प्राचीन भारताच्या कथा
राजाला शोभेल तसे
नदीकाठी वाट पाहत
हायडास्पीस नदीच्या, म्हणजे आजच्या झेलमच्या, पूर्वेला एक भारतीय राजा “ते प्रचंड संकट जवळ येताना पाहत होता”. त्याला कळले, की त्याचा जुना शत्रू, तक्षशिलेचा राजा, यवन विजेत्याशी, मॅसिडोनियाच्या अलेक्झांडरशी, मैत्री करून बसला आहे. भारतीय लोक ग्रीकांना यवन म्हणत. त्याला हेही कळले, की इतर राजे शरण जात आहेत; पूर्वेकडचा त्याचा एक नातलगसुद्धा. “त्या भीतीच्या क्षणी” तो राजा “अढळ निश्चयाने उभा राहिला”: हा प्रश्न शस्त्रानेच सुटायचा. ही गोष्ट इ.स.पू. ३२६ मधली, पंजाबातली. अलेक्झांडरच्या युद्धांविषयी लिहिणारे ग्रीक आणि रोमन लेखक ती सांगतात. भारत या राजाचे नाव केव्हाच विसरून गेला आहे. “ग्रीक ग्रंथ त्याला पोरस म्हणतात; तेवढ्यावरूनच आपण त्याला ओळखतो.” इतिहासकार बेव्हन यांच्या मते पोरस भारतासाठी लढला नाही: “तो त्याचा स्वतःचा मान होता, त्याचे स्वतःचे राज्य होते.” “आणि तरीही,” ते पुढे म्हणतात, “भारत या मानी आणि शूर राजाची गणना आपल्या राष्ट्रीय वीरांमध्ये खुशाल करू शकतो.”
राजाला शोभेल तसे
मानी उत्तर
तक्षशिला हे मोठे आणि समृद्ध नगर होते; सिंधू आणि हायडास्पीस यांच्या दरम्यानचे सर्वांत मोठे. तिथला राजा आंभी याने अलेक्झांडरचे मित्र म्हणून स्वागत केले होते. आंभीचे पोरसशी युद्ध चालू होते, आणि शेजारच्या एका डोंगरी राजाशीही. त्यांच्याविरुद्ध त्याला अलेक्झांडरची मदत हवी होती. आंभीने अलेक्झांडरचे स्वागत कोणत्या शब्दांत केले असे म्हणतात, ते प्लुटार्क देतात. तो म्हणाला, “अलेक्झांडर, तू आमचे पाणी किंवा आमचे पोटापुरते अन्न हिरावून घ्यायला आला नसशील, तर आपण दोघांनी एकमेकांशी का लढावे?” दोन्हीकडून भेटी दिल्या गेल्या, आणि अलेक्झांडरने वर एक हजार टॅलेंट दिले. त्याचे स्वतःचे अधिकारी नाराज झाले. कर्टियस यांच्या वृत्तांतात त्यांच्यापैकी एक जण जेवताना दारूच्या नशेत होता. त्याने राजाचे अभिनंदन केले: बाकी कुठे नाही, तरी भारतात तरी हजार टॅलेंटच्या लायकीचा कुणीतरी सापडला! तो डोंगरी राजा दुहेरी खेळ खेळत होता. त्याने आपल्या भावाला भेटी आणि शरणागतीचा निरोप देऊन तक्षशिलेला पाठवले, आणि त्याच वेळी पोरसकडे सैन्य पाठवण्याची तयारी चालवली. कर्टियस यांच्या कथनात अलेक्झांडरने पोरसकडे एक दूत पाठवला: खंडणी भर, आणि आपल्या राज्याच्या सीमेवर येऊन आपल्या सम्राटाला भेट. पोरसने उत्तर दिले, दुसरी गोष्ट मी करीन. अलेक्झांडर माझ्या राज्यात येईल तेव्हा मी त्याला भेटेन, “पण युद्धासाठी सज्ज होऊन.”
