प्राचीन भारताच्या कथा
वज्जींचे सात नियम
मी त्यांना धुळीला मिळवीन
“हे वज्जी कितीही बलवान आणि सामर्थ्यवान असोत, मी त्यांचा समूळ उच्छेद करीन, मी या वज्जींचा नाश करीन, मी या वज्जींना पार धुळीला मिळवीन!” भगवान बुद्धांच्या हयातीत मगधाचा राजा अजातशत्रू असे म्हणाला. वज्जी गंगेच्या उत्तरेला त्याचे शेजारी होते. ते एक लोक नव्हते; अनेक कुळांचा तो संघ होता, आणि वैशाली या आपल्या राजधानीतून ती कुळे मिळून राज्य करीत. ही कथा महापरिनिब्बान सुत्त या बौद्ध सुत्तात आहे; त्याचे नाव म्हणजे “महानिर्वाणाचा ग्रंथ”. भगवान बुद्ध तेव्हा राजगृहात, गृध्रकूट, म्हणजे गिधाडांचे शिखर, या डोंगरावर राहत होते. आणि राजाने वज्जींवर चढाई करायचा निश्चय केला होता. वज्जी “बलवान आणि सामर्थ्यवान” कशामुळे होते, ते सुत्तावरची जुनी टीका सरळ सांगते: त्यांच्या एकीचे बळ, आणि युद्धाचा सराव.
वज्जींचे सात नियम
भगवंतांसाठी निरोप
म्हणून राजा आपल्या मुख्य मंत्र्याशी बोलला. तो वस्सकार नावाचा एक ब्राह्मण होता. राजा त्याला म्हणाला, भगवंतांकडे जा. माझ्या वतीने त्यांच्या चरणी नमस्कार कर, आणि विचार, ते निरोगी आहेत ना, सुखात आहेत ना, त्यांची प्रकृती उत्तम आहे ना. मग मगधाच्या राजाने वज्जींविरुद्ध काय निश्चय केला आहे, ते त्यांना सांग, नेमक्या याच शब्दांत. “आणि भगवंत जे काही भविष्य सांगतील, ते नीट लक्षात ठेव आणि मला येऊन सांग. कारण बुद्ध कधीही असत्य बोलत नाहीत!” “जशी आज्ञा,” मंत्री म्हणाला. त्याने अनेक भव्य रथ सज्ज करवले, त्यांतल्या एकात बसला, आणि लवाजम्यासह राजगृहातून गृध्रकूटाकडे निघाला. जिथवर रथ जाऊ शकत होता, तिथवर तो रथातून गेला; मग उतरून पायी चालू लागला. त्याने भगवंतांना स्नेहाचे आणि सौजन्याचे कुशल प्रश्न विचारले, आदराने त्यांच्या बाजूला बसला, आणि राजाने सांगितला होता अगदी तसाच निरोप त्यांना दिला.
वज्जींचे सात नियम
सात नियम
भगवंतांनी मंत्र्याला थेट उत्तर दिले नाही. त्यांच्या मागे त्यांचे शिष्य आनंद उभे राहून त्यांना वारा घालत होते. भगवंत आनंदांशी बोलले. इतिहासकार के. पी. जायस्वाल यांच्या मते ते शब्द मंत्र्याने ऐकावेत असाच हेतू होता. “आनंदा, वज्जी पूर्ण उपस्थितीत आणि वारंवार सार्वजनिक सभा भरवतात, असे तू ऐकले आहेस का?” “होय भगवंत, मी असे ऐकले आहे.” “आनंदा, जोवर वज्जी अशा पूर्ण आणि वारंवार सभा भरवतील, तोवर त्यांची अधोगती होणार नाही, भरभराटच होईल, अशी अपेक्षा ठेवावी.” एकेक प्रश्न विचारत भगवंतांनी उरलेले नियम सांगितले. जोवर वज्जी एकजुटीने भेटतील, एकजुटीने काम करतील, एकजुटीने उठतील. जोवर ते आपल्या प्राचीन संस्था पाळतील, नवे कायदे करणार नाहीत, आणि जुने रद्द करणार नाहीत. जोवर ते आपल्या वडीलधाऱ्यांचा मान राखतील आणि त्यांचे ऐकतील. जोवर त्यांच्या कुळांतील कोणत्याही स्त्रीला किंवा मुलीला त्यांच्यात जबरदस्तीने ठेवले जाणार नाही. जोवर ते आपली पवित्र स्थाने सांभाळतील, आणि पूर्वापार चालत आलेले विधी चालू ठेवतील. आणि जोवर त्यांच्यातील साधुपुरुषांचे रक्षण होईल, आणि दूरदेशीचे साधुपुरुषही तिथे येऊन सुखाने राहू शकतील: “तोवर वज्जींची अधोगती होणार नाही, भरभराटच होईल, अशी अपेक्षा ठेवावी.”
