प्राचीन भारताच्या कथा
चितेवरून परतलेली राणी
कोल्हीच्या तोंडातली ज्वाळा
इ.स.च्या दहाव्या शतकात दिद्दा नावाच्या राणीच्या हाती काश्मीरची सत्ता होती. तिची कथा कल्हण सांगतात. ते काश्मीरच्या एका मंत्र्याचे पुत्र. काश्मीरच्या राजांचे इतिवृत्त त्यांनी लिहिले. त्यांचे भाषांतरकार एम. ए. स्टाइन यांच्या हिशेबाने दिद्दाची सत्ता जवळजवळ अर्धे शतक टिकली. इतिवृत्तात कथेची सुरुवात एका मृत्यूने होते. तिचा पती राजा क्षेमगुप्त शिकारीला गेला होता. तिथे त्याला एक कोल्ही ओरडताना दिसली, आणि तिच्या तोंडातून ज्वाळा निघत होती. भीतीने तो थरथरला, आणि त्याला तापाचा रोग जडला. त्याच्या अंगावर दुभंगलेल्या मसुरीसारखे फोड उठले, आणि इ.स. ९५८ मध्ये तो मरण पावला. राजाच्या इतर राण्या त्याच्या चितेवर जळून जाण्याची तयारी करू लागल्या. दिद्दालाही सती जाऊन त्यांच्यासोबत मरायचे होते. पंतप्रधान फाल्गुन हा तिचा जुना वैरी होता, कारण त्याने आपली मुलगी राजाला दिली होती. आकसापोटी त्याने लगेच होकार दिला. “पण चितेसमोर तिला पश्चात्ताप झाला.” नरवाहन नावाच्या एका मंत्र्याला दया आली. ती मृत्यूपासून माघारी फिरेपर्यंत त्याने तिची विनवणी थांबवली नाही.
चितेवरून परतलेली राणी
दिद्दाचा क्षेम
दिद्दा डोंगरातली होती. ती लोहरचा स्वामी सिंहराज याची मुलगी. लोहर हा काश्मीरच्या नैर्ऋत्येकडचा डोंगरी मुलूख; स्टाइन तो पूंछच्या डोंगरी संस्थानात असल्याचे सांगतात. आईच्या बाजूने ती काबूलचा शाही राजा भीम याची नात होती. ज्यांच्या बळावर ती इतका काळ सत्तेवर टिकली, ती “बरीचशी राजकीय कुवत आणि ऊर्जा” तिला शाहींकडूनच वारसाने मिळाली असावी, असे स्टाइन यांना वाटते. स्टाइन यांच्या मते तिचा पती हा “अत्यंत विलासी आणि अनेक व्यसनांच्या आहारी गेलेला” तरुण होता. त्याच्या हयातीतच तिच्या सत्तेची जाणीव होऊ लागली होती. इतिवृत्तकारांच्या शब्दांत, “शाहीच्या नातीने, दिद्दाने, त्याचे मन पुरते व्यापून टाकले, म्हणून राजा ‘दिद्दाक्षेम’ या अपमानास्पद [नावाने] ओळखला जाऊ लागला”: दिद्दाचा क्षेम. याचा पुरावा स्टाइन नाण्यांवर पाहतात. क्षेमगुप्ताच्या नाण्यांवर राजाच्या नावाआधी “दि” हे अक्षर आहे. त्यांच्या आधीच्या विद्वान कनिंगहॅम यांच्याप्रमाणेच स्टाइनही ते दिद्दासाठी आहे असे मानतात. राजाच्या नाण्यावर राणीचे नाव, हे “अगदीच विलक्षण” होते. आता क्षेमगुप्त मरण पावला होता. त्याचा लहान मुलगा अभिमन्यू राजा झाला, आणि त्याची पालक म्हणून सारी राजसत्ता दिद्दाच्या हाती आली. इतिवृत्त तिचे वर्णन एकाच ओळीत करते: राणी दिद्दा, “जिच्या स्वभावाला दया ठाऊक नव्हती”.
