प्राचीन भारताच्या कथा
चांदण्या रात्रीची कबुली
चंद्राचे स्तोत्र
भगवान बुद्धांच्या हयातीत गंगेच्या खोऱ्यातील मगधावर अजातशत्रू राज्य करीत होता. इ.स.पू. सुमारे ५५४ मध्ये तो गादीवर आला. त्याच्या आयुष्यातील एका रात्रीची कथा सर्वांत जुन्या बौद्ध ग्रंथांपैकी एकात आहे. तो ग्रंथ म्हणजे सामञ्ञफल सुत्त, “श्रमणजीवनाची फळे”. तो पौर्णिमेचा पवित्र दिवस होता. त्या रात्रीला कौमुदी म्हणत. त्या ऋतूत फुलणाऱ्या एका पांढऱ्या कमळावरून ते नाव पडले, असे सांगतात. राजगृह या आपल्या राजधानीत राजा राजवाड्याच्या वरच्या गच्चीवर मंत्र्यांसोबत बसला होता. आणि राजा आनंदाने स्तोत्रच गाऊ लागला: “मित्रांनो, किती सुखद आहे ही चांदणी रात्र! मित्रांनो, किती सुंदर आहे ही चांदणी रात्र! … मित्रांनो, किती महान शकुन आहे ही चांदणी रात्र!” मग त्याने एक प्रश्न केला: “आज रात्री आपण कोणा श्रमणाकडे किंवा ब्राह्मणाकडे जावे, की ज्याच्या भेटीने आपल्या मनाचे समाधान होईल?”
चांदण्या रात्रीची कबुली
सहा नावे आणि एक मौन
आधी एक मंत्री बोलला. पूरण कस्सप आहेत, तो म्हणाला. ते एका पंथाचे प्रमुख आहेत, लोक त्यांना पूज्य मानतात, ते “वयाने फार वृद्ध” आहेत. “महाराजांनी त्यांच्या भेटीला जावे. त्यांच्या भेटीने कदाचित महाराजांच्या मनाला शांती लाभेल.” राजा काहीच बोलला नाही. आणखी पाच मंत्र्यांनी आणखी पाच नामांकित गुरूंची नावे सुचवली. त्यांत जैनांचे गुरूही होते. प्रत्येक वेळी राजा गप्पच राहिला. जवळच वैद्य जीवक बसला होता. तोही गप्प होता. भगवान बुद्ध त्या वेळी जीवकाच्याच आम्रवनात साडेबाराशे भिक्खूंसह राहत होते. राजा म्हणाला, “पण मित्रा जीवका, तू का काही बोलत नाहीस?” जीवकाने त्याला आम्रवनातील बुद्धांविषयी सांगितले. त्यांची कीर्ती सर्वत्र पसरली होती: ते “भगवान बुद्ध” आहेत, “देवांचे आणि माणसांचे गुरू” आहेत. “महाराजांनी त्यांच्या भेटीला जावे. त्यांच्या भेटीने कदाचित महाराजांच्या मनाला शांती लाभेल.” या वेळी राजाने उत्तर दिले: “तर मग मित्रा जीवका, स्वारीचे हत्ती सज्ज कर.”
चांदण्या रात्रीची कबुली
आम्रवनात मशाली
जीवकाने पाचशे हत्तिणी सज्ज केल्या, आणि राजाचा स्वारीचा खास हत्तीही. राजाने आपल्या पाचशे स्त्रियांना हत्तिणींवर बसवले, प्रत्येकीवर एक. तो स्वतः खास हत्तीवर चढला. सेवक मशाली घेऊन चालले. अशा राजेशाही थाटात तो राजगृहाबाहेर जीवकाच्या आम्रवनाकडे निघाला. आम्रवनाजवळ येताच राजाला “एकाएकी भीतीने आणि घबराटीने घेरले, अंगावर काटा उभा राहिला”. आम्रवन अगदी निःशब्द होते. तिथे साडेबाराशे भिक्खू होते, तरीही कसलाच आवाज नव्हता, “ना शिंक, ना खोकला”. अस्वस्थ, बेचैन होऊन तो जीवकाला म्हणाला: “जीवका, तू माझ्याशी काही कपट तर करीत नाहीस ना? मला फसवीत तर नाहीस ना? मला शत्रूंच्या हाती तर देत नाहीस ना?” जीवक म्हणाला, “महाराज, भिऊ नका. मी कपट करीत नाही, फसवीत नाही, आपल्याला शत्रूच्या हाती देणार नाही. पुढे चला, महाराज, सरळ पुढे चला! तिथे त्या मंडपात दिवे जळत आहेत.”
