प्राचीन भारताच्या कथा
चितेवरचे तपस्वी
तापलेल्या दगडांवर नग्न
तक्षशिलेबाहेर सुमारे दहा मैलांवर पंधरा माणसे नग्न आणि निश्चल बसली होती. ऊन इतके कडक होते, की त्या दगडांवरून कुणाला अनवाणी चालवत नसे. ते भारतीय तपस्वी होते, “सहनशक्तीची साधना करणारे”, आणि लोक त्यांना फार पूज्य मानत. त्यांची कीर्ती मॅसिडोनियाचा अलेक्झांडर याच्या कानी गेली. तो आपले सैन्य घेऊन तक्षशिलेला आला होता. भारतीय साधूंकडे ग्रीकांचे लक्ष प्रथम गेले ते तिथेच. त्यांची कथा त्यांना भेटलेले किंवा त्यांच्याविषयी लिहिलेले ग्रीक लेखक सांगतात. अलेक्झांडरला सांगण्यात आले, त्या तपस्व्यांना बोलावणे धाडून उपयोग नाही; ते येणार नाहीत हे नक्की. ज्याला त्यांचे रहस्य जाणायचे असेल, त्याने त्यांच्याकडे जावे. आपण स्वतः गेलो तर आपल्या प्रतिष्ठेला कमीपणा येईल, असे अलेक्झांडरला वाटले. म्हणून त्याने एक दूत पाठवला: ओनेसिक्रिटोस नावाचे एक ग्रीक अधिकारी. ते ग्रीक तत्त्वज्ञ डायोजिनीस यांचे शिष्य होते. डायोजिनीस “भारतीय तपस्व्यांशी उघडच नाते सांगणारे” होते.
चितेवरचे तपस्वी
कपडे काढा आणि आडवे व्हा
स्ट्रॅबो यांच्या वृत्तांतात ओनेसिक्रिटोस यांना ते तपस्वी असे दिसले: कुणी उभे, कुणी बसलेले, कुणी नग्न पडून. संध्याकाळपर्यंत ते तसेच राहत, आणि मग नगरात परत जात. ओनेसिक्रिटोस त्यांच्याशी बोलू शकत होते ते फक्त तीन दुभाष्यांमार्फत, एकामागून एक. ते आधी कालानोस यांच्याकडे गेले. कालानोस दगडांवर पडून होते. ओनेसिक्रिटोस म्हणाले, राजाने तुमच्या ज्ञानाविषयी ऐकले आहे, आणि ते ऐकायला मला पाठवले आहे. कालानोसांनी त्यांचा झगा, टोपी आणि बूट न्याहाळले, आणि ते हसले. ते म्हणाले, एके काळी जग समृद्धीने भरलेले होते, आणि “तेव्हा झऱ्यांतून पाणी, दूध, मध, मद्य आणि तेल वाहत असे.” पण समृद्धीने माणसे उन्मत्त झाली, आणि झ्यूसने ते सारे नष्ट करून माणसाच्या वाट्याला कष्टाचे जीवन दिले. तुम्हाला माझे ऐकायचे असेल, तर कपडे काढा, आणि याच दगडांवर माझ्या शेजारी नग्न होऊन पडा. दुसऱ्या एका तपस्व्यांनी अधिक सौम्य उत्तर दिले. असले ज्ञान हवेसे वाटणे, हे राजाला मोठे भूषण आहे. पण आमची शिकवण तीन दुभाष्यांमधून पोचवायची. तेही शब्दांपलीकडे काही न समजणाऱ्या सामान्य माणसांमधून! हे म्हणजे “चिखलातून पाणी स्वच्छ वाहावे असा प्रयत्न करण्यासारखे” आहे.