राजाला शोभेल तसे
पुराची नदी
तक्षशिलेहून सैन्य हायडास्पीसकडे निघाले. उन्हाळा ऐन भरात होता. इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांच्या हिशोबाने मे महिन्याच्या सुरुवातीला सैन्य नदीवर पोचले, तेव्हा डोंगरांतले बर्फ वितळून नदीला आधीच पूर आला होता. सिंधूवर वापरलेल्या नावा कापून त्यांचे तुकडे केले होते; ते गाड्यांवरून आणून नदीकाठी पुन्हा जोडले गेले. पलीकडच्या काठावर पोरस उभा होता, आपले सारे सैन्य आणि हत्ती घेऊन. त्या काठावरून भारतीयांना राजाचा तंबू दिसत होता, आणि “त्या अद्भुत माणसाची आकृतीही, आपल्या सेनापतींमध्ये इकडेतिकडे फिरताना”. त्यांना आपलेच पाच हजार देशबांधवही दिसत होते. आंभीने त्यांना मॅसिडोनियनांच्या बाजूने लढायला पाठवले होते. “भारतीय सैन्य आणि जगज्जेते यांच्यामध्ये हायडास्पीसच्या पात्राच्या रुंदीखेरीज दुसरे काहीही नव्हते.” पोरस उभा आहे तिथे नदी ओलांडता येणार नाही, हे अलेक्झांडरने ओळखले. तिथे हत्ती असताना त्याचे घोडे पलीकडचा काठ चढायला तयार झाले नसते. हत्तींना पाहताच आणि त्यांचा चीत्कार ऐकताच ते बिथरले असते, आणि त्यांनी पाण्यात उड्या घेतल्या असत्या.
राजाला शोभेल तसे
रात्रीचे इशारे
अलेक्झांडरने फसवायचे ठरवले. थंडीत नदी उतरेपर्यंत आपण थांबणार आहोत, अशी त्याने बातमी पसरवली. जणू मोठा मुक्काम असावा, तशी आसपासच्या सगळ्या मुलखातून छावणीत रसद मागवली. त्याच्या नावा नदीत वरखाली फिरत राहिल्या, आणि सैनिक या जागेहून त्या जागी. पोरसला “कोणत्याही एका ठिकाणी” आपला बचाव पक्का करता येईना. मग रात्रीचा गोंगाट सुरू झाला. अंधारात अलेक्झांडर आपले घोडदळ घेऊन काठाकाठाने निघे. जणू आता नदी ओलांडणार असावेत, तसे ते रणगर्जना करत, आणि नाना प्रकारच्या गोंगाटाने काठ दणाणून सोडत. पलीकडच्या काठाने पोरस आपले हत्ती आवाजाच्या दिशेने नेई. पाण्यापलीकडून भारतीयांना ओरडून दिलेले हुकूम ऐकू येत, आणि यवन युद्धात आपल्या देवांची जी गीते गात, ती गीते. तो आवाज येताच मोठमोठे हत्ती “अंधारातून डोलत आपापल्या जागी” जात, आणि भारतीयांच्या रांगा तलवारी आणि धनुष्ये घेऊन सज्ज उभ्या राहत. “आणि तरीही काहीच घडत नसे.” कालांतराने घोडदळ बाहेर पडले तरी पोरस हलेनासा झाला, आपल्या रांगांतच राहू लागला. “रात्रीचा इशारा जवळजवळ रोजचाच भाग होऊन गेला.” स्मिथ यांच्या हिशोबाने हे हुलकावणीचे खेळ सहा-सात आठवडे चालले. पावसाळा सुरू झाला, आणि पूर आणखी वाढला.
राजाला शोभेल तसे
एवढा इतिहास एका नावेत
छावणीपासून सोळा-सतरा मैलांवर नदीला एक वळण होते. तिथे झाडीने भरलेला एक उंच कडा जंगलाने वेढलेल्या एका बेटासमोर होता. दोघांच्याही आडोशाने नदी ओलांडता येण्यासारखी होती; अलेक्झांडरने तीच जागा निवडली. आपला एक सेनापती क्रेटेरस याला त्याने मोठ्या सैन्यासह आणि आंभीच्या पाच हजारांसह मुख्य छावणीत ठेवले. त्याचे हुकूम एकाच गोष्टीभोवती फिरत होते. पोरसने आपले सारे हत्ती अलेक्झांडरविरुद्ध नेले, तर क्रेटेरसने ताबडतोब नदी ओलांडावी, “कारण घोड्यांना पलीकडच्या काठावर उतरणे अशक्य करतात ते फक्त हत्तीच.” अलेक्झांडर निवडक सैन्य घेऊन रात्री निघाला; काठापासून बराच आत राहून. पाऊस आणि गडगडाटाचे भयंकर वादळ उठले, आणि शस्त्रांचा खडखडाट आणि ओरडून दिलेले हुकूम त्यात बुडून गेले. प्लुटार्क अलेक्झांडरच्या स्वतःच्या पत्रांवरून सांगतात, त्याचे काही सैनिक वीज पडून मेले. पहाट होत आली तसा वारा पडला आणि पाऊस थांबला. तोपर्यंत रानात दडवलेल्या नावा पाण्यात लोटल्या गेल्या. एका नावेत अलेक्झांडर होता, आणि त्याच्यासोबत त्याचे अधिकारी टॉलेमी, पर्डिकस, लायसिमाकस आणि सेल्युकस. यांच्यापैकी प्रत्येक जण पुढे स्वतःच्या मोठ्या प्रदेशांवर राज्य करणार होता: टॉलेमी इजिप्तचा राजा म्हणून, सेल्युकस आशियातील अलेक्झांडरच्या साम्राज्याचा वारस म्हणून. “एवढा इतिहास त्या एका नावेत भरला होता.”
