प्राचीन भारताच्या कथा
संस्कृत शिकलेला परदेशी
‘समुद्र’ हे नाव
इ.स. सुमारे १०३० मध्ये अल-बिरूनी या मुसलमान विद्वानांनी भारतावरचा आपला ग्रंथ पूर्ण केला. ते ख्वारिझमचे, म्हणजे आजच्या खिवाच्या प्रदेशाचे होते. “भारतातील ज्ञानी पुरुषांची भाषा” असलेली संस्कृत ते शिकले होते. मुलतान आणि पेशावर येथे भारतीय पंडितांकडून त्यांनी भारताची शास्त्रे शिकून घेतली. त्यांची बरीचशी कथा त्यांचा ग्रंथच त्यांच्या स्वतःच्या शब्दांत सांगतो. सुरुवात कशी झाली, हे अल-बिरूनी स्वतःच सांगतात. “सुरुवातीला त्यांच्या ज्योतिष्यांपुढे माझी जागा गुरूपुढे शिष्याची असते तशी होती.” त्या लोकांत ते परके होते; तिथल्या पद्धती त्यांना ठाऊक नव्हत्या. मग जसजशी प्रगती होत गेली, तसतसे ते त्या ज्योतिष्यांनाच त्यांच्या शास्त्राचे मूळ आधार दाखवू लागले: तर्काचे नियम, आणि सर्व गणिताच्या पद्धती. “आणि मग ते सगळीकडून माझ्याभोवती गोळा झाले; आश्चर्याने थक्क होऊन, माझ्याकडून शिकायला अगदी उत्सुक होऊन.” हे सारे तुम्ही कोणत्या हिंदू गुरूकडून शिकलात, असे ते विचारू लागले. “ते मला जवळजवळ जादूगारच समजू लागले.” आपल्या प्रमुख लोकांशी आपल्या भाषेत बोलताना ते ज्योतिषी अल-बिरूनींना “समुद्र” म्हणत, किंवा “इतके आंबट पाणी, की त्यापुढे शिरकाही गोड लागावा”. ते हे आडपडदा न ठेवता सांगतात. आपण त्यांना त्यांची खरी किंमत दाखवून दिली, असे ते म्हणतात. “मी स्वतःला त्यांच्यापेक्षा पुष्कळ श्रेष्ठ समजत असे; त्यांच्या बरोबरीला बसवले जाणे मला कमीपणाचे वाटे”.
संस्कृत शिकलेला परदेशी
ओलिसांमध्ये
गझनीला ते स्वखुशीने आले नव्हते. अल-बिरूनी यांचा जन्म इ.स. ९७३ मध्ये झाला. विज्ञानात आणि साहित्यात त्यांनी लवकरच नाव कमावले, आणि ते ख्वारिझमच्या राज्यकर्त्या राजपुत्राचे सल्लागार झाले. त्यांचे सल्ले गझनीचा राजा महमूद याच्या बेतांना नेहमीच मानवत नसत. अल-बिरूनी यांच्या ग्रंथाचे भाषांतरकार ई. सी. सखाऊ महमूदाला ९९७ ते १०३० या काळातील आशियाचा प्रमुख सम्राट म्हणतात. ख्वारिझममध्ये ढवळाढवळ करायला महमूद निमित्त शोधत होता, जरी तिथले राज्यकर्ते त्याचे जवळचे नातलगच होते. सैनिकांच्या एका बंडाने ते निमित्त त्याला मिळाले. १०१७ च्या वसंतात आणि उन्हाळ्यात थोडीफार लढाई करूनच महमूद तिथे घुसला. त्याने आपल्या एका सेनापतीला त्या देशावर नेमले. भरपूर लूट आणि तिथल्या सैन्याचा मोठा भाग घेऊन तो परतला. त्या सैन्याबरोबर राजपुत्र आणि प्रमुख लोकही नेले गेले, “युद्धकैदी म्हणून किंवा ओलीस म्हणून”. त्या ओलिसांमध्ये अल-बिरूनी होते. राजपुत्रांना दूरदूरच्या किल्ल्यांत धाडले गेले; सैनिक महमूदाच्या भारतातल्या सैन्यात गेले. हा माणूस वर्षानुवर्षे आपला राजकीय शत्रू होता, हे राजा आणि त्याचा वजीर जाणून होते. अशा माणसावर ते कृपा करतील, हे संभवत नव्हते, असे सखाऊ यांना वाटले. अल-बिरूनी कधी दरबारच्या सेवेत होते, असे त्यांना कुठेच आढळले नाही. कदाचित मोठे ज्योतिषी म्हणून दरबाराशी आणि राजाशी अल-बिरूनी यांचा संबंध येत असेल, “जसा टायको ब्राहे यांचा सम्राट रुडॉल्फशी”. त्यापलीकडे भाषांतरकारांच्या हाती “माहितीचे एकच साधन” उरले: “लेखकाचा स्वतःचा ग्रंथ”.