चितेवरून परतलेली राणी
रात्री जागी
तिचा पहिला घाव तिच्या जुन्या वैऱ्यावर पडला, पंतप्रधान फाल्गुनावर. इतर मंत्री त्याचा द्वेष करत, आणि त्याचे कारण साधे होते. पंतप्रधान म्हणून तो त्या सर्वांच्या वर होता, आणि सल्ला, धैर्य आणि उत्साह यांत तो सर्वांना मागे टाकत असे. स्वभावानेच दुष्ट असलेल्या एका माणसाने कडवट झालेल्या राणीच्या मनात भीती भरवली, की फाल्गुन राज्य बळकावेल. राणी आणि सर्व मंत्री आपल्या विरोधात गेले आहेत, हे फाल्गुनाने लक्षणांवरून ओळखले, आणि तोही घाबरला. दिद्दाने त्याला हद्दपार केले. क्षेमगुप्ताची पत्नी “शत्रूंच्या नाशाच्या [योजनांनी] रात्र रात्र जागी राहत असे.” मग तिने दोन तरुण सरदारांना राजवाड्यातून हाकलले. ते तिथेच राजाच्या स्वतःच्या मुलांसारखे वाढले होते. एके काळी काश्मीरचे सिंहासन बळकावणाऱ्या एका मंत्र्याचे ते नातू होते. त्यांच्यापैकी एक आपल्या सासऱ्याच्या घरी गेला, तेव्हा त्याला हद्दपार करण्यासाठी तिने त्याच्यामागे दंडधारी शिपाई पाठवले. सासऱ्याने त्यांना नम्रपणे जायला सांगितले, आणि ते जाईनात तेव्हा त्याने उघडपणे जावयाला आश्रय दिला.
चितेवरून परतलेली राणी
पहिले बंड
तिथे त्या तरुण सरदाराभोवती मित्र जमले. त्यांत हिम्मक होता; तो लोखंडी साखळ्याही तोडतो, असे म्हणत. त्यांच्यापैकी प्रत्येकाने जमवलेल्या सैन्याच्या [पावलांनी] “धरणी हादरवून सोडली”. त्यांनी बंड केले. त्या मोठ्या संकटाच्या वेळी दिद्दाची साथ न सोडणारा एकच मंत्री होता: एकनिष्ठ नरवाहन, ज्याने तिला चितेवरून माघारी आणले होते. आणि त्याचे आप्तही त्याच्यासोबत होते. बंडखोरांचे सैन्य “चमचमती शस्त्रे घेऊन” लढाईला आतुर होऊन जवळ आले. दिद्दाने आपल्या मुलाला एका मठात पाठवून दिले; स्टाइन यांच्या मते अशा वास्तू राजवाड्यापेक्षा आश्रयासाठी अधिक सुरक्षित असत. मग तिने दुसरा मार्ग शोधला. “भरपूर सोने देऊन” तिने बंडखोरांचा मुख्य आधार असलेल्या ब्राह्मणांना झटपट फितवले, आणि अशा रीतीने शत्रूंची एकी फोडली. आपल्या बाजूला वळवलेल्या एका बंडखोराला तिला आपल्या सैन्याचे सेनापतिपदही द्यावे लागले. एका मोहिमेत त्याने सैन्याचे नेतृत्व चांगले केले, आणि त्याच्या उत्साहानेच तिच्या मनात संशय जागा झाला.