राजाला शोभेल तसे
किनारा नव्हे, बेट
बेट मागे टाकून काठाजवळ येईपर्यंत ते कुणाला दिसले नाहीत. मग पोरसचे पहारेकरी ही बातमी द्यायला भरधाव घोडे फेकत निघाले. अलेक्झांडर सर्वांत आधी काठावर उतरला, आणि घोडेस्वार उतरतील तसे त्याने त्यांना रांगेत उभे केले. पण त्याला ती जमीन ठाऊक नव्हती. तो मुख्य भूमीवर नव्हे, तर दुसऱ्याच एका बेटावर उतरला होता. ते इतके मोठे होते, की कुणी त्याला बेट समजलेच नव्हते. रात्रीच्या पावसाने त्यामागचा प्रवाह फुगला होता, आणि काही वेळ उतार सापडेना. तो सापडला नसता, तर ते सापळ्यात अडकले असते. अखेर एक उतार सापडला. जिथे पाणी सर्वांत खोल होते, तिथे ते पायदळ सैनिकांच्या छातीच्या वर आले, आणि घोड्यांची फक्त डोकी पाण्याबाहेर दिसत होती. ग्रीक लेखक ओनेसिक्रिटोस सांगतात, इथेच अलेक्झांडर उद्गारला: “अथेन्सवासीयांनो! तुमची वाहवा मिळवण्यासाठी मी कसल्या संकटांतून जातो, यावर तुमचा विश्वास बसेल का?” हे शब्द प्लुटार्क उद्धृत करतात. पण ते पुढे सांगतात, अलेक्झांडरच्या स्वतःच्या पत्रांत एवढेच आहे: तराफे सोडून ते शस्त्रांसह पाण्यातून चालत गेले, आणि पाणी त्यांच्या छातीपर्यंत होते.
राजाला शोभेल तसे
पोरसचा मुलगा
मुख्य हल्ला कुठून होणार, हे पोरसला अजून कळत नव्हते, कारण शत्रूची छावणी पूर्वीसारखीच नदीपलीकडे दिसत होती. कर्टियस सांगतात, आपल्या काठावरचे सैनिक म्हणजे ठरल्याप्रमाणे आलेले आपले मित्र, त्या डोंगरी राजाचे सैन्य, अशी सुरुवातीला त्याला आशा वाटली. त्यांना रोखायला त्याने आपल्या मुलाला घोडेस्वार आणि रथ देऊन पाठवले. त्यांची पहिली गाठ घोड्यावरच्या धनुर्धरांशी पडली. हे मध्य आशियाच्या गवताळ प्रदेशातले लोक होते, भरधाव घोड्यावरून बाण मारणारे. मग अलेक्झांडरने आपल्या घोडदळानिशी, तुकडीमागून तुकडी, धडक दिली, आणि भारतीय मागे हटले. त्यांचे चारशे घोडेस्वार पडले, आणि त्यांच्यात पोरसचा मुलगाही. कर्टियस सांगतात, त्यांचे नेतृत्व पोरसचा भाऊ हेगेस याने केले होते. पावसाने जमीन निसरडी झाली होती, आणि जड रथ चिखलात रुतले; ते सारे रथ घोड्यांसकट पकडले गेले. पळून आलेल्यांनी पोरसला बातमी दिली: खुद्द अलेक्झांडर नदी ओलांडून आला आहे, आणि तुमचा मुलगा मारला गेला. तरीही पोरस घुटमळला, कारण समोरचे सैनिकही नदी ओलांडत आहेत असे दिसत होते. अखेर काठ राखायला काही हत्ती आणि थोडे सैन्य ठेवून, उरलेले सारे सैन्य घेऊन तो अलेक्झांडरवर चालून गेला.