संस्कृत शिकलेला परदेशी
ग्रंथ आणि गुरू
म्हणून अल-बिरूनी भारत प्रत्यक्ष तिथे राहून शिकले. ते मुलतानमध्ये आणि पंजाबात इतरत्र हिंदूंमध्ये राहिले, आणि भारतीय पंडितांकडे शिकले. हिंदू व मुसलमान प्रवासी जे सांगत, ते त्यांनी गोळा केले आणि काळजीपूर्वक पारखून घेतले. त्यांच्याच शब्दांत, जिथे जिथे संस्कृत ग्रंथ मिळतील असे वाटले, तिथून ते जमवण्यासाठी त्यांनी कष्टांची पर्वा केली नाही, की पैशाची. ते ग्रंथ वाचू शकतील आणि शिकवू शकतील अशा हिंदू विद्वानांना त्यांनी “अगदी दूरदूरच्या ठिकाणांहूनही” बोलावून आणले. आणि ते मुक्त नव्हते. त्यांच्या स्वतःच्या म्हणण्याप्रमाणे, त्यांच्याइतक्या चांगल्या संधी कोणत्याही विद्वानाला नाहीत. असतील, तर फक्त अशा विद्वानाला, ज्याला परमेश्वराने अशी एक गोष्ट दिली, जी त्याने अल-बिरूनींना दिली नाही: “आपल्या वागण्या-फिरण्यावर पूर्ण स्वातंत्र्य”. “माझ्या वागण्या-फिरण्यात पूर्ण स्वतंत्र असणे माझ्या वाट्याला कधीच आले नाही; मला योग्य वाटेल तशी व्यवस्था लावण्याइतका अधिकारही मला कधी मिळाला नाही.” तरीही जे मिळाले, त्याबद्दल त्यांनी आभार मानले: “परमेश्वराने मला जे दिले, त्याबद्दल मी त्याचे आभार मानतो; या कामासाठी ते पुरेसे मानले पाहिजे.”