चांदण्या रात्रीची कबुली
त्यापूर्वीची वर्षे
त्या रात्रीच्या कितीतरी वर्षे आधी अजातशत्रू युवराज होता आणि त्याचा पिता बिंबिसार राजा होता. इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ बिंबिसाराला “मगधाच्या साम्राज्यसत्तेचा खरा संस्थापक” म्हणतात. त्याने पूर्वेकडचे अंग हे लहान राज्य जिंकले, आणि अशा रीतीने मगधाने मोठेपणाकडे पहिले पाऊल टाकले. त्याने भगवान बुद्धांच्या भिक्खूंसाठी बांबूचे उपवन दान केले. युवराजाच्या जन्माची एक दंतकथा जातक सांगते; जातक म्हणजे बुद्धांच्या पूर्वजन्मांच्या कथांचा ग्रंथ. त्याची आई कोण, याबद्दल आधारग्रंथांत एकमत नाही. या दंतकथेत ती कोसलची राजकन्या आहे; तर जैन लेखक तिला वैशालीची चेल्लणा मानतात. ती गर्भार असताना तिला राजाच्या उजव्या गुडघ्यातील रक्त प्यावे असे डोहाळे लागले. राजाच्या ज्योतिष्यांनी त्याला सावध केले: “राणीच्या पोटी आलेले मूल आपला वध करील आणि आपले राज्य बळकावील.” राजा म्हणाला, “माझ्या मुलाने मला मारून माझे राज्य घेतले, तर त्यात काय बिघडले?” त्याने तलवारीने आपला गुडघा चिरवून घेतला आणि ते रक्त सोन्याच्या वाटीतून राणीला प्यायला दिले. राणीने गर्भ पाडण्याचा प्रयत्न केला; राजाने तिला अडवले. मीही एक दिवस म्हातारा होऊन मरणार, तो तिला म्हणाला: “मला माझ्या बाळाचे मुख पाहू दे.” जातक सांगते, बाळाच्या बारशाच्या दिवशी त्याचे नाव अजातशत्रू ठेवले, कारण जन्माआधीच तो पित्याचा शत्रू झाला होता.
चांदण्या रात्रीची कबुली
हळूहळू उपासमार
विद्वान टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स यांच्या वृत्तांतानुसार बुद्धांचा चुलतभाऊ आणि प्रतिस्पर्धी देवदत्त याने संघात फूट पाडली होती, आणि युवराज त्याचा मुख्य पाठीराखा होता. बिंबिसाराने अठ्ठावीस वर्षे राज्य केले, असे म्हणतात; मग त्याने राज्यकारभार मुलाच्या हाती सोपवला. पण लवकरच देवदत्ताने युवराजाला चिथावले, की “अगदी खात्री करून घेण्यासाठी” राजालाच मारून टाक. आणि बुद्धांच्या निर्वाणापूर्वी आठव्या वर्षी अजातशत्रूने तो बेत तडीस नेला, “पित्याला हळूहळू उपाशी ठेवून मारले”. कथा सांगतात, बिंबिसाराची कोसलची राणी दुःखाने मरण पावली. मग तिचा भाऊ, कोसलचा राजा, आणि हा पितृघातकी यांच्यात तिच्याकडे असलेल्या एका गावावरून युद्ध झाले. हा वध सगळेच इतिहासकार खरा मानत नाहीत. स्मिथ यांच्या इतिहासाची १९२४ ची आवृत्ती त्याला बहुधा “पंथद्वेषाचे” फळ म्हणते. देवदत्ताने एक प्रतिस्पर्धी पंथ काढला, आणि “हरलेल्या पाखंड्याला जिंकलेल्या पंथाने खलनायक ठरवले”. पण स्मिथ यांची आधीची आवृत्ती, ऱ्हीस डेव्हिड्स, आणि जैन ग्रंथांचे भाषांतरकार एच. याकोबी, हे सारे हा वध मान्य करतात. याकोबी यांना जैनही ही कथा “त्याच तपशिलांसह” सांगताना आढळले. मात्र स्मिथ यांनी दक्षिण बिहारमधील एका स्थानिक जैन परंपरेची नोंद केली, जी या आरोपाकडे दुर्लक्षच करते. लंकेचा इतिहासग्रंथ महावंश आणखी सांगतो: अजातशत्रूलाही त्याच्या स्वतःच्या मुलाने मारले. महावंश त्या मुलाचे नाव उदयभद्दक देतो. त्याच्यानंतरच्या आणखी तीन राजांनीही प्रत्येकी आपल्या पित्याला मारले, असेही तो सांगतो.