चितेवरचे तपस्वी
सर्वांत चांगले घर
त्यांच्यातले सर्वांत वृद्ध आणि सर्वांत ज्ञानी, ज्यांना स्ट्रॅबो मंडनीस म्हणतात, त्यांनी कालानोसांना उद्धटपणाबद्दल खडसावले. स्वतः कालानोस ज्या दोषाची निंदा करत होते, तोच हा दोष. त्यांनी ओनेसिक्रिटोस यांना जवळ बोलावले, आणि राजाची स्तुती केली. एवढ्या विशाल साम्राज्यावर राज्य करत असूनही त्याला ज्ञानाची आस आहे: “शस्त्र धारण केलेला तत्त्वज्ञ मी पाहिला तो हा एकच.” ते म्हणाले, सर्वांत उत्तम तत्त्वज्ञान मनाला सुखदुःखांतून मुक्त करते. तक्षशिलेचा राजा आंभी याने अलेक्झांडरचे मित्र म्हणून स्वागत करावे, असा सल्ला मी त्याला देईन. मग त्यांनी विचारले, ग्रीक लोक अशा गोष्टी शिकवतात का? ओनेसिक्रिटोस यांनी त्यांना पायथागोरस, सॉक्रेटिस आणि आपले स्वतःचे गुरू डायोजिनीस यांच्याविषयी सांगितले. मंडनीसांना ते इतर बाबतीत ज्ञानी वाटले, पण निसर्गापेक्षा रूढीला वरचे स्थान देण्यात ते चुकले, असे त्यांचे मत पडले. नाहीतर त्यांना नग्न राहण्याची आणि साधे अन्न खाऊन जगण्याची लाज वाटली नसती. “कारण,” ते म्हणाले, “ज्याला सर्वांत कमी डागडुजी लागते, तेच सर्वांत चांगले घर.” एरियन आणि प्लुटार्क या वृद्ध ऋषींना दंडमिस म्हणतात. एरियन यांच्या वृत्तांतात, ऋषींपैकी एकाने आपल्यासोबत राहावे, अशी अलेक्झांडरची इच्छा होती. दंडमिसांनी जायला नकार दिला, आणि इतरांनाही मनाई केली. ते म्हणाले, अलेक्झांडर जर झ्यूसचा पुत्र असेल, तर मीही आहे; आणि अलेक्झांडर देऊ शकेल असे मला काहीच नको. मी जिवंत आहे तोवर भारत मला पोसेल, आणि मेल्यावर मी या देहातून मुक्त होईन, जो “अयोग्य सोबती” आहे.
चितेवरचे तपस्वी
पायाखालची जमीन तेवढीच
एरियन आणखी काही ऋषींविषयी सांगतात. अलेक्झांडरला ते एका कुरणात फिरताना आढळले. त्याला आणि त्याच्या सैन्याला पाहून त्यांनी दुसरे काहीच केले नाही; फक्त जमिनीवर पाय आपटले. याचा अर्थ काय, असे दुभाष्यांमार्फत विचारल्यावर ते म्हणाले: “राजा अलेक्झांडर, प्रत्येक माणसाच्या मालकीची पृथ्वी तेवढीच, जेवढ्यावर आम्ही पाय ठेवला आहे.” तुम्हीही आमच्यासारखेच एक माणूस आहात, ते म्हणाले; फरक इतकाच, की तुम्ही दुष्टपणे जगाची शांतता भंग करता. स्वतःला आणि इतर सगळ्यांना छळायला तुम्ही घरापासून एवढ्या दूर आलात. “आणि तरीही लवकरच तुम्ही मराल, तेव्हा तुमच्या मालकीची पृथ्वी फक्त तेवढीच असेल, जेवढी तुमची हाडे झाकणाऱ्या थडग्याला पुरेल.” एरियन पुढे अशी भर घालतात, की अलेक्झांडरने त्यांच्या बोलण्याची प्रशंसा केली, आणि नेमके उलट करत राहिला. तक्षशिलेचे साधू पाहिलेले ॲरिस्टोब्युलस हे आणखी एक ग्रीक. ते बाजारातल्या दोन साधूंचे वर्णन करतात. लोक त्यांना सल्लागार म्हणून मान देत, आणि विक्रीला असलेली कोणतीही वस्तू ते पैसे न देता घेऊ शकत. त्यांच्याशी बोलणारा प्रत्येक जण त्यांच्यावर तेल ओती; इतके, की ते त्यांच्या डोळ्यांवरून ओघळे. अलेक्झांडरच्या पंगतीत जेवल्यावर, त्या दोघांतले ज्येष्ठ साधू आपली सहनशक्ती दाखवण्यासाठी उन्हात आणि पावसात उताणे पडून राहिले.