संस्कृत शिकलेला परदेशी
चाळणीतून कधी न गेलेले
या ग्रंथाची सुरुवात एका संभाषणातून झाली. तिथे हजर असलेल्या एकाने उदाहरण दिले: परक्या श्रद्धांचे खरे वर्णन करणे कठीण असते, जसा हिंदूंचा धर्म. अल-बिरूनी यांनी उत्तर दिले, आपल्या लोकांनी या विषयावर जे जे लिहिले, ते सारे दुसऱ्याकडून घेतलेले आहे. ते एका ग्रंथातून दुसऱ्यात उतरवलेले आहे; ती नुसती “चिकित्सेच्या चाळणीतून कधीच न चाळलेली खिचडी” आहे. साधे, अचूक वर्णन देण्याचा प्रयत्न केलेला एकच लेखक त्यांना ठाऊक होता. त्याने ज्यू आणि ख्रिस्ती लोकांविषयी फार चांगले लिहिले होते. पण हिंदूंकडे आणि बौद्धांकडे वळताच “त्याचा बाण लक्ष्यावर लागला नाही”. पुढे गुरू अबू-सहल यांनी ते ग्रंथ पुन्हा वाचले, आणि अल-बिरूनी म्हणाले होते ते अगदी खरे असल्याचे त्यांना आढळले. हिंदूंविषयी तुम्हाला जे ठाऊक आहे ते लिहून काढा, असा आग्रह त्यांनी धरला. हिंदूंशी धर्मावर वाद घालू पाहणाऱ्यांना, आणि त्यांच्याशी व्यवहार करू पाहणाऱ्यांना, त्याची मदत होईल. म्हणून अल-बिरूनी यांनी तो लिहिला, “आपल्या धार्मिक विरोधकांवर” खोटे आरोप न करता. हिंदूंचे स्वतःचे शब्द ते पूर्ण उद्धृत करणार होते. ते शब्द मुसलमानांना पाखंडी वाटले, तर तशी हिंदूंची श्रद्धा आहे, आणि तिचे समर्थन करायला तेच सर्वांत योग्य आहेत. “हा ग्रंथ वादविवादाचा नाही. माझा ग्रंथ म्हणजे केवळ वस्तुस्थितीची साधी ऐतिहासिक नोंद. हिंदूंचे सिद्धांत जसे आहेत तसेच मी वाचकांपुढे मांडीन.”
संस्कृत शिकलेला परदेशी
ऐकीव आणि डोळ्यांनी पाहिलेले
त्यांचा ग्रंथ इतिहासाच्या एका नियमाने उघडतो. “ऐतिहासिक सत्याच्या प्रश्नांत ऐकीव माहिती प्रत्यक्ष पाहिलेल्याची बरोबरी करू शकत नाही, हे कोणी नाकारणार नाही.” डोळा एखादी गोष्ट तिच्याच काळी, तिच्याच जागी पाहतो; ऐकीव माहिती भूतकाळापर्यंत आणि भविष्यकाळापर्यंतही पोचते, आणि लेखन हा कदाचित तिचा सर्वोत्तम प्रकार आहे. “लेखणीची ती चिरंतन स्मारके नसती, तर राष्ट्रांचा इतिहास आपल्याला कसा कळला असता?” बातमी खरी की खोटी, हे ती पुढे देणाऱ्या माणसांवर ठरते; आणि अल-बिरूनी खोटे बोलणाऱ्यांची वर्गवारी करतात. कोणी आपल्या लोकांची स्तुती करायला, किंवा विरुद्ध पक्षावर हल्ला करायला खोटे बोलतो. कोणी फायद्यासाठी खोटे बोलतो, किंवा खरे सांगायची हिंमत नसते म्हणून. आणि कोणी अज्ञानापोटी खोटे बोलतो, “आपल्याला सांगणाऱ्यांच्या मागे आंधळेपणाने जात”. या सगळ्यांच्या विरुद्ध ते एका माणसाला उभे करतात: “तोच माणूस स्तुतीस पात्र, जो खोट्यापासून दूर राहतो आणि सदैव सत्याला धरून राहतो; इतरांचे सोडाच, खोटारड्यांमध्येही त्याची पत असते.”
