प्राचीन भारताच्या कथा
प्राचीन भारत: एक दृष्टिक्षेप
हेरोडोटस नाही
“प्राचीन भारताला हेरोडोटस किंवा थुसिडिडीस नाही, लिव्ही किंवा टॅसिटस नाही.” इतिहासकार ई. जे. रॅप्सन यांनी १९१४ मध्ये असे लिहिले. मुसलमानांच्या विजयापूर्वीच्या शतकांत भारतात अनेक राष्ट्रे उदयाला आली आणि लयाला गेली, “पण यांपैकी एकाही राष्ट्राला आपला इतिहासकार लाभला नाही”. जुने ग्रंथ लोकांचे रोजचे जीवन, त्यांचे धर्म आणि कला इतक्या पूर्णपणे दाखवतात, की त्याला “प्राचीन काळात तोड नाही”. पण “घटनांचा उल्लेख क्वचितच येतो, आणि कालगणना जवळजवळ पूर्णपणे गायब आहे”. काही प्रदेशांसाठी आणि काही काळांसाठी शिलालेखांवरून आणि नाण्यांवरून तारखांचा एक सांगाडा उभा केला गेला आहे. ते शिलालेख आणि ती नाणी गेल्या तीन पिढ्यांतच वाचली गेली. हा देश अफाट आहे. उत्तरेपासून दक्षिणेपर्यंत तो २,००० मैलांहून अधिक लांब आहे. हिमालयाच्या चिरंतन बर्फापासून कोकण आणि कोरोमंडल किनाऱ्यांच्या दमट, उष्ण कटिबंधातल्या उकाड्यापर्यंत तो पसरला आहे. तो “पंथांचे आणि चालीरीतींचे, श्रद्धांचे आणि संस्कृतींचे संग्रहालय” आहे. तरीही त्याच्या धर्माच्या आणि संस्कृतीच्या संस्थापकांनी त्याला एकच नाव दिले: भारतवर्ष. “समुद्रांनी आणि पर्वतांनी वेढलेला भारत हा निःसंशय एकसंध भौगोलिक प्रदेश आहे.” या सगळ्या शतकांत फक्त दोनदाच एका सत्तेने जवळजवळ संपूर्ण देश आपल्या हाती धरला: इ.स.पू. तिसऱ्या शतकात अशोकाच्या काळी, आणि इ.स. चौथ्या शतकात समुद्रगुप्ताच्या काळी.
प्राचीन भारत: एक दृष्टिक्षेप
सूक्ते, स्वाऱ्या आणि एक सम्राट
ऋग्वेदातील सूक्ते आर्यांना आग्नेय अफगाणिस्तानात आणि पंजाबात दाखवतात; ते हिंदुकुशाच्या खिंडींतून आत आले होते. गुरेढोरे आणि शेती यांवर गुजराण करत ते गावांत राहत, टोळ्या करून; प्रत्येक टोळीवर एक राजा, आणि त्याच्या जोडीला वडीलधाऱ्यांची एक सभा. इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांनी नोंदवले, की सनातनी हिंदू ही कथा महाभारताच्या युद्धापासून सुरू करतो, “पण भाटांच्या कहाण्यांत आजच्या चिकित्सकाला खरा इतिहास सापडत नाही”. त्यांच्या मते तारखा असलेला इतिहास लवकरात लवकर इ.स.पू. सातव्या शतकाच्या मध्यापासून सुरू होतो. तोपर्यंत उत्तर भारत “अनेक स्वतंत्र राज्यांत विभागला गेला होता; काही राजसत्ता, तर काही टोळ्यांची गणराज्ये”. त्यांपैकी एक, दक्षिण बिहारमधील मगध, भगवान बुद्धांच्या हयातीत बलवान होत चालले होते. मग अलेक्झांडर द ग्रेट पंजाबात चालून आला. तो निघून गेल्यावर तीन वर्षांच्या आत त्याची ठाणी उठली होती. स्मिथ यांच्या मते ही मोहीम “प्रचंड प्रमाणावरची एक झगमगीत यशस्वी धाड” होती, “जिने रक्तपाती युद्धाच्या भीषण व्रणांखेरीज भारतावर कोणतीच खूण ठेवली नाही”. आणि भारत “त्या मॅसिडोनियन वादळाचे येणे-जाणे लवकरच विसरला”. हिंदू, बौद्ध किंवा जैन, कोणताही भारतीय लेखक त्याचा साधा उल्लेखसुद्धा करत नाही.