चांदण्या रात्रीची कबुली
निर्मळ सरोवरासारखी शांत
त्या रात्री आम्रवनात हत्ती जाऊ शकेल तिथवर राजा हत्तीवरून गेला. मग पायी चालत मंडपाच्या दाराशी आला. “पण जीवका, भगवान कुठे आहेत?” “महाराज, ते पाहा, मधल्या खांबाला टेकून, पूर्वेकडे तोंड करून बसले आहेत, भोवती भिक्खू आहेत.” राजा पुढे गेला आणि आदराने एका बाजूला उभा राहिला. त्याने ती सभा पाहिली: पूर्ण मौनात बसलेली, “निर्मळ सरोवरासारखी शांत”. मग त्याच्या तोंडून शब्द फुटले: “भिक्खूंच्या या सभेला आता जशी शांती आहे, तशी शांती माझ्या मुलाला, उदायिभद्दाला, लाभो!” भगवान बुद्धांनी विचारले, “महाराज, प्रेम नेईल तिकडे तुमचे मन जाते का?” राजा म्हणाला, “माझे त्या मुलावर प्रेम आहे. या सभेला जशी शांती आहे, तशी त्याला, उदायिभद्दाला, लाभावी, असे मला वाटते.” त्याने बुद्धांना वंदन केले, भिक्खूंना हात जोडले आणि तो एका बाजूला बसला. भरहुतच्या स्तूपावर इ.स.पू. सुमारे २०० मध्ये घडवलेले एक शिल्प आहे. त्यात या भेटीत राजा बुद्धांना वंदन करताना दाखवला आहे. बुद्ध स्वतः त्यात दिसत नाहीत: फक्त त्यांची पावले कोरली आहेत.
चांदण्या रात्रीची कबुली
आंबा आणि नीरफणस
राजाने एक प्रश्न विचारण्याची परवानगी मागितली. तिरंदाज आणि आचारी, न्हावी आणि कुंभार, तो म्हणाला, सगळे याच जगात आपल्या धंद्याची फळे भोगतात. ते स्वतःला, आईवडिलांना, मुलाबाळांना आणि मित्रांना सुखात ठेवतात. “भगवन्, श्रमणजीवनाचे असे एखादे तात्काळ फळ, याच जगात दिसणारे, आपण मला सांगू शकाल का?” हाच प्रश्न त्याने आणखी सहा गुरूंना विचारला होता, तो म्हणाला, आणि कुणीच त्याचे उत्तर दिले नव्हते; प्रत्येकाने आपापले मत मांडले. पूरण कस्सपांनी सांगितले, हत्या, चोरी किंवा खोटे बोलणे यांत काहीच पाप नाही. पृथ्वीवरच्या सगळ्या प्राण्यांना मारून त्यांचा “मांसाचा एक ढीग, एक गोळा” केला तरीही नाही. दुसऱ्याने सांगितले, मृत्यूनंतर मूर्ख आणि शहाणे सारखेच नष्ट होतात. तिसरा कशालाच हो किंवा नाही म्हणत नसे. “भगवन्, हे असे झाले, की एखाद्याला आंबा कसा असतो असे विचारले, आणि त्याने नीरफणस कसा असतो ते सांगितले.” तरीही राजाने कुणाची स्तुती केली नाही, कुणाला दोष दिला नाही. त्याने विचार केला होता, “माझ्यासारख्याने माझ्या राज्यातल्या कोणा श्रमणाला किंवा ब्राह्मणाला नाराज करावे, हे कसे शोभेल?”
चांदण्या रात्रीची कबुली
भगवी वस्त्रे घातलेला दास
भगवान बुद्धांनी उलट त्यालाच एक प्रश्न केला. समजा, राजाच्या घरचा एक दास आहे. तो राजाच्या आधी सकाळी उठतो आणि राजाच्या प्रत्येक नजरेकडे लक्ष ठेवतो. त्याच्या मनात आले: “तोही माणूस आहे, मीही माणूस आहे.” समजा, त्याने मुंडन केले, भगवी वस्त्रे घेतली, एका पंथात प्रवेश केला, आणि तो संयमाने, समाधानाने राहू लागला. तर राजा म्हणेल का, “त्या माणसाला परत आणा; तो पुन्हा दास होऊ दे आणि माझे काम करू दे”? “नाही, भगवन्,” राजा उत्तरला. उलट आम्ही त्याला आदराने नमस्कार करू, त्याच्यासाठी आसनावरून उठू, असे तो म्हणाला. त्याला वस्त्रे, भिक्षापात्र, निवारा आणि औषधे देऊ, आणि कायद्याने त्याचे रक्षण करू. तेव्हा बुद्ध म्हणाले, हे झाले श्रमणजीवनाचे याच जगात दिसणारे फळ: पहिले फळ. तिथून ते फळामागून फळ सांगत वर चढत गेले; प्रत्येक फळ आधीच्यापेक्षा “अधिक श्रेष्ठ, अधिक गोड”. सर्वोच्च फळ त्यांनी एका तळ्याच्या चित्राने सांगितले. ते तळे स्वच्छ, पारदर्शक, शांत आहे. त्याच्या तळाशी शिंपले, वाळू आणि खडे दिसतात, आणि माशांचे थवे कधी फिरताना, कधी स्थिर पडलेले दिसतात. “श्रमणजीवनाचे याच जगात दिसणारे यापेक्षा श्रेष्ठ आणि गोड दुसरे फळ नाही.”