संस्कृत शिकलेला परदेशी
त्यांना ओळखू न आलेले शब्द
कोणत्याही भारतीय विषयाच्या गाभ्यापर्यंत पोचणे कठीण होते, असे ते बजावतात, आणि त्यातले अडथळे एकेक करून सांगतात. पहिला अडथळा भाषेचा. संस्कृतमध्ये एकाच वस्तूला अनेक नावे असतात, आणि अनेक वस्तूंना एकच शब्द; ते फक्त संदर्भावरून ओळखायचे. हिंदूंना या विस्ताराचा अभिमान आहे, “पण प्रत्यक्षात तो एक दोष आहे”. तिचे काही उच्चार अरबी आणि फारसीत नाहीतच: “ते नीट उच्चारणे आमच्या जिभेला आणि पडजिभेला जेमतेमच जमे.” अडचण किती मोठी, याची एक कसोटी ते देतात: “कधी कधी आम्ही हिंदूंच्या तोंडून एखादा शब्द लिहून घेतला, त्याचा उच्चार नेमका पकडण्याची पराकाष्ठा करून; आणि नंतर तो त्यांना पुन्हा म्हणून दाखवला, तेव्हा तो ओळखताना त्यांना फार कष्ट पडले.” दुसरा अडथळा धर्माचा. आपसात हिंदू धर्मशास्त्रावरून फार थोडे वाद घालतात; “फार तर ते शब्दांनी लढतात”. “उलट त्यांचे सारे धर्मवेड त्यांच्यापैकी नसलेल्यांवर, सर्व परकीयांवर रोखलेले असते.” ते परकीयांना म्लेच्छ, म्हणजे अपवित्र, म्हणतात. त्यांच्याशी ते लग्न करत नाहीत, त्यांच्यासोबत बसत नाहीत, त्यांच्यासोबत खातपीत नाहीत. तिसरा अडथळा रीतीभातींचा. ते आपल्या मुलांना “आमची, आमच्या पोशाखाची, आमच्या रीतीरिवाजांची” भीती घालतात, आणि मुसलमानांना “सैतानाची औलाद” म्हणतात. पण “न्यायाने सांगायचे तर”, ते पुढे म्हणतात, परकीयांचा असा तिरस्कार सर्वच राष्ट्रांत आढळतो.
संस्कृत शिकलेला परदेशी
धुळीच्या कणांसारखे
आणखी एक कारण होते, आणि अल-बिरूनी ते इतिहास म्हणून सांगतात. फार पूर्वी खुरासानपासून सीरियाच्या सीमेपर्यंतचा प्रदेश बौद्धांच्या हाती होता. मग इराणच्या राजांनी झरथुष्ट्राचा धर्म स्वीकारला, आणि बौद्धांना बल्खच्या पूर्वेला हाकलून दिले. मग इस्लाम आला. मुसलमानांच्या स्वाऱ्या सुरू झाल्या, तेव्हा मुहम्मद इब्न अल-कासिम सिंधमध्ये शिरला. त्याने तिथली दोन नगरे घेतली, आणि कधी लढत, कधी तह करत तो कनौजपर्यंत गेला. “या सगळ्या घटनांनी त्यांच्या हृदयात खोलवर रुजलेला द्वेष पेरला.” पुढे महमूदाच्या पित्याने धर्मयुद्ध हेच आपले व्रत मानले, आणि ते रस्ते बांधले, ज्यांवरून त्याचा मुलगा “तीस वर्षांहून अधिक काळ” भारतावर चालून गेला. महमूदाने तिथे काय केले, ते अल-बिरूनी एका वाक्यात सांगतात. “महमूदाने त्या देशाची समृद्धी पार उद्ध्वस्त केली, आणि तिथे असे अद्भुत पराक्रम केले, की हिंदू धुळीच्या कणांसारखे दशदिशांना विखुरले, आणि लोकांच्या तोंडी जुन्या कहाणीसारखे उरले.” अल-बिरूनी यांच्या नजरेत, हिंदूंचे विखुरलेले उरलेसुरले लोक सर्व मुसलमानांचा द्वेष करत, आणि म्हणूनच हिंदूंची शास्त्रे “आमचा हात अजून पोचू शकत नाही अशा ठिकाणी पळून गेली आहेत: काश्मीर, बनारस आणि इतर ठिकाणी”.