चितेवरचे तपस्वी
ते का गेले
ते ज्येष्ठ साधू आयुष्याच्या शेवटपर्यंत राजाच्या मागोमाग राहिले. त्यांनी आपला वेश बदलला, आणि राहणीही बदलली. कुणी त्याबद्दल दोष दिला, तेव्हा ते म्हणाले, मी जी चाळीस वर्षांची तपश्चर्या करण्याचे व्रत घेतले होते, ती पूर्ण झाली आहे. इतिहासकार बेव्हन यांच्या मते हे ज्येष्ठ साधू म्हणजे कालानोस. बेव्हन यांच्या वृत्तांतात कालानोस गेले, कारण तक्षशिलेच्या राजाने त्यांचे मन वळवले: अलेक्झांडरसोबत जा, आणि पुन्हा कपडे घालून संसारी जीवन स्वीकारा. त्यांच्या सोबत्यांनी याला धर्मत्याग म्हटले, आणि दूषणे देत त्यांचा पाठलाग केला. एरियन उद्धृत करतात त्याप्रमाणे मेगॅस्थिनीस सांगतात, त्यांचे मन वळले, कारण त्यांच्या अंगी आत्मसंयम नव्हता. प्लुटार्क त्यांचे खरे नाव स्फिनीस देतात. ते लोकांना “काले” या भारतीय शब्दाने अभिवादन करत, म्हणून ग्रीक त्यांना कालानोस म्हणू लागले. मॅक्क्रिंडल यांच्या मते तो शब्द म्हणजे संस्कृत कल्याण, म्हणजे “शुभ” किंवा “बरे”. प्लुटार्क सांगतात, कालानोसांनी अलेक्झांडरला त्याच्या साम्राज्याचे एक चित्र करून दाखवले. त्यांनी एक सुकलेले, आकसलेले कातडे खाली टाकले, आणि त्याच्या एका कडेवर पाय दिला. तेव्हा कातडे बाकी सगळीकडून वर उचलले गेले. कालानोस त्याच्याभोवती फिरले; जिथे जिथे त्यांनी पाय दिला, तिथे तिथे असेच झाले. शेवटी ते मधोमध उभे राहिले, आणि सारे कातडे सपाट झाले. म्हणजे, अलेक्झांडरने आपल्या साम्राज्याचा कारभार त्याच्या मध्यातून करावा, दूरदूरच्या टोकांकडे भटकत जाऊ नये.
चितेवरचे तपस्वी
अशक्य प्रश्न
इतर काही ऋषींनी अलेक्झांडरला त्रास दिला. अलेक्झांडरची बाजू घेणाऱ्या राजांची ते निंदा करत, आणि स्वतंत्र लोकांना बंडाला चिथावत. म्हणून त्याने त्यांच्यापैकी अनेकांना फासावर लटकवले. प्लुटार्क आणखी दहा नग्न ऋषींची गोष्ट सांगतात. पुढे कूच चालू असताना ते कैद झाले. सब्बास नावाच्या एका राजाला त्यांनी अलेक्झांडरविरुद्ध भडकवले होते. अलेक्झांडरने त्यांना कठीण प्रश्न विचारले. सर्वांत वाईट उत्तर देणाऱ्याला आधी मारीन, आणि मग बाकीच्यांना एकेक करून, असे त्याने सांगितले. जिवंत अधिक की मेलेले, असे विचारल्यावर पहिले म्हणाले: “जिवंत, कारण मेलेले अस्तित्वातच नाहीत.” सब्बासला बंड करायला का लावले, असे विचारल्यावर दुसरे म्हणाले: “कारण त्याने सन्मानाने जगावे, किंवा सन्मानाने मरावे, अशी माझी इच्छा होती.” आधी काय आले, दिवस की रात्र, असे विचारल्यावर तिसरे म्हणाले: “दिवस एका दिवसाने आधी आला.” राजा चकित झालेला दिसला, तेव्हा त्यांनी पुढे जोडले: “अशक्य प्रश्नांना अशक्य उत्तरेच हवीत.” आणि शेवटच्यांना विचारले, माणसाने किती काळ जगणे सन्मानाचे? ते म्हणाले: “जोवर जगण्यापेक्षा मरणे बरे असे त्याला वाटत नाही, तोवर.” मग अलेक्झांडरने निवाडा करणाऱ्या ऋषींना त्यांचा निर्णय विचारला. ते म्हणाले, प्रत्येकाने आधीच्यापेक्षा वाईट उत्तर दिले. “मग पहिले मरण तुमचे,” अलेक्झांडर म्हणाला. “तसे नाही, महाराज,” ते म्हणाले, “तुम्ही आपला शब्द मोडणार असाल, तरच.” अलेक्झांडरने त्यांना भेटी दिल्या, आणि घरी पाठवले.