वज्जींचे सात नियम
रणांगणात नव्हे
मग भगवंत मंत्र्याकडे वळले. एकदा वैशालीत राहत असताना, ते म्हणाले, त्यांनी हेच नियम स्वतः वज्जींना शिकवले होते. जोवर वज्जी हे नियम पाळतील, तोवर त्यांची अधोगती होणार नाही, भरभराटच होईल, अशी अपेक्षा ठेवावी. मंत्र्याने आपला निष्कर्ष काढला. यांपैकी एक जरी नियम पाळला, तरी वज्जींची भरभराट होईल, तो म्हणाला; मग सातही पाळले तर किती! मग त्याने भगवंतांना त्यांच्या नावाने, गोतम म्हणून, हाक मारली. “तेव्हा गोतमा, मगधाचा राजा वज्जींवर मात करू शकत नाही; म्हणजे युद्धात नाही, मुत्सद्देगिरीशिवाय किंवा त्यांची एकी फोडल्याशिवाय नाही.” ज्या शब्दाचे भाषांतर “मुत्सद्देगिरी” असे केले आहे, त्याचा अर्थ “फसवेगिरी, गोड बोलून भुलवणे, मुत्सद्देगिरी” असाच असला पाहिजे. “आणि आता गोतमा, आम्हाला निघायला हवे; आम्हाला कामे आहेत, खूप काही करायचे आहे.” “ब्राह्मणा, तुम्हाला जे योग्य वाटेल ते करा,” भगवंत म्हणाले. आणि भगवंतांच्या शब्दांनी आनंदित, प्रसन्न झालेला वस्सकार आसनावरून उठला, आणि आपल्या वाटेने गेला. जायस्वाल हे सात नियम म्हणजे वज्जींची स्वतःची राज्यघटना मानतात. स्त्रियांविषयीच्या नियमात त्यांना दिसले, की “तिथे बळाचे नव्हे, कायद्याचे राज्य आहे”.
वज्जींचे सात नियम
गंगेकाठचा किल्ला
सुत्तात एका किल्ल्याचीही गोष्ट आहे. वस्सकार आणि मगधाचा आणखी एक मुख्य मंत्री सुनीध पाटलिगाम येथे एक किल्ला बांधत होते. पाटलिगाम गंगेच्या दक्षिण काठी होते; आज तिथे पाटणा आहे. तो किल्ला “वज्जींना थोपवण्यासाठी” होता. विद्वान टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स यांनी त्याला हल्ल्याचे पहिले पाऊल म्हटले; इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ तो नंतरचा मानतात: त्यांच्या वृत्तांतात वैशाली घेतल्यानंतर विजेत्याने पाटली येथे तो किल्ला बांधला. सुत्त सांगते, तिथे भगवंतांनी भविष्य वर्तवले, की हे ठिकाण पुढे पाटलिपुत्र नावाचे मोठे नगर होईल. “पण पाटलिपुत्रावर तीन संकटे टांगती राहतील: आगीचे, पाण्याचे आणि फुटीचे.” सुत्ताच्या शेवटी कुसिनारा येथे भगवंतांचे निर्वाण होते. ही बातमी अजातशत्रूला कळली, तेव्हा त्याने अस्थींचा वाटा मागण्यासाठी दूत पाठवला: “भगवंत क्षत्रिय होते, आणि मीही क्षत्रिय आहे.” वैशालीहून लिच्छवींनीही तीच मागणी, त्याच शब्दांत पाठवली. लिच्छवी हे वज्जींतील सर्वांत प्रसिद्ध कूळ. अस्थींचे आठ भाग झाले. अजातशत्रूने आपल्या वाट्यावर राजगृहात स्तूप उभारला आणि उत्सव केला. लिच्छवींनी आपल्या वाट्यावर वैशालीत स्तूप उभारला, आणि उत्सव केला.
वज्जींचे सात नियम
एक हत्ती आणि एक हार
युद्धाची कथा सुत्त सांगत नाही. जैन लेखक ती सांगतात, आणि तिला आपले स्वतःचे कारण देतात. अजातशत्रूचा पिता राजा बिंबिसार याने आपला धाकटा मुलगा वेहल्ल याला आपला प्रसिद्ध हत्ती आणि अठरा पदरी रत्नांचा एक भलामोठा हार दिला होता. पित्याचे सिंहासन बळकावल्यावर अजातशत्रूने बायकोच्या सांगण्यावरून ते दोन्ही परत मागितले. वेहल्लाने नकार दिला, आणि ते दोन्ही घेऊन तो आपला आजा चेटक याच्याकडे पळाला. चेटक वैशालीतील वज्जींचा एक नेता होता. वेहल्ल शांततेने हाती येईना, तेव्हा अजातशत्रूने चेटकावर युद्ध पुकारले. सुत्तावरचे जुने टीकाकार बुद्धघोष वेगळे कारण देतात: मौल्यवान रत्नांच्या एका खाणीवरून लिच्छवींनी केलेला विश्वासघात. जैन ग्रंथ पुढे सांगतात, अजातशत्रू हल्ल्याची तयारी करू लागला. तेव्हा चेटकाने काशी आणि कोसल येथील अठरा राज्यकर्ते सरदार एकत्र बोलावले, आणि त्यांच्यासोबत लिच्छवी आणि मल्लही. राजाच्या मागण्या पुऱ्या कराव्या, की त्याच्याशी युद्ध करावे, असे त्याने त्यांना विचारले. इतिहासकार हेमचंद्र रायचौधुरी यांना त्या आघाडीवर शंका घेण्याचे काही कारण दिसत नाही. त्यांच्या मते अजातशत्रूच्या सर्व शत्रूंनी मिळून मगधाच्या वर्चस्वाच्या प्रयत्नाला विरोध केला.