संस्कृत शिकलेला परदेशी
दुसरा देशच नाही
शेवटचे कारण, ते कबूल करतात, “उपहासासारखे वाटते”. “हिंदूंना वाटते, आपल्याशिवाय दुसरा देशच नाही, आपल्यासारखे राष्ट्र नाही, आपल्यासारखे राजे नाहीत, आपल्यासारखा धर्म नाही, आपल्यासारखे शास्त्र नाही. ते गर्विष्ठ, मूर्खपणे घमेंडखोर, आत्मसंतुष्ट आणि जडबुद्धी आहेत.” आपले ज्ञान दुसऱ्याला द्यायला ते नाखूश असतात; आपल्यातल्याच दुसऱ्या जातीच्या माणसालाही, मग परक्याला तर दूरच. खुरासानच्या किंवा इराणच्या एखाद्या विद्वानाविषयी त्यांना सांगा, आणि ते तुम्हाला “अडाणी आणि खोटारडा, दोन्ही” समजतील. पण ते तिथेच थांबत नाहीत. “त्यांनी प्रवास केला असता, आणि ते इतर राष्ट्रांत मिसळले असते, तर लवकरच त्यांचे मत बदलले असते; कारण त्यांचे पूर्वज आजच्या पिढीइतके संकुचित मनाचे नव्हते.” वराहमिहिर हे हिंदूंचेच एक विद्वान. त्यांचे शब्द अल-बिरूनी उद्धृत करतात: “ग्रीक अपवित्र असले, तरी त्यांचा मान राखला पाहिजे, कारण त्यांना शास्त्रांचे शिक्षण मिळाले, आणि त्यांत ते इतरांहून श्रेष्ठ ठरले.” अल-बिरूनी यांच्या मते यावरून दिसते, की पूर्वीच्या काळी ग्रीकांनी शास्त्रांसाठी आपल्याहून अधिक केले, हे हिंदू कबूल करत; तरीही तोच उतारा वराहमिहिर “किती आत्मप्रौढ माणूस” होते, तेही दाखवतो.
संस्कृत शिकलेला परदेशी
मोती आणि शेण
अल-बिरूनी यांच्या मते प्राचीन ग्रीकांच्या श्रद्धाही साधारण हिंदूंसारख्याच होत्या, विद्वानांच्या आणि सामान्य लोकांच्याही. फरक इतकाच, की ग्रीकांमध्ये तत्त्वज्ञ होते, आणि त्यांनी शास्त्रांची मूलतत्त्वे शोधून काढली. “सॉक्रेटिसांचा विचार करा! आपल्या देशबांधवांच्या मूर्तिपूजेला त्यांनी विरोध केला, आणि ताऱ्यांना देव म्हणायला नकार दिला!” अथेन्सच्या बारा न्यायाधीशांपैकी अकरा जणांनी त्यांच्या मृत्यूसाठी मत दिले, “आणि सॉक्रेटिस सत्याशी एकनिष्ठ राहून मरण पावले”. “हिंदूंमध्ये अशा कुवतीची माणसे नव्हती,” जी शास्त्रांना पूर्णत्वाला नेऊ शकतील, आणि नेऊ इच्छितील. त्यांची शास्त्रीय प्रमेये पार गोंधळलेली होती, असे अल-बिरूनी यांना आढळले. त्यांत सामान्य लोकांच्या भोळ्या कल्पना मिसळलेल्या होत्या, “प्रचंड संख्या, काळाचे अफाट पसारे”, आणि कोणी प्रश्न विचारू नये अशी धर्ममते. म्हणून हिंदूंच्या गणितावर आणि ज्योतिषावर त्यांचा निर्णय कठोर आहे, अर्थात त्यांना जेवढे ठाऊक होते तेवढ्यापुरता. त्या वाङ्मयाची तुलना ते फक्त “मोत्यांचे शिंपले आणि आंबट खजूर यांच्या मिश्रणाशी, किंवा मोती आणि शेण यांच्या, किंवा मौल्यवान स्फटिक आणि साधे खडे यांच्या मिश्रणाशी” करू शकतात.