राजाला शोभेल तसे
तटातले बुरूज
त्याला एक जागा मिळाली, जिथे जमीन वालुकामय, सपाट आणि घट्ट होती. तिथे त्याने आपले सैन्य उभे केले. सर्वांत पुढे हत्ती उभे होते, एकमेकांपासून किमान शंभर फुटांवर. पायदळ त्यांच्या मागे आणि मधल्या मोकळ्या जागांत; घोडदळ दोन्ही बाजूंना, आणि त्याच्यापुढे रथ. हत्तींच्या मधून घोडा घालायची हिंमत कोणताही घोडेस्वार करणार नाही, असा पोरसचा भरवसा होता. डायोडोरस यांना ते सैन्य “अगदी एखाद्या नगरासारखे दिसले; उभे असलेले हत्ती त्याच्या बुरुजांसारखे”. ते सैन्य किती मोठे होते, यावर लेखकांचे एकमत नाही. पायदळाचे त्यांचे आकडे सुमारे ३०,००० पासून ५०,००० हून अधिक इतके आहेत, आणि हत्तींचे ८५ पासून २०० पर्यंत. लढाई केव्हा झाली, यावरही एकमत नाही. स्मिथ ती इ.स.पू. ३२६ च्या जुलैच्या सुरुवातीला ठेवतात, तर बेव्हन ग्रीक लेखक एरियन यांचीच तारीख मानून मे महिन्याच्या मध्याच्या सुमारास. कर्टियस यांच्या वृत्तांतात पायदळापुढे हर्क्युलिसची एक मूर्ती नेली जात होती, आणि ती रणांगणावरून परत न आणणाऱ्याला मृत्युदंड होता. खुद्द पोरस सैन्याच्या मधोमध एका विलक्षण मोठ्या हत्तीवर बसला होता. त्याच्या चिलखताने उजव्या खांद्याखेरीज काहीच उघडे ठेवले नव्हते, आणि तो “सर्वांना दिसत होता, आणि सर्वांवर नजर ठेवून होता”. नगारे वाजू लागले. त्याच वृत्तांतात हत्तींना त्यांची इतकी सवय होती, की त्या आवाजाने ते बिचकले नाहीत.
राजाला शोभेल तसे
माझ्या धैर्याला साजेसे संकट
ते दृश्य पाहून मॅसिडोनियन थबकले. कर्टियस यांच्या कथनात दुरून हत्ती बुरुजांसारखे दिसत होते. आणि पोरसचा हत्ती जसा इतर हत्तींहून उंच होता, तसा पोरसही इतर माणसांहून उंच दिसत होता. अलेक्झांडरने राजाचे आणि त्याच्या सैन्याचे नीट निरीक्षण केले, आणि जवळच्या लोकांना म्हणाला: “माझ्या धैर्याला साजेसे संकट अखेर मला दिसते आहे. आता झुंज आहे ती एकाच वेळी हिंस्र पशूंशी आणि असामान्य हिमतीच्या माणसांशी.” भारतीय पायदळाकडे एक भयंकर शस्त्र होते. एरियन यांनी भारतीयांचे केलेले वर्णन असे: त्यांचे धनुष्य ते वाहणाऱ्या माणसाइतके लांब होते. तो ते जमिनीवर टेकवी, डाव्या पायाने त्यावर दाब देई, आणि दोरी खूप मागे ओढी. “भारतीय धनुर्धराच्या बाणाला काहीही अडवू शकत नाही; ना ढाल, ना चिलखत.” पण त्या दिवशी पावसाने जमीन निसरडी झाली होती. धनुर्धरांना आपली धनुष्ये जमिनीवर घट्ट टेकवता येईनात, आणि ते बाण सोडण्यापूर्वीच घोडेस्वार त्यांच्यावर येऊन पडले.
