प्राचीन भारताच्या कथा
सर्व माणसे माझी मुले
खडकावरचे शब्द
इ.स.पू. सुमारे २६१ मध्ये मौर्य सम्राट अशोकाने कलिंग जिंकले. बंगालच्या उपसागराच्या किनाऱ्यावरचे ते एक राज्य होते. त्या युद्धाविषयी एकच नोंद सांगते: जिंकणाऱ्याचे स्वतःचे शब्द. सुमारे चार वर्षांनंतर ते त्याच्या तेराव्या शिलालेखात खडकावर कोरले गेले. शिलालेख अशोकाचा उल्लेख त्याच्या पदवीने करतो: “पवित्र व कृपाळू महाराज”. त्याची सुरुवात युद्धापासून होते, आणि आकड्यांपासून. “पवित्र व कृपाळू महाराजांच्या अभिषेकाला आठ वर्षे झाली तेव्हा त्यांनी कलिंग जिंकले. तिथून दीड लाख माणसे कैद करून नेली गेली, एक लाख तिथे मारली गेली, आणि त्याच्या कितीतरी पट मरण पावली.” इतिहासकार दे. रा. भांडारकर यांच्या काळी, या युद्धापूर्वी राज्यकर्ता म्हणून अशोकाविषयी जवळजवळ काहीच माहीत नव्हते: फक्त त्याच्या पदव्या, आणि दरवर्षी राज्याभिषेकाच्या वर्धापनदिनी तुरुंगांतून कैदी सोडण्याची त्याची रीत.
सर्व माणसे माझी मुले
समुद्राकाठचे राज्य
कलिंग किनाऱ्यालगत पसरले होते, साधारण इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांच्या काळी ओरिसा जिथे होते तिथे. ते एके काळी मगधाच्या ताब्यात होते, पण फुटून निघाले, आणि चंद्रगुप्ताच्या काळी ते स्वतंत्र राज्य होते. प्लिनी बहुधा मेगॅस्थिनीसांच्या भारतवर्णनावरून सांगतात, की त्याच्या राजाभोवती “६०,००० पायदळ, १,००० घोडेस्वार, ७०० हत्ती युद्धसज्ज होऊन पहारा देतात”. भांडारकरांच्या मते अशोकाने त्यावर स्वारी का केली, हे “एक गूढच राहणार”. स्मिथ एवढेच म्हणतात, की त्याने “आपल्या राज्याला पूर्ण आकार दिला”. इतिहासकार हेमचंद्र रायचौधुरी यांना वाटते, इतक्या जवळ असलेले, आणि मोठे सैन्य सदैव सज्ज ठेवणारे बलाढ्य राज्य मगधाच्या राजांना “दुर्लक्ष करण्याजोगे” असूच शकत नव्हते. हे अशोकाचे पहिले युद्ध होते की नाही, कुणीच सांगू शकत नाही. पण स्मिथ यांच्या शब्दांत, “आपखुशीने केलेले त्याचे हे शेवटचे युद्ध होते, हे निश्चित.” विजय पूर्ण झाला, आणि कलिंग साम्राज्याचा भाग बनले. तिथल्या लोकांनी इतका चिवट प्रतिकार केला, “की या विजयात अपार दुःख ओढवले”.
सर्व माणसे माझी मुले
मृतांची गणती
हे आकडे राजाचे स्वतःचे आहेत: दीड लाख कैद करून नेले, एक लाख मारले, आणि त्याच्या कितीतरी पट मेले. हे आकडे फक्त कलिंगचे आहेत; राजाच्या स्वतःच्या सैन्याची हानी त्यांत धरलेली नाही. भांडारकरांच्या वाचनाप्रमाणे एक लाख रणांगणावर मारले गेले, त्याच्या कितीतरी पट जखमांनी आणि उपासमारीने मेले, आणि दीड लाख गुलाम म्हणून पकडले गेले. त्यांच्या मते हे “कलिंगसारख्या चिमुकल्या प्रदेशासाठी भयंकर आकडे” होते. शिलालेख एवढेच म्हणतो, की आणखी कितीतरी जण “मरण पावले”. स्मिथ यांच्या मनात दुष्काळ, साथी आणि इतर आपत्ती होत्या, “ज्या सैन्यांच्या पाठोपाठ येतात”. रायचौधुरी या युद्धातील एकूण हानी अडीच लाखांहून अधिक माणसांची मानतात. त्यांच्या मते मेगॅस्थिनीसांच्या काळानंतर कलिंगच्या राजांनी बहुधा अधिक मोठे सैन्य उभारले असावे, किंवा या आकड्यात सैनिक नसलेले लोकही धरलेले असावेत. स्मिथ यांच्या मते, “हे सारे दुःख पाहून, आणि ते एकट्याने आपणच ओढवले हे जाणून अशोकाच्या सद्सद्विवेकबुद्धीला धक्का बसला.”