संस्कृत शिकलेला परदेशी
घोडदौडीच्या मैदानातली मूर्ती
कनौज “भारताच्या सर्वांत मोठ्या राजाची राजधानी आणि निवासाचे नगर” होते. “पण आता ते नगर ओस पडले आहे,” ते लिहितात. चिं. वि. वैद्य यांच्या वाचनानुसार, महमूदाच्या स्वारीने ते ओस पडले होते. मुलतानमध्ये सूर्याची एक मूर्ती होती, तिला आदित्य म्हणत. ती लाकडाची होती, तांबड्या चामड्याने मढवलेली, आणि तिचे दोन डोळे दोन लाल माणके होती. मुहम्मद इब्न अल-कासिमने मुलतान जिंकले, आणि हे नगर इतके श्रीमंत कसे झाले, असे विचारले. तेव्हा त्याला कळले, की कारण ती मूर्तीच आहे: तिच्या दर्शनाला सर्व दिशांनी यात्रेकरू येत. म्हणून त्याने ती मूर्ती तशीच उभी राहू दिली. पण “थट्टा म्हणून” तिच्या गळ्यात गोमांसाचा एक तुकडा टांगला, आणि त्या जागी एक मशीद बांधली गेली. अल-बिरूनी यांच्या काळाच्या सुमारे शंभर वर्षे आधी करमती लोकांचा उदय झाला होता. त्यांनी मुलतान घेतले. त्यांच्या सत्ता बळकावणाऱ्या प्रमुखाने मूर्तीचे तुकडे तुकडे केले, आणि तिच्या पुजाऱ्यांना ठार मारले. महमूदाने उखडून टाकेपर्यंत त्यांची सत्ता टिकली. ती मूर्ती मागच्या कृतयुगात घडवली गेली, असे सांगत; अल-बिरूनी यांच्या हिशेबाने याचा अर्थ २,१६,००० हून अधिक वर्षांपूर्वी. जिथली हवा आणि माती बरीच ओलसर आहे, तिथे लाकूड इतका काळ कसे टिकेल, असे ते विचारतात. “परमेश्वरच जाणे!” ठाणेश्वरला जवळजवळ माणसाएवढी कांस्याची एक मूर्ती होती; तिला चक्रस्वामी म्हणत, आणि तिची मोठी भक्ती होती. “ती आता गझनीच्या घोडदौडीच्या मैदानात पडून आहे, सोमनाथाच्या स्वामीसोबत; तो स्वामी म्हणजे महादेवाचे एक लिंग.”
संस्कृत शिकलेला परदेशी
गंगेचे पाणी
सिंधच्या नैर्ऋत्येकडच्या प्रदेशातल्या लिंगांच्या स्थानांपैकी सोमनाथ सर्वांत प्रसिद्ध होते. रोज तिथे गंगेच्या पाण्याचा एक घडा आणि काश्मीरहून फुलांची एक टोपली आणली जाई. सोमनाथाचे लिंग प्रत्येक आजार बरा करते, आणि कोणताही असाध्य रोग दूर करते, अशी लोकांची श्रद्धा होती. ते प्रसिद्ध होते, त्याचे आणखी एक कारण: झंज लोकांच्या देशातले सुफाला आणि चीन यांच्या दरम्यान ये-जा करणाऱ्या खलाशांचे ते बंदर होते. त्याचे नाव, “चंद्राचा स्वामी”, भरती-ओहोटीवरून पडले. तो दगड किनाऱ्यावर उभा होता. चंद्र उगवे आणि मावळे, तेव्हा प्रत्येक वेळी समुद्र चढून तो झाकून टाकी. म्हणजे चंद्र जणू सदैव त्या मूर्तीची सेवा करत होता, तिला स्नान घालत होता. मूर्ती आणि तिचा खजिना ज्या किल्ल्यात होता, तो किल्ला अल-बिरूनी यांच्या काळाच्या फक्त शंभरएक वर्षे आधी बांधला गेला होता. सोमनाथाचा विध्वंस हिजरी ४१६ मध्ये झाला. हिंदू ते वर्ष आपल्या शक कालगणनेचे ९४७ वे वर्ष मानत. तो आकडा ते कसा काढतात, ते अल-बिरूनी यांनी पाहिले: “सोमनाथाच्या विध्वंसाचे वर्ष ते किती वळणावळणाने काढतात, ते मी स्वतः पाहिले आहे.” हिंदूंनी तीन आकडे लिहिले, २४२, ६०६ आणि ९९, आणि त्यांची बेरीज केली. प्रत्येक आकडा कशाचा असावा, ते अल-बिरूनी यांनी शोधून काढले. योगायोगाने हाती आलेल्या एका पानाने त्यांचे म्हणणे खरे ठरवले; ते पान मुलतानच्या एका लेखकाच्या गणितग्रंथातले होते.