चितेवरून परतलेली राणी
राजवाड्याला वेढा
नवा सेनापती घरी परतला, तेव्हा त्याला हद्दपार करायला दिद्दाने आपले दंडधारी पाठवले. त्याच्या मित्रांनी हा अपमान ऐकला. पवित्र तीर्थ पिऊन त्यांनी एकत्र घेतलेली गंभीर शपथ त्यांना आठवली, आणि ते दुसऱ्यांदा उठले. आधीप्रमाणेच राणीचे स्वतःचे सैन्य डळमळले, आणि आधीप्रमाणेच नरवाहन आणि त्याची माणसे तिच्या पाठीशी उभी राहिली. बंडखोर संतापाने नगरात घुसले, तेव्हा तिने पुन्हा एकदा मुलाला मठात पाठवले, आणि ती स्वतः त्याच्याविना मोर्चेबंदी केलेल्या राजवाड्यात राहिली. “नियतीने त्यांना भुलवले, म्हणून त्या क्षणी त्यांनी तिचा नाश केला नाही.” दुसऱ्या दिवसापर्यंत तिची सेना जमली. लढाई सुरू झाली. राजसैन्य मोडले आणि घाबरून राजवाड्यात पळाले. मुख्य दरवाजावर सैनिकांच्या एका तुकडीने, “स्वतःच्या जिवाची पर्वा न करता”, पळणाऱ्यांना पुन्हा एकत्र केले आणि काही शत्रूंना मागे रेटले. त्याच क्षणी राणीचा एक माणूस, राजकुलभट्ट, आपले रणवाद्य घेऊन आला. त्या नादाने शत्रू पांगले, आणि राणीच्या बाजूला धीर आला.
चितेवरून परतलेली राणी
कापू न शकलेली तलवार
पुढे जे घडले ते इतिवृत्त एक चमत्कार म्हणून सांगते. लोखंडी साखळ्या तोडतो आणि दगडाचे दोन तुकडे करतो असे ज्याच्याविषयी म्हणत, तो “भयंकर पराक्रमी” हिम्मक लढाईत राजकुलभट्टाला भिडला. त्याची तलवार राजकुलभट्टाच्या कमरेवर पडली, पण त्याच्या चिलखताचे कातडेसुद्धा तिला कापता आले नाही. हे पाहून बंडखोर सैन्याचा धीर खचला. हिम्मक मारला गेला, आणि सेनापती पकडला गेला. आणखी एक बंडखोर नेता थोडा वेळ लढत राहिला. शेवटी तलवार मोडून तो घोड्यावरून पडला, आणि जिवंत पकडला गेला. पकडलेल्या नेत्यांना दिद्दाने त्यांच्या आप्तांसकट शिक्षा केली. जो शेवटपर्यंत लढला होता, त्याच्या गळ्याला मोठा दगड बांधून तिने त्याला खोऱ्यातल्या वितस्ता नदीत फेकून दिले. मग ती त्या मंत्र्यांकडे वळली, ज्यांनी, इतिवृत्ताच्या गणनेप्रमाणे, साठ वर्षे सोळा राजांची “प्रतिष्ठा, प्राण आणि संपत्ती” लुटली होती. दुर्गादेवीने राक्षसांचा नाश केला, तसे तेही सारे पुसून टाकले गेले, “त्यांच्या वंशजांसह आणि अनुयायांसह … केवळ एका भयंकर भृकुटीने”. स्टाइन हे सरळ शब्दांत सांगतात: पकडलेल्या सर्व बंडखोरांना निर्दयपणे ठार मारून, आणि त्यांची कुटुंबे निर्वंश करून, तिने “भयंकर सूड उगवला”.