राजाला शोभेल तसे
उलटे वल्हवणाऱ्या जहाजांसारखे
हत्ती उभे होते त्या मध्यावर अलेक्झांडरने हल्ला केला नाही. त्याने आपले घोडदळ भारतीयांच्या डाव्या बाजूवर नेले: आधी त्याचे हजार घोडेस्वार धनुर्धर, बाणांचा वर्षाव करत, आणि मग त्याची स्वतःची धडक. भारतीय घोडदळ त्याला भिडायला पुढे आले. तेवढ्यात त्याचा एक घोडदळ सेनापती कोइनस त्यांच्या पाठीमागे उगवला. याच कामासाठी त्याला दोन पलटणी देऊन पाठवले होते. दोन्हींच्या कात्रीत सापडून भारतीय घोडदळ फुटले, आणि “एखाद्या मित्र तटाकडे धावावे तसे हत्तींच्या आश्रयाला पळाले”. माहुतांनी हत्ती पुढे घातले, पण फॅलँक्सने, म्हणजे मॅसिडोनियन पायदळाच्या दाट फळीने, त्यांच्यावर भाले फेकले. हत्ती फळीत घुसले, आणि जिकडे वळले तिकडे रांगा चिरडत गेले. कर्टियस यांच्या वृत्तांतात सर्वांत भीषण दृश्य होते ते हे: हत्ती माणसांना शस्त्रांसकट सोंडेत धरत, त्यांना डोक्यावर उचलत, आणि आपल्या माहुतांच्या हाती देत. मॅसिडोनियन कुऱ्हाडींनी हत्तींच्या पायांवर घाव घालू लागले. अखेर कोंडीत सापडलेले हत्ती शत्रूइतकेच आपल्या बाजूलाही तुडवू लागले. एरियन यांच्या शब्दांत, थकलेले हत्ती “उलटे वल्हवत मागे जाणाऱ्या जहाजांसारखे मागे सरले; तोंड शत्रूकडेच ठेवून, नुसते चीत्कारत ते माघारी गेले.”
राजाला शोभेल तसे
दरायससारखा नव्हे
मग अलेक्झांडरने आपल्या घोडदळाने भारतीयांच्या संपूर्ण फळीला वेढा घातला, आणि त्याचे पायदळ ढालीला ढाल भिडवून पुढे सरकले. बेव्हन यांच्या शब्दांत, “यानंतर जे झाले ती लढाई नव्हती, ती कत्तल होती.” घोडदळाचे कडे फोडून जे बाहेर पडले, त्यांची गाठ क्रेटेरसच्या माणसांशी पडली. ती ताजीतवानी माणसे नदी ओलांडून आली होती; त्यांनी त्यांना कापून काढले. मेलेल्यांमध्ये पोरसचे दोन मुलगे होते. भारतीयांच्या मृतांचे ग्रीकांनी दिलेले आकडे बारा हजारांपासून वीस हजारांहून अधिक इतके आहेत. एरियन यांच्या मोजणीत अलेक्झांडरचे स्वतःचे सुमारे तीनशे दहा सैनिक मेले; डायोडोरस २८० घोडेस्वार आणि ७०० हून अधिक पायदळ असे मोजतात. एरियन यांच्या मते पोरसने केवळ सेनापतीचीच नव्हे, तर एका शूर सैनिकाचीही भूमिका बजावली. इराणचा महान राजा दरायस अलेक्झांडरपुढून पळाला होता. पोरस तसा पळाला नाही. “दरायससारखे” रणांगण सोडून, सर्वांत आधी पळ काढून त्याने आपल्या माणसांना पळायची वाट दाखवली नाही. भारतीयांची एखादी तुकडी जोवर एकजुटीने टिकून आहे असे त्याला दिसले, तोवर तो लढत राहिला. डायोडोरस सांगतात, अजून ताब्यात असलेले चाळीस हत्ती त्याने भोवती गोळा केले आणि तो शत्रूवर तुटून पडला; अनेकांना त्याने स्वतःच्या हाताने मारले. तो फेकत असलेले भाले जणू यंत्रातून सुटलेल्या अस्त्रांसारखे जात. अलेक्झांडरने प्रत्येक धनुर्धराला त्याच्यावरच नेम धरायचा हुकूम दिला. एरियन यांच्या वृत्तांतात अखेर त्याच्या उजव्या खांद्यावर, चिलखताने उघड्या ठेवलेल्या एकमेव जागी, जखम झाली, आणि तो हत्ती वळवून माघार घेऊ लागला.