संस्कृत शिकलेला परदेशी
तुम्ही मला जिंकले आहे
कालगणनांवरच्या प्रकरणात अल-बिरूनी काबूलच्या हिंदू राजांकडे वळतात; त्यांची शेवटची वंशावळ ब्राह्मणांची होती. राजा त्रिलोचनपाल इ.स. १०२१ मध्ये मारला गेला, आणि पाच वर्षांनी त्याचा मुलगा. “हे हिंदू शाही घराणे आता लुप्त झाले आहे, आणि त्या संपूर्ण घराण्याचा आता लवलेशही उरलेला नाही.” अल-बिरूनी यांच्या मते, आपल्या सर्व वैभवात जे चांगले आणि योग्य, ते करण्यात त्यांनी कधी कसूर केली नाही; “ते उदात्त भावनेचे आणि उदात्त वर्तनाचे पुरुष होते.” त्यांच्यापैकी एक, आनंदपाल, याने महमूदाला एक पत्र लिहिले; तेव्हा त्या दोघांचे संबंध अगदी टोकाला ताणले गेले होते. अल-बिरूनी यांना ते पत्र फार भावले: “तुर्कांनी तुमच्याविरुद्ध बंड केले असून ते खुरासानात पसरत आहेत, असे मला कळले आहे. तुमची इच्छा असेल तर मी ५००० घोडेस्वार, १०,००० पायदळ आणि १०० हत्ती घेऊन तुमच्याकडे येतो; किंवा तुमची इच्छा असेल तर माझ्या मुलाला याच्या दुप्पट सेनेसह पाठवतो. असे करताना तुमच्या मनावर याचा काय परिणाम होईल, याचा हिशेब मी करत नाही. तुम्ही मला जिंकले आहे, आणि म्हणून दुसऱ्या कोणी तुम्हाला जिंकावे, असे मला वाटत नाही.” अल-बिरूनी यांच्या म्हणण्याप्रमाणे, तोच राजपुत्र आपला मुलगा कैद झाला त्या दिवसापासून मुसलमानांचा कडवा द्वेष करू लागला.
संस्कृत शिकलेला परदेशी
मोठ्या दगडांची तळी
सखाऊ यांना आढळले, की विज्ञानात असो वा रोजच्या जीवनात, जे जे अल-बिरूनी यांना भव्य वाटले, त्याची त्यांनी “मनापासूनच्या उबदार शब्दांत” स्तुती केली. प्रत्येक पवित्र स्थानी हिंदू स्नानासाठी तळी बांधत. ती प्रचंड दगडांची असत, मजबूत लोखंडी पट्ट्यांनी जोडलेली; भोवती सर्व बाजूंनी पायऱ्यांचे थर असत, आणि ते माणसाच्या उंचीहूनही वर चढत. “यात त्यांनी कलेची फार उंच पातळी गाठली आहे; आमचे लोक (मुसलमान) ती पाहतात, तेव्हा थक्क होतात; त्यांचे वर्णन करणे त्यांना जमत नाही, मग तसे काही बांधणे तर दूरच.” इतिहासकार त्यांना वेगवेगळ्या रीतीने वाचतात. वैद्य यांना त्यांच्यात “पूर्वग्रह नसलेले मन” दिसले: “ते मुसलमान असूनही भारतीयांकडे तुच्छतेने पाहत नसत.” इतिहासकार ई. बी. हॅवेल यांनी तळ्यांवरच्या याच ओळी उद्धृत केल्या, आणि त्यांना असा माणूस म्हटले, जो “एरवी भारतीय गोष्टींचे कौतुक करण्याच्या फंदात पडत नसे”. हिंदूंचे धर्मग्रंथ त्यांनी मूळ भाषेत अभ्यासले होते. त्यांत वाचलेले आणि प्रत्यक्ष पाहिलेले कधी कधी त्यांच्याकडून एकत्र मिसळले गेले, असे वैद्य सावध करतात. अल-बिरूनी यांची स्वतःची एक तक्रार होती: हिंदू आपल्या राजांच्या क्रमाबाबत बेफिकीर असतात. “माहितीसाठी त्यांना खोदून विचारले, आणि काय सांगावे ते न सुचून ते अडले, की ते हमखास कहाण्या सांगू लागतात.”