प्राचीन भारत: एक दृष्टिक्षेप
रोमचे सोने, एक अंधारे शतक
त्यानंतर लवकरच, ग्रीक ज्याला सँड्रोकोटस म्हणत, त्या चंद्रगुप्त मौर्याने मगधाचे सिंहासन बळकावले. तो “भारतातील मोठ्या साम्राज्याचा पहिला ऐतिहासिक संस्थापक” होता. ते साम्राज्य हिमालयापासून विंध्यापर्यंत आणि पुढे अफगाणिस्तानात पसरले होते. ग्रीकांनी त्याच्याविषयी लिहिले, म्हणून इतिहासकारांना निश्चित करता आलेली पहिली तारीख त्याची आहे. त्याचा नातू अशोक याने “एका स्थानिक भारतीय पंथाची” शिकवण जगातल्या मोठ्या धर्मांपैकी एक बनवली. अगदी दक्षिणेत, इ.स.च्या पहिल्या शतकांतल्या तमिळ कविता स्वतःची अशी एक वेगळी संस्कृती दाखवतात. रोमचे सोन्याचे नाणे तिथे “इंग्रजी सॉव्हरिनइतक्या सहज” चालत असे; १९१४ पूर्वी युरोपात सॉव्हरिन चालत असे, तसे. स्मिथ यांच्या मते तमिळ राजे परदेशी अंगरक्षक ठेवत, “बलवान यवन ... पूर्ण चिलखत घातलेले”. आणि रोमच्या सोन्याने विकत घेतलेली मिरी भरून नेण्यासाठी “यवनांची सुंदर मोठी जहाजे” किनाऱ्यापाशी नांगरलेली असत. मग नोंदी साथ सोडतात. स्मिथ यांच्या काळी इ.स.च्या तिसऱ्या शतकाविषयी साधने “इतकी पूर्णपणे नाहीत, की उत्तरेतली राज्ये कोणती होती, किती होती, हे सांगणे अशक्य आहे”. तो काळ “भारतीय इतिहासाच्या संपूर्ण पटावरच्या सर्वांत अंधाऱ्या” काळांपैकी एक आहे.
प्राचीन भारत: एक दृष्टिक्षेप
गंगेच्या काठापर्यंत
“चौथ्या शतकात पुन्हा प्रकाश फाकतो.” चंद्रगुप्त नावाच्या एका स्थानिक राजाने गुप्त घराण्याची स्थापना केली. या घराण्याचा सुवर्णकाळ इ.स. ३३० ते ४५५ असा होता. मग “रानटी हूण” वायव्येकडच्या खिंडींतून आत लोटले, आणि मैदानांवर आणि नगरांवर त्यांनी विध्वंस पसरवला. त्यांना तोंड देणारा गुप्त राजा पूर्वी युवराज होता, तेव्हा एका युद्धात त्याला एक रात्र उघड्या जमिनीवर झोपावे लागले होते. आता त्याने हूणांचा इतका निर्णायक पराभव केला, “की भारत काही काळ वाचला”. सातव्या शतकात हर्षाने चाळीसहून अधिक वर्षे उत्तर भारतावर राज्य केले. भारताच्या जवळजवळ प्रत्येक भागात फिरलेल्या एका चिनी यात्रेकरूंनी त्याच्याविषयी लिहिले, आणि त्याच्या दरबारातल्या एका लेखकांनीही. त्यांच्यामुळे हर्षाची राजवट अधिक नेमकी माहीत आहे; चंद्रगुप्त मौर्य आणि अशोक सोडले, तर इतर कोणत्याही प्राचीन भारतीय राजाहून अधिक. सुमारे १०२३ मध्ये अगदी दक्षिणेतला चोळ राजा राजेंद्र आपले सैन्य घेऊन गंगेच्या काठापर्यंत आला. त्याने गंगैकोंड ही पदवी घेतली, आणि एका विशाल सरोवराकाठी नवी राजधानी वसवली; त्या सरोवराचा बांध १६ मैल लांब होता. हे पुस्तक या युगांच्या कथा काळाच्या क्रमाने सांगते, ऋग्वेदातल्या दहा राजांच्या युद्धापासून अल-बिरूनी यांच्यापर्यंत. प्रत्येक कथा इतिहासकार सांगतात, आणि साक्षीदारांचे शब्द तिच्या आत येतात; प्रत्येक कथा स्वतंत्रपणे वाचता येते. या कथा १९३० पर्यंतच्या इतिहासकारांनी आणि साक्षीदारांनी जशा नोंदल्या, तशा सांगितल्या आहेत; नंतरच्या शोधांनी काही तारखा बदलल्या आहेत. हा आढावा पुढील ग्रंथांवरून घेतला आहे: ई. जे. रॅप्सन, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९१४), प्रकरणे पहिले, तिसरे आणि सातवे; व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरणे पहिले, दुसरे, चौथे, सातवे, दहावे ते तेरावे आणि सोळावे; आणि राधाकुमुद मुखर्जी, ‘द फंडामेंटल युनिटी ऑफ इंडिया’ (१९१४), विभाग तिसरा ते पाचवा.