चितेवरचे तपस्वी
कधी आजारी न पडलेले
कालानोस अलेक्झांडरसोबतच राहिले, “राजाभोवतीच्या योद्ध्यांमध्ये आणि तत्त्वज्ञांमध्ये एक लक्षवेधी व्यक्ती” म्हणून. ते त्याच्याबरोबर भारताबाहेर, थेट इराणपर्यंत गेले. तिथे ते आजारी पडले. एरियन सांगतात, की ते पूर्वी कधी आजारी पडले नव्हते. डायोडोरस त्यांचे वय त्र्याहत्तर देतात; प्लुटार्क त्या आजाराला पोटशूळ म्हणतात. लेखक हा प्रसंग वेगवेगळ्या ठिकाणी ठेवतात: एरियन पर्सिसमध्ये, प्लुटार्क पर्सेपोलिस येथे, तर डायोडोरस सुसियानाच्या सीमेवर. एरियन यांच्या वृत्तांतात आजाऱ्याचे जिणे जगायची त्यांची इच्छा नव्हती. त्यांनी अलेक्झांडरला सांगितले, कोणत्याही आजाराने माझी राहणी बदलायला भाग पाडण्याआधीच मी आपले जीवन संपवावे, हेच उत्तम. “इराणमध्ये अचानक त्यांनी जाहीर केले, की आता आपण जगणार नाही.” अलेक्झांडरने त्यांच्याशी दीर्घ काळ कळकळीने वाद घातला. पण कालानोस बधणार नाहीत, आणि मरणाचा एक मार्ग नाकारला तर ते दुसरा शोधतील, हे त्याने ओळखले. म्हणून कालानोस सांगतील तशी चिता रचण्याचा हुकूम अलेक्झांडरने दिला, आणि आपला अंगरक्षक टॉलेमी याच्यावर सगळी व्यवस्था सोपवली.
चितेवरचे तपस्वी
ज्वाळांत निश्चल
एरियन यांच्या वृत्तांतात त्यांच्यासाठी एक घोडा आणला गेला, पण आजारपणामुळे त्यांना त्यावर चढता येईना; प्लुटार्क मात्र त्यांना घोड्यावरून चितेकडे नेतात. एरियन यांच्या वृत्तांतात त्यांना पालखीतून नेले गेले. ते भारतीय पद्धतीने हार घातलेले होते, आणि आपल्या भाषेत गात होते. भारतीयांनी सांगितले, ते देवांची स्तोत्रे आणि आपल्या देशबांधवांची स्तुती गात होते. तो राजेशाही घोडा त्यांनी लायसिमाकस याला दिला; तो त्यांच्याकडे तत्त्वज्ञान शिकायला येत असे. त्यांच्या सन्मानासाठी चितेवर सोन्या-चांदीचे वाडगे आणि गालिचे रचले होते; ते त्यांनी आपल्या सेवेत असलेल्या इतरांना वाटून दिले. प्लुटार्क सांगतात, त्यांनी प्रार्थना केली, स्वतःवर अर्घ्य ओतले, आणि अग्नीत टाकण्यासाठी आपले थोडे केस कापले. मग ते चितेवर चढले, आणि साऱ्या सैन्यादेखत तिच्यावर आडवे झाले. अलेक्झांडरने ते पाहायचे टाळले, कारण तो माणूस त्याचा मित्र होता. चिता पेटवली गेली. ग्रीक लेखक निआर्कस सांगतात, की त्याच क्षणी अलेक्झांडरच्या हुकमाने कर्णे वाजू लागले. जणू लढाईला निघाले असावे, तशी साऱ्या सैन्याने रणगर्जना केली, आणि हत्तींनीही आपल्या कर्कश युद्धचीत्काराने त्यांना साथ दिली. कालानोस हलले नाहीत. “ज्वाळा वर चढल्या आणि त्यांनी त्या ऋषींच्या देहाला वेढले, तरीही पाहणाऱ्यांना तो देह निश्चलच दिसला.”