संस्कृत शिकलेला परदेशी
अगदी थंड
त्यांनी ग्रंथ पूर्ण केला, तेव्हा महमूदाला जाऊन काही आठवडेच झाले होते. मुहम्मद आणि मसूद हे दोन वारस गादीवर हक्क सांगत होते, आणि एकमेकांवर चाल करून जात होते. अल-बिरूनी यांनी तो ग्रंथ कोणालाच अर्पण केला नाही: ना दिवंगत राजाला, ना दोघांपैकी कोणत्या राजपुत्राला. मसूद गादीवर पक्का बसल्यावर त्यांनी आपल्या आयुष्यातला सर्वांत मोठा ग्रंथ, ‘कॅनन मसूदिकस’, त्याला अर्पण केला. महमूदाविषयी ते ज्या रीतीने बोलतात, ती सखाऊ यांना “थंड, अगदी कमालीची थंड” वाटते. तो “फक्त अमीर महमूद” असतो, आणि नावापुढचा आशीर्वादही कोणत्याही दिवंगत ओळखीच्या माणसासाठी म्हणावा तसाच. एकदा, आपल्या गणितांची तारीख देताना, अल-बिरूनी भारदस्त शब्द वापरतात: “राजपुत्रांचा आदर्श, जगाचा सिंह, आपल्या काळाचे आश्चर्य” असलेल्या महमूदाचा मृत्यू. अशी स्तुतीसुद्धा भाषांतरकारांना “तुटपुंजी आणि ताठर” वाटते. पण ज्याच्या पराक्रमांनी “हिंदू धुळीच्या कणांसारखे दशदिशांना विखुरले”, तो महमूदच होता, असे अल-बिरूनी यांनी स्वतःच लिहिले होते. तेरा वर्षांपूर्वी त्यांना ओलीस म्हणून गझनीला नेले गेले होते; आणि महमूदाच्याच राजवटीत त्यांनी भारतावरच्या आपल्या ग्रंथासाठी अभ्यास केला. “या विषयात शिरणे मला फार कठीण गेले, जरी मला त्याची फार आवड आहे; आणि त्या बाबतीत माझ्या काळात मी अगदी एकटा आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडीव्हल हिंदू इंडिया’, खंड तिसरा (१९२६), भाग सहावा, प्रकरण पहिले, आणि भाग आठवा; ‘अल्बेरूनीज इंडिया’, खंड पहिला (१८८८), यास ई. सी. सखाऊ यांनी लिहिलेली प्रस्तावना; आणि ई. बी. हॅवेल, ‘द हिस्टरी ऑफ आर्यन रूल इन इंडिया’ (१९१८), पृष्ठ २४१. अल-बिरूनी यांचे शब्द ई. सी. सखाऊ यांनी भाषांतरित केलेल्या ‘अल्बेरूनीज इंडिया’, खंड पहिला व दुसरा (१८८८), यांतून घेतले आहेत: लेखकाची प्रस्तावना आणि प्रकरणे पहिले, अकरावे, एकोणपन्नासावे, अठ्ठावन्नावे आणि सहासष्टावे.