सर्व माणसे माझी मुले
पश्चात्ताप
कलिंग जिंकल्यावर लगेच, शिलालेख पुढे सांगतो, राजाने धम्माचे रक्षण करायला, त्याच्यावर प्रेम करायला आणि तो शिकवायला सुरुवात केली. धम्म हा अशोकाचा शब्द आहे: योग्य आचरण आणि कर्तव्य, जे लोकांना शिकवणे हे त्याने आपले जीवितकार्य मानले. स्मिथ त्याचे भाषांतर “धर्मनिष्ठेचा कायदा” असे करतात. “म्हणून कलिंग जिंकल्याबद्दल पवित्र महाराजांना पश्चात्ताप होतो. कारण आधी कधी न जिंकलेला देश जिंकताना लोकांची कत्तल होते, ते मरतात, त्यांना कैद करून नेले जाते. पवित्र महाराजांना याचे फार दुःख आणि खेद वाटतो.” स्मिथ यांच्या निर्वाळ्यानुसार हे शब्द उघडच राजाचे स्वतःचे आहेत, “कारण आपल्या स्वामीचे दुःख अशा भाषेत मांडण्याचे धाडस कोणताही मंत्री करणार नाही”. त्यांच्या मते ही नोंद “आजही युगायुगांपलीकडे एका मानवी आत्म्याचा आक्रोश पोचवते”. भांडारकरांनाही तो ऐकू येतो: “खडक आजही युगायुगांपलीकडे एका पश्चात्तापदग्ध आत्म्याच्या विलापाचे प्रतिध्वनी उमटवतात.”
सर्व माणसे माझी मुले
दुःख भोगलेले सज्जन
त्याहूनही वाईट घडले होते. कलिंगात ब्राह्मण आणि तपस्वी राहत होते, सर्व पंथांचे लोक होते, गृहस्थ होते. ते आईवडिलांचे आणि गुरूंचे ऐकत, आणि मित्र, आप्त, दास आणि सेवक यांच्याशी नीट वागत. या सज्जनांवरही “हिंसा, कत्तल, किंवा प्रियजनांचा वियोग” ओढवला. आघात तिथेच थांबला नाही. त्यांचे मित्र आणि आप्त स्वतः सुरक्षित होते, तरी त्यांचे या लोकांवर प्रेम होते, आणि म्हणून ते दुःख त्यांच्याही वाट्याला आले. सर्व माणसांवर कोसळलेला दुःखाचा हा वाटा त्याला खेद देणारा होता. आणि म्हणून, शिलालेख पुढे सांगतो: “त्या वेळी कलिंगात जितकी माणसे मारली गेली, मरण पावली, किंवा कैद करून नेली गेली, त्यांच्या शंभराव्या किंवा हजाराव्या भागावर जरी आता तीच वेळ आली, तरी पवित्र महाराजांना त्याचा खेद वाटेल.”
सर्व माणसे माझी मुले
वनवासी जमातींना इशारा
मग राजा जाहीर करतो, की आपल्यावर झालेला अन्याय सहन केलाच पाहिजे, “जितका सहन करणे शक्य आहे तितका”. मग तो आपल्या साम्राज्यातील वनवासी जमातींकडे वळतो. तो त्यांच्याकडे प्रेमाने पाहतो, आणि त्यांना योग्य विचार करायला लावण्याचा प्रयत्न करतो. पण “त्यांना सांगितले जाते, की आपले [वाईट] मार्ग सोडा, म्हणजे शिक्षा होणार नाही”. इथे भाषांतरांच्या धारेत फरक आहे. ई. हुल्श यांनी अशोकाचे शिलालेख संपादित केले. त्यांच्या भाषांतरात वनवासी लोकांना “देवानांप्रिय (यांच्याकडे) पश्चात्तापानंतरही (त्यांना शिक्षा करण्याची) जी शक्ती (आहे) तिची जाणीव करून दिली जाते, म्हणजे त्यांना (आपल्या गुन्ह्यांची) लाज वाटावी आणि त्यांना मारले जाऊ नये.” आधीच्या एका विद्वानाने हे शब्द “(त्यांना) छळण्याची शक्ती” असे वाचले होते. याचे कारण राजा असे देतो: त्याला “सर्व प्राणिमात्रांसाठी सुरक्षितता, संयम, मनःशांती आणि आनंद हवा आहे.”
सर्व माणसे माझी मुले
सर्वश्रेष्ठ विजय
शस्त्रबळाच्या विजयाच्या जागी शिलालेख दुसरा विजय मांडतो: “सर्वश्रेष्ठ विजय”, धम्माने मिळवलेला विजय. राजा म्हणतो, हा विजय त्याने आपल्या राज्यात आणि सर्व शेजाऱ्यांमध्ये, सहाशे योजने दूरपर्यंत मिळवला आहे. ग्रीक राजा अँटिओकस याच्या प्रदेशात, आणि त्याच्या पलीकडच्या चार राजांच्या प्रदेशांत तो पोचला आहे; त्यांत इजिप्तचा टॉलेमीही आहे. दक्षिणेत तो चोळ आणि पांड्य यांच्यापर्यंत पोचला आहे. त्या विजयाने आनंद झाला. “पण तो आनंद ही लहानशी गोष्ट आहे.” फक्त परलोकाशी संबंधित गोष्टींनाच मोठे फळ येते. शिलालेखाचा शेवट त्याच्या हेतूने होतो. तो लिहिला आहे “यासाठी की माझे जे पुत्र-पौत्र होतील, त्यांना नवा विजय मिळवणे हे आपले कर्तव्य वाटू नये”. एखादा विजय त्यांना आवडलाच, तर त्यांनी फक्त “सहनशीलता आणि सौम्यपणा” यांचेच भान ठेवावे. दुसऱ्या एका शिलालेखात अशोकाने हा बदल एका ओळीत मांडला: “रणभेरींचा नाद आता धम्माचा नाद झाला आहे.”
सर्व माणसे माझी मुले
आधी की नंतर?
हा बदल केव्हा सुरू झाला? इतिहासकारांचे एकमत नाही. स्मिथ हा शिलालेख काही महिने आधीच्या दुसऱ्या एका लेखासोबत वाचतात. त्यात अशोक सांगतो, की अडीच वर्षांहून अधिक काळ तो बुद्धांचा उपासक होता, पण फारसा उत्साही नव्हता. मग वर्षाहून अधिक काळ तो संघाचा उत्कट सदस्य होता. स्मिथ यांचा निष्कर्ष असा: विजयानंतर लगेच तो उपासक झाला, आणि या युद्धानेच त्याचे मन पालटले. हुल्शही मान्य करतात, की कलिंग हे “त्याच्या धार्मिक जीवनातील वळण” होते. भांडारकर हा शिलालेख वेगळ्या प्रकारे वाचतात. त्यांचे म्हणणे, हा पश्चात्ताप शिलालेख कोरला त्या वेळचा आहे, विजयाच्या दिवसांतला नाही. अशोक “आधीच बौद्ध होता, आणि म्हणून त्याला युद्धाची लाज वाटली”. विजय आणि धर्मांतर एकाच वर्षी झाले, “पण पहिले दुसऱ्याचे कारण नव्हते”. रायचौधुरी या पश्चात्तापाच्या जोडीला राजाची आधीची वागणूकही मांडतात. ते म्हणतात, सुरुवातीला माणसांच्या आणि प्राण्यांच्या कत्तलीची अशोकाला काही फिकीर नव्हती. राजाचे स्वतःचे शब्द कबूल करतात: “पूर्वी पवित्र व कृपाळू महाराजांच्या स्वयंपाकघरात रोज लाखो प्राणी कालवणांसाठी मारले जात.”
सर्व माणसे माझी मुले
खडकावरून वगळलेला
अशोकाने आपले शिलालेख अनेक ठिकाणी कोरवले; त्यांपैकी दोन खुद्द कलिंगात आहेत. त्या दोन्ही ठिकाणी तेरावा शिलालेख, विजयाची कथा सांगणारा, वगळलेला आहे. भांडारकरांना यात लाज दिसते. ते लिहितात, त्या युद्धाने “त्याच्या मनाला इतके पछाडले होते, की कलिंग देशात हा शिलालेख कोरण्याचीही त्याला लाज वाटली. … पश्चात्ताप आणि लज्जा याहून पुढे जाऊच शकत नाहीत.” त्याच्या आणि आणखी दोन शिलालेखांच्या जागी कलिंगला स्वतःचे दोन शिलालेख मिळाले. ते नव्या प्रांताच्या उच्च अधिकाऱ्यांना उद्देशून आहेत: तोसली येथील, जिथे राजघराण्यातील एक राजपुत्र राज्य करीत असावा, आणि समापा येथील. भांडारकरांच्या मते नवा जिंकलेला प्रदेश अधिकाऱ्यांना न्याय आणि दया यांच्या मर्यादा ओलांडायला भुरळ घालतो; असे अन्याय खरोखर घडले, आणि राजाने अधिकाऱ्यांना कडक शासन केले. कलिंगच्या या दोन शिलालेखांवरून दिसते की तिथे राजाची सेवा नेहमीच नीट झाली नाही. “पण तुम्हाला हे सत्य पूर्णपणे उमगत नाही,” तो एका लेखात अधिकाऱ्यांना सांगतो. कधी एखाद्या माणसाला विनाकारण तुरुंगात टाकले जाते किंवा छळले जाते, आणि त्यामुळे इतर अनेक जण दुःखी होतात. टाळायचे दोष तो नावानिशी सांगतो, “मत्सर, चिकाटीचा अभाव, कठोरपणा, अधीरपणा”. आणि आपले आदेश पाळले जातात की नाही हे पाहण्यासाठी दर पाच वर्षांनी सौम्य स्वभावाची माणसे पाठवण्याचा त्याचा मानस होता.
सर्व माणसे माझी मुले
सर्व माणसे माझी मुले
दोन्ही शिलालेखांच्या सुरुवातीजवळ तेच शब्द आहेत. “सर्व माणसे माझी मुले आहेत; आणि माझ्या मुलांना इहलोकी आणि परलोकी सर्व प्रकारची समृद्धी आणि सुख लाभावे असे मला जसे वाटते, तसेच ते सर्व माणसांसाठीही मला वाटते.” ज्याला ‘सीमावासीयांचा शिलालेख’ म्हणतात, तो कलिंगच्या सीमेवरील अजून न जिंकलेल्या रानटी जमातींविषयी आहे. अधिकारी विचारतील, त्यांच्याविषयी राजाची आज्ञा काय? तो म्हणतो, “त्यांनी मला भिऊ नये, माझ्यावर विश्वास ठेवावा, आणि माझ्याकडून त्यांना दुःख नव्हे, सुखच मिळावे.” त्यांनी हे समजून घ्यावे, की “राजा आपल्याला सांभाळून घेईल”. अधिकाऱ्यांनी त्यांचा विश्वास संपादन करायचा होता आणि त्यांना धम्माच्या मार्गावर आणायचे होते. हा लेख चार महिन्यांच्या प्रत्येक ऋतूच्या सुरुवातीला वाचून दाखवायचा होता, आणि मधल्या काळातही; प्रसंगी “एका माणसालाही”. आणि अधिकाऱ्यांनी सीमावासीयांच्या मनात सर्वांत आधी एक गोष्ट ठसवायची होती: “राजा आपल्याला पित्यासारखा आहे; तो स्वतःवर जसे प्रेम करतो तसेच आपल्यावर करतो; आपण राजाची मुले आहोत.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरण सहावे, आणि त्यांचे ‘अशोक’, तिसरी आवृत्ती (१९२०), प्रकरण पहिले, सोबत त्यांनी केलेली चौथ्या आणि तेराव्या शिलालेखांची व कलिंगच्या दोन शिलालेखांची भाषांतरे; दे. रा. भांडारकर, ‘अशोक’ (१९२५), प्रकरणे पहिले व तिसरे; आणि हेमचंद्र रायचौधुरी, ‘पोलिटिकल हिस्टरी ऑफ एन्शंट इंडिया’ (१९२३). हुल्श यांचे वाचन ई. हुल्श, ‘इन्स्क्रिप्शन्स ऑफ अशोक’ (१९२५) यातून घेतले आहे.