चितेवरचे तपस्वी
बॅबिलोनमध्ये भेटू
पाहणाऱ्यांना आपण काय पाहिले, यावर एकमत होईना. डायोडोरस यांच्या वृत्तांतात कुणी याला वेडेपणा म्हटले, कुणी अहंकार; तर इतरांनी त्यांच्या धैर्याचे आणि मृत्यूविषयीच्या बेपर्वाईचे कौतुक केले. मेगॅस्थिनीस यांनी कालानोसांविषयी कठोर मत दिले: कालानोस “वासनांच्या आहारी गेलेले होते, आणि अलेक्झांडरच्या पंगतीचे गुलाम झाले होते”, आणि त्यांच्या देशबांधवांनी त्यांचा धिक्कार केला. त्याच वृत्तांतात आत्मघात हा भारतीय ज्ञानी लोकांचा नियम नव्हता. मॅक्क्रिंडल यांच्या भाषांतरात अशी माणसे “आततायी” समजली जात; तर बेव्हन त्याचा अर्थ “एक धाडसी गोष्टच” असा लावतात. एरियन यांच्या वृत्तांतात चितेकडे जाण्यापूर्वी कालानोसांनी आपल्या सगळ्या सोबत्यांना आलिंगन दिले, पण अलेक्झांडरला नाही. ते म्हणाले, त्याला मी बॅबिलोनमध्ये आलिंगन देईन. प्लुटार्क यांच्या वृत्तांतात त्यांनी मॅसिडोनियनांना सांगितले, आजचा दिवस राजाबरोबर मद्यपान करत घालवा, “ज्याला, ते म्हणाले, मी लवकरच बॅबिलोनमध्ये भेटेन.” त्या वेळी कुणी तिकडे लक्ष दिले नाही. पण अलेक्झांडर बॅबिलोनमध्ये मरण पावला, तेव्हा ज्यांनी ते ऐकले होते, त्यांना ते आठवले, आणि त्यांनी ते त्याच्या मृत्यूचे भाकीत मानले. ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: ‘द केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया’, खंड पहिला, संपादक ई. जे. रॅप्सन (१९२२), यातील बेव्हन यांची पंधरावे आणि सोळावे ही प्रकरणे. ऋषी आणि कालानोस यांचे वर्णन स्ट्रॅबो, पुस्तक पंधरावे, १. ६१-६६ (ओनेसिक्रिटोस आणि ॲरिस्टोब्युलस यांच्या उताऱ्यांसह); एरियन, ‘अनाबासिस’, पुस्तक सातवे, १-३ आणि १८; प्लुटार्क, ‘अलेक्झांडरचे चरित्र’, ५९, ६४-६५ आणि ६९; आणि डायोडोरस, पुस्तक सतरावे, १०७ यांतून घेतले आहे; हे सर्व जे. डब्ल्यू. मॅक्क्रिंडल, ‘द इन्व्हेजन ऑफ इंडिया बाय अलेक्झांडर द ग्रेट’ (१८९३) यात, कालानोसांवरील त्यांच्या चरित्रात्मक परिशिष्टासह आहेत; आणि मेगॅस्थिनीस, उतारा चव्वेचाळिसावा, जे. डब्ल्यू. मॅक्क्रिंडल, ‘एन्शंट इंडिया ॲज डिस्क्राइब्ड बाय मेगॅस्थिनीस अँड एरियन’ (१८७७) यात.