चितेवरून परतलेली राणी
न जेवलेले जेवण
नरवाहनाने तिला दोनदा वाचवले होते, आणि दिद्दाने त्याला आपला मुख्य मंत्री केले. “तो झोपे तेव्हा ती झोपे, तो जेवे तेव्हा ती जेवे, त्याच्या आनंदात ती आनंदी होई.” तो घरीच राहिला, तर त्याची खुशाली विचारल्याशिवाय तिला चैन पडत नसे. हे फार काळ टिकले नाही. खजिनदार सिंधू हा एका पालखी वाहणाऱ्याचा मुलगा होता, आणि त्याने नवे कर शोधून काढले होते. त्याने राणीला सांगितले, नरवाहनाने तुमची बहुतेक राजसत्ता स्वतःकडे घेतली आहे. तिला ते पटले. नेमके त्याच वेळी नरवाहनाने प्रेमळ निष्ठेपोटी तिला आपल्या घरी जेवायला बोलावले. सिंधूने तिला सांगितले, तुम्ही गेलात तर तो तुम्हाला आणि तुमच्या सेवकांना नक्कीच कैद करील. घाबरून ती कोणाच्याही नकळत, एक शब्दही न बोलता घाईने राजवाड्यात परतली. आणि मग तिने निरोप पाठवला, की आपण रजस्वला आहोत. त्याच्या आदरातिथ्यापासून ती अशी माघारी फिरल्यावर मंत्र्याचा जिव्हाळा संपला. कारस्थान्यांनी दोघांमधली दरी आणखी रुंद केली. पुन्हा पुन्हा तिने त्याला डिवचले. अखेर “अपमानाने होरपळून” त्याने आत्महत्या केली. इतिवृत्तकार विचारतात: “मानी माणसांच्या स्वाभिमानाला ठेच लागली की … मृत्यूवाचून त्यांना दुसरा आसरा कोणता?”
चितेवरून परतलेली राणी
अर्धचंद्र
नव्या अडचणी आल्या, आणि राणीला एका खंबीर माणसाची गरज होती. तिने हद्दपार केलेल्या फाल्गुन मंत्र्याला परत बोलावले. त्याने तलवार खाली ठेवली होती; आता पुन्हा हाती घेतली. मग ९७२ मध्ये तिचा मुलगा मरण पावला. इतिवृत्तकार अभिमन्यूची आठवण प्रेमाने काढतात: त्याचे डोळे कमळासारखे होते, तो विद्वान होता, आणि विद्वानांना तो प्रिय होता. “प्रजेचा हा चंद्र अजून अर्धाच भरला होता, तोच त्याला नियतीच्या ग्रहणाने ग्रासले.” त्याचा लहान मुलगा नंदिगुप्त राजा झाला, आणि दिद्दाच्या हृदयात “आपल्या [गमावलेल्या] मुलासाठी मोठे दुःख [शिरले]”. “तिच्या दुःखाने तिचा क्रूर स्वभाव झाकला गेला, आणि ती शांत आणि सौम्य झाली.” एका सज्जन माणसाने तिला पुण्यकर्मांकडे वळवले: भुय्य, खजिनदार सिंधूचा भाऊ, नगराचा अधिकारी, “एक सद्गुणी माणूस”. तिने आपल्या मृत मुलाच्या नावाने एक मंदिर आणि एक नगर बांधले. सगळ्या मिळून तिने चौसष्ट धार्मिक वास्तू उभारल्या, असे म्हणतात. त्या वर्षांतली तिची एक छोटीशी आठवण इतिवृत्ताने जपली आहे. दिद्दा लंगडी होती. वल्गा नावाची एक हमाल स्त्री धावण्याच्या खेळांत या लंगड्या राणीला पाठीवर घेऊन फिरत असे. आणि वल्गानेही एक मठ बांधला.
चितेवरून परतलेली राणी
‘सिंहासन’ नावाची वाट
हा सौम्यपणा एक वर्ष टिकला. इतिवृत्तकारांच्या शब्दांत, “एकाच वर्षानंतर, तिचे दुःख शमल्यावर, सुखांना लालचावलेल्या त्या विश्वासघातकी स्त्रीने आपल्या चिमुकल्या नातवावर जादूटोणा केला.” त्यांच्या कथनात, त्या जादूटोण्याने ९७३ मध्ये बालराजा नंदिगुप्त नष्ट झाला, आणि त्याच रीतीने ९७५ मध्ये तिने आपला पुढचा नातू त्रिभुवन याचाही नाश केला. स्टाइन तिच्या “सत्तेच्या लालसे”विषयी लिहितात, जी “जराही बदलली नव्हती”. आणि इतिवृत्तातला शब्द, “जादूटोणा”, ते अवतरणचिन्हांत देतात. आता एकच नातू उरला, बालक भीमगुप्त. दिद्दाने त्याला “‘सिंहासन’ हे नाव धारण करणाऱ्या त्या मृत्यूच्या वाटेवर” बसवले. पाच वर्षे तो मुलगा केवळ नावाचाच राजा राहिला. त्या वर्षांत म्हातारा फाल्गुन मरण पावला. त्याच्याविषयीच्या आदरापोटी तिने आपली क्रूरता झाकून ठेवली होती. तो गेल्यावर तिने सारे बंधन झुगारून दिले.