चांदण्या रात्रीची कबुली
कबुली
मग राजा बोलला. “फार उत्तम, भगवन्, फार उत्तम!” वाट चुकलेल्याला कुणी वाट दाखवावी, किंवा अंधारात दिवा आणावा, “म्हणजे डोळे असलेल्यांना दिसावे”, तसे झाले. त्याने भगवान बुद्ध, त्यांचा धम्म आणि त्यांचा संघ यांना तो शरण गेला, त्या दिवसापासून आयुष्य असेपर्यंत. आणि मग तो म्हणाला: “भगवन्, पापाने मला ग्रासले. मी दुबळा, मूर्ख, अपराधी आहे. राज्यासाठी मी माझ्या पित्याला, त्या सज्जन पुरुषाला, त्या धर्मनिष्ठ राजाला ठार मारले! भगवन्, मी हे पाप म्हणून कबूल करतो, ते भगवंतांनी स्वीकारावे, म्हणजे पुढे मी स्वतःला आवरीन.” भगवान बुद्धांनी उत्तर दिले, खरोखरच पापाने तुम्हाला ग्रासले होते. पण तुम्ही ते पाप म्हणून पाहिलेत आणि योग्य रीतीने कबूल केलेत, म्हणून ती कबुली स्वीकारली आहे. “कारण महाराज, आर्यांच्या शिस्तीची ही रीतच आहे: जो आपल्या दोषाला दोष म्हणून पाहतो आणि तो योग्य रीतीने कबूल करतो, तो पुढे संयम मिळवतो.”
चांदण्या रात्रीची कबुली
इथे बसल्या बसल्याच
राजा म्हणाला, आता मला निघायला हवे; मला खूप कामे आहेत, खूप करायचे आहे. प्रसन्न आणि आनंदित होऊन तो आसनावरून उठला. त्याने बुद्धांना वंदन केले, त्यांना आपल्या उजव्या बाजूला ठेवून वळसा घातला, आणि तो निघून गेला. स्मिथ यांना बुद्धांच्या उत्तरात “एका अतिशय क्रूर कृत्याचा तो कठोर, निर्भय धिक्कार” आढळला नाही, “जो एका थोर नीतिगुरूकडून अपेक्षित असतो”. राजाने खरोखर मनापासून धर्म स्वीकारला का, याची याकोबी यांना शंका वाटली. ते म्हणतात: “ज्याने उघडपणे पित्याचा खून केला आणि आजोबांशी युद्ध केले, त्याला धर्मतत्त्वांची फारशी पर्वा असेल असे वाटत नाही.” स्मिथ यांच्या मते पुढील अनेक भारतीय राजांप्रमाणे हाही वेगवेगळ्या काळी वेगवेगळ्या पंथांना आश्रय देत असे. पण सुत्ताचा शेवट बुद्धांपाशी होतो. राजा गेल्यावर थोड्याच वेळात ते भिक्खूंशी बोलले. “भिक्खूंनो, हा राजा मनापासून हेलावला, त्याचे हृदय द्रवले. भिक्खूंनो, या राजाने आपल्या पित्याला, त्या सज्जन पुरुषाला, त्या धर्मनिष्ठ राजाला मारले नसते, तर इथे बसल्या बसल्याच त्याला सत्याची निर्मळ, निष्कलंक दृष्टी लाभली असती.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: टी. डब्ल्यू. ऱ्हीस डेव्हिड्स, ‘बुद्धिस्ट इंडिया’ (१९०३), प्रकरण पहिले, आणि ‘द केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया’, खंड पहिला, संपादक ई. जे. रॅप्सन (१९२२), यातील त्यांचे सातवे प्रकरण; व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, तिसरी आवृत्ती (१९१४) आणि एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरण दुसरे; हेमचंद्र रायचौधुरी, ‘पोलिटिकल हिस्टरी ऑफ एन्शंट इंडिया’ (१९२३); आणि एच. याकोबी, ‘जैन सूत्राज्’, भाग पहिला (१८८४), प्रस्तावना. राजाची ती रात्र सामञ्ञफल सुत्तातून घेतली आहे, ऱ्हीस डेव्हिड्स, ‘डायलॉग्ज ऑफ द बुद्ध’, भाग पहिला (१८९९); सोबत डब्ल्यू. गायगर यांनी भाषांतरित केलेला महावंश (१९१२), प्रकरण चौथे, आणि ई. बी. कॉवेल संपादित जातक, खंड दुसरा व तिसरा (१८९५, १८९७).