वज्जींचे सात नियम
सोळा वर्षे
या युद्धात, जैन ग्रंथ सांगतात, अजातशत्रूने दोन यंत्रे वापरली. एक मोठे दगड फेकणारे यंत्र असावे, असे दिसते. दुसरे म्हणजे गदा बसवलेला एक रथ. तो इकडेतिकडे धावे आणि “माणसांची मोठी कत्तल” करी. रायचौधुरी त्याची तुलना युरोपातील महायुद्धातल्या रणगाड्यांशी करतात. युद्ध दीर्घ चालले. युद्ध सुरू होऊन सोळा वर्षे लोटली, तेव्हा जैन गुरू महावीर यांचे निर्वाण झाले. तेव्हाही मगधाविरुद्धची आघाडी टिकून होती, आणि तिच्या राजांनी महावीरांच्या स्मरणार्थ उत्सव केला. पण शेवटी वैशाली पडली: स्वारी यशस्वी झाली, वैशाली ताब्यात आली, आणि अजातशत्रू आपल्या आजोळच्या प्रदेशाचा स्वामी झाला. स्मिथ यांचा अंदाज असा, की गंगा आणि हिमालय यांच्यामधला सारा प्रदेश मगधाखाली आला. हे कसे साधले, ते सुत्त सांगत नाही. त्याची एक कथा फक्त नंतरच्या टीकेतून येते.
वज्जींचे सात नियम
पाऊस पाडणारा
वस्सकार हे मंत्र्याचे नाव म्हणजे फक्त त्याच्या पदाचा किताब आहे; त्याचा अर्थ “पाऊस पाडणारा”. टीकेतील कथेत वस्सकार वैशालीला पळून गेला. राजाच्या हातून कसाबसा जीव वाचवून आलो, अशी त्याने हूल उठवली. वज्जींनी त्याला आश्रय दिला, पाहुणचार केला. तो त्यांच्यात राहिला, “काळजीपूर्वक खोटेनाटे आणि चहाड्या पसरवत, संघराज्याची एकी पुरती फुटली आहे असे त्याला वाटेपर्यंत.” त्यांनी त्याला आश्रय दिल्यानंतर तीन वर्षांनी त्याने आपल्या धन्याला इशारा पाठवला. राजा वैशालीवर तुटून पडला आणि त्याने तिचा नाश केला. तिथल्या आपल्या नातलगांशी तो “जवळजवळ तसाच वागला, जसा विडूडभ आपल्या नातलगांशी वागला होता”. विडूडभ हा अजातशत्रूचा नात्यातला भाऊ; त्याने आपल्याच नातलगांवर हल्ला करून त्यांना जिंकले होते. टीकेत वज्जी अजातशत्रूकडून एक मोठी लढाईही हरतात. ऱ्हीस डेव्हिड्स यांनी एकदा हा विश्वासघात सरळ इतिहास म्हणून सांगितला होता. नंतर त्यांनी लिहिले: “अप्रतिष्ठा, विश्वासघात आणि कत्तल यांची ही भयंकर कथा म्हणजे एक परीकथा असावी, एवढीच आशा आपण करू शकतो.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स, ‘बुद्धिस्ट इंडिया’ (१९०३), प्रकरण पहिले, आणि ‘द केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया’, खंड पहिला, संपादक ई. जे. रॅप्सन (१९२२), यातील त्यांचे सातवे प्रकरण; हेमचंद्र रायचौधुरी, ‘पोलिटिकल हिस्टरी ऑफ एन्शंट इंडिया’ (१९२३); व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरण दुसरे; आणि के. पी. जायस्वाल, ‘हिंदू पॉलिटी’ (१९२४). मंत्र्याची भेट, किल्ला आणि अस्थी यांचे वर्णन महापरिनिब्बान सुत्तातून घेतले आहे, टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स, ‘बुद्धिस्ट सुत्ताज्’ (१८८१), प्रकरणे पहिले व सहावे; जैन ग्रंथ आणि टीका यांचा मजकूर हे इतिहासकार देतात तसा.