चितेवरून परतलेली राणी
म्हशी राखणारा
तुंग पर्णोत्सच्या डोंगरातून, म्हणजे आजच्या पूंछमधून, म्हशी राखणारा म्हणून आपल्या पाच भावांसह काश्मीरला आला होता. तिथे त्याला पत्रे वाहून नेण्याचे काम मिळाले. एके दिवशी परराष्ट्र खात्याच्या मंत्र्यासमोर राणीने त्याला पाहिले, आणि त्याने तिचे मन जिंकले. आधीच अनेक प्रियकर असूनही तिने त्याला गुपचूप आपल्याकडे बोलावून घेतले, आणि तो उघडपणे तिचा प्रियकर झाला. भुय्य या सज्जन नगराधिकाऱ्याने आपली नाराजी दाखवली. दिद्दाने विष देऊन त्याला मारले. बालक भीमगुप्त चार-पाच वर्षे राजवाड्यात राहिला होता. राज्याचा कारभार आणि आजीचे वागणे योग्य नाही, हे कळण्याइतका तो मोठा झाला, आणि दिद्दाला त्याचा संशय येऊ लागला. तिने त्याला कैदेत टाकले. तोपर्यंत लोकांना फक्त संशय होता, की इतर मुलांना तिने गुपचूप संपवले. या उघड कृत्याने त्यांची शंका फिटली. तिने भीमगुप्ताला “नाना प्रकारच्या यातना देऊन” ठार मारवले. मग ९८०/१ मध्ये ती स्वतःच्या नावाने सिंहासनावर बसली, आणि तिने तुंगाला आपला पंतप्रधान केले.
चितेवरून परतलेली राणी
लपवलेला प्रियकर
दिद्दाने तेवीस वर्षे राणी म्हणून राज्य केले, आणि त्या सगळ्या काळात तुंग सर्वांच्या वर होता. तुंगाने आणि त्याच्या भावांनी ज्या मंत्र्यांना बाजूला सारले होते, त्यांनी तिच्याविरुद्ध उठाव करायला तिच्याच एका भाच्याला आणले. तो महापराक्रमी राजपुत्र होता. ब्राह्मणांनी तुंगाविरुद्ध गंभीर उपोषण सुरू केले. बंडाच्या भीतीने दिद्दाने काही काळ तुंगाला बंद दारांच्या एका खोलीत लपवले. सोन्याच्या भेटी देऊन तिने ब्राह्मणांना वश केले, आणि उपोषण संपले. राजपुत्राचे बळ मोडले, आणि आला तसा तो परत गेला. तुंगाच्या पक्षाने बंडखोरांना ठार मारले. राजपुत्राने ब्राह्मणांना दुसऱ्यांदा उपोषणाला उभे केले, तेव्हा आता सत्तेवर पक्का बसलेल्या तुंगाने लाच देऊन त्यांना वाटेला लावले. पुढे राणीचे सोने घेतलेल्या ब्राह्मणांना त्याने तुरुंगात टाकले. तुंगाने युद्धातही आपली योग्यता दाखवली. दक्षिणेकडच्या राजपुरीच्या राजाने एका डोंगरी खिंडीत काश्मीरच्या सैन्याची कत्तल केली. तुंग आणि त्याचे भाऊ दुसऱ्या वाटेने राजपुरीत घुसले, त्यांनी राजपुरी जाळून भस्म केली, आणि राजाने तुंगाला खंडणी दिली.
