रंथांचे पन्नास संग्रह समजावून सांगणाऱ्या धर्माचार्यांनी आपल्या दासालाच शिकवायला सांगितले. ब्राह्मण म्हणाला, “मी आपला दास. मी आपल्याला शिकवायचे धाडस कसे करू?” धर्माचार्य म्हणाले, “हे पाखंडी सिद्धांत आहेत, आणि त्यांतले मला काहीच ठाऊक नाही. तू मला मोकळेपणाने सांग; मनात काहीही संकोच बाळगू नकोस.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ई. बी. हॅवेल, ‘द हिस्टरी ऑफ आर्यन रूल इन इंडिया’ (१९१८); आणि राधाकुमुद मुखर्जी, ‘हर्ष’ (१९२६), प्रकरण पाचवे. यात्रेकरूंची कथा ह्वुई ली यांच्या ‘लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सियांग’मधून घेतली आहे; भाषांतर एस. बील (१९११), तिसरा आणि चौथा भाग. सोबत ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, भाषांतर सॅम्युएल बील, खंड दुसरा (१८८४), नववा भाग. इत्सिंग यांचे शब्द ‘इत्सिंग्स रेकॉर्ड ऑफ द बुद्धिस्ट रिलिजन’ यातून घेतले आहेत; भाषांतर जे. ताकाकुसु (१८९६), आणि ताकाकुसु यांच्या प्रस्तावनेतील इत्सिंग यांच्या आठवणी.