राजाला शोभेल तसे
तो द्वेषाचा चेहरा
एरियन यांच्या कथनात अलेक्झांडरला पोरसचे प्राण वाचवायचे होते, आणि पोरसमागे त्याने पहिला पाठवला तो आंभी. सुरक्षित वाटेल तितका हत्तीजवळ जाऊन आंभीने पोरसला हाक दिली: थांब, आणि अलेक्झांडरचा निरोप ऐक. पोरसने आपल्या जुन्या शत्रूचा “तो द्वेषाचा चेहरा” पाहिला. तो आसनावर वळला, आणि जखमी हातात उरलेल्या जोराने त्याने भाला फेकला. आंभी घोडा फेकून टप्प्याबाहेर पळाला. कर्टियस ही गोष्ट अधिक उग्रपणे सांगतात. त्यांच्या वृत्तांतात आला तो आंभीचा भाऊ. पोरस म्हणाला, “आपले सिंहासन आणि राज्य सोडून देणाऱ्या टॅक्सिलीसचा भाऊ मी ओळखतो”; टॅक्सिलीस हे ग्रीकांनी तक्षशिलेच्या राजाला दिलेले नाव. आपला उरलेला एकमेव भाला त्याने इतक्या जोराने फेकला, की तो त्या माणसाच्या पाठीतून छातीपर्यंत आरपार गेला. एरियन यांचा वृत्तांत पुढे असा: अलेक्झांडरने एकामागून एक दूत पाठवले. सर्वांत शेवटी आला तो पोरसचा एक जुना मित्र, एक भारतीय. तोवर पोरस तहानेने व्याकूळ झाला होता. त्याने हत्ती थांबवला, खाली उतरला, आणि पाणी पिऊन जरा हुशारी आल्यावर, मला अलेक्झांडरकडे घेऊन चला, असे सांगितले. इतर लेखक शेवट वेगळा सांगतात. डायोडोरस सांगतात, जखमांतून रक्त वाहून गेल्याने पोरस बेशुद्ध होऊन जमिनीवर कोसळला. कर्टियस त्याला नऊ जखमा देतात, आणि तो मेला असे समजल्यावर त्याला एका गाडीवर उचलून ठेवले, असे सांगतात. स्मिथ यांच्या वृत्तांतातही तो बेशुद्ध अवस्थेत कैद झाला.
राजाला शोभेल तसे
राजाला शोभेल तसे
अलेक्झांडर काही सोबत्यांसह आपल्या फळीपुढे घोड्यावरून त्याला भेटायला आला. एरियन यांच्या वृत्तांतात ती देखणी, भव्य मूर्ती तो कौतुकाने न्याहाळत राहिला. पोरस मनाने खचलेला दिसत नव्हता; आपल्या राज्यासाठी लढून झाल्यावर एक शूर माणूस दुसऱ्या शूर माणसाला भेटतो, तसा तो पुढे आला. अलेक्झांडर आधी बोलला. तुला कसे वागवले जावे, अशी तुझी इच्छा आहे, असे त्याने विचारले. “अलेक्झांडर, मला राजाला शोभेल तसे वागव,” पोरस म्हणाला. अलेक्झांडर खूश झाला. तो म्हणाला, माझ्या स्वतःसाठी तरी तसेच होईल; पण तुला स्वतःसाठी काय हवे, ते सांग. पोरसने उत्तर दिले, मी जे मागितले, त्यातच सारे आले: “मी ‘राजाला शोभेल तसे’ म्हणालो, त्यातच सारे काही आले.” प्लुटार्कही उत्तर असेच देतात. कर्टियस त्याचे एक भाषणच करतात. त्यांच्या पोरसला पूर्वी आपल्याहून शूर कुणी नाही असे वाटे, पण “युद्धाच्या निकालाने मला शिकवले, की तूच अधिक शूर आहेस.” भरभराट किती सहज धुळीला मिळू शकते, हे दाखवणाऱ्या त्या दिवसाचा धडा लक्षात ठेवून मला वागव, अशी तो विनंती करतो. या लेखकांचे भाषांतरकार मॅक्क्रिंडल यांच्या मते कर्टियस यांनी वक्तृत्वाच्या नादात “ते साधे आणि प्रतिष्ठित उत्तर” बिघडवले आहे.
राजाला शोभेल तसे
कदाचित पोरस
अलेक्झांडरने पोरसला त्याचे राज्य परत दिले, आणि त्याहूनही मोठे इतर प्रदेश त्याला जोडून दिले. त्या बदल्यात पोरस त्याला प्रत्येक बाबतीत निष