चितेवरून परतलेली राणी
सफरचंदांचा ढीग
राणीला आता एकही नातू उरला नव्हता. तिने आपला वारस एका परीक्षेने निवडला. तिचे भाचे, सगळी लहान मुले, तिच्यासमोर जमवले गेले. तिने त्यांच्यापुढे सफरचंदांचा ढीग टाकला. “यांतली किती फळे प्रत्येकाला मिळवता येतात?” ती म्हणाली. आणि राजपुत्र ती मिळवायला झुंबड करू लागले. तिने पाहिले, इतरांना सफरचंदे थोडीच मिळाली, आणि मार भरपूर बसला. पण एका मुलाकडे, तिचा भाऊ उदयराज याचा मुलगा संग्रामराज याच्याकडे, भरपूर सफरचंदे होती, आणि त्याला कोणी बोटही लावले नव्हते. चकित होऊन तिने त्याला विचारले, मार न खाता तुला इतकी कशी मिळाली? तो म्हणाला, “मी त्या [मुलांना] एकमेकांशी जोरजोरात भांडायला लावले, आणि स्वतः बाजूला राहून फळे मिळवली. म्हणून मला काही लागले नाही.” हे ऐकून तो सिंहासनाला योग्य आहे असे तिला वाटले, आणि तिने त्याला युवराज, म्हणजे वारस, केले.
चितेवरून परतलेली राणी
शेवटची शपथ
दिद्दा १००३ मध्ये मरण पावली. मृत्यू जवळ आला तेव्हा तिने संग्रामराज आणि तुंग यांना पवित्र तीर्थ पाजून शपथ घ्यायला लावली. एकमेकांचे वाईट करणार नाही, अशी ती शपथ होती. इतिहासकार तिच्याविषयी वेगवेगळा निर्णय देतात. व्ही. ए. स्मिथ यांच्या मते ती “एक तत्त्वशून्य राणी” होती, जिने “त्या दुर्दैवी राज्याचा अर्धे शतक कुकारभार केला”. चिं. वि. वैद्य यांच्या मते ती “प्रजेवरच्या मोठ्या जुलमासाठी कुप्रसिद्ध असलेली ही निर्दय राणी” होती. तिचे “४५ वर्षांचे अप्रतिष्ठित राज्य” होते, असे ते म्हणतात; ही वर्षे ते तिच्या पतीच्या मृत्यूपासून मोजतात. स्टाइन तिला “तिच्या स्वभावातील सर्व दोषांनंतरही” “मुत्सद्दी अंतःप्रेरणा आणि राजकीय कर्तृत्व” बहाल करतात. तिने शेवटपर्यंत सिंहासन शांततेत राखले, आणि एक कर्तबगार वारस निवडला. इतिवृत्तात, तिच्याबरोबर तुंगही पडेल, असे सर्वांना वाटत होते. उलट तो आणखी वर चढला. दुसरे कर्तबगार मंत्री नसल्याने नव्या राजाला त्याला ठेवावे लागले. वैद्य यांच्या वृत्तांतानुसार पुढे राजा “दिद्दाच्या या जाराला” कंटाळला, आणि दरबाऱ्यांनी भरदरबारात तुंगाचा खून केला. पण राज्य मात्र डळमळले नाही. वृद्ध राणी मरण पावली, तेव्हा काश्मीरची सत्ता तिच्याच घराण्याकडे, लोहर घराण्याकडे, “कोणत्याही संघर्षाशिवाय वा उलथापालथीशिवाय” गेली. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एम. ए. स्टाइन यांनी केलेल्या कल्हणांच्या ‘राजतरंगिणी’च्या भाषांतराची प्रस्तावना, खंड पहिला (१९००), प्रकरण पाचवे; चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडीव्हल हिंदू इंडिया’, खंड पहिला (१९२१), काश्मीरच्या पुढील इतिहासाविषयी; आणि व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरण चौदावे. दिद्दाची कथा कल्हणांच्या ‘राजतरंगिणी’च्या सहाव्या आणि सातव्या तरंगांतून, एम. ए. स्टाइन यांच्या भाषांतरातून, खंड पहिला (१९००), त्यांच्या टीपांसह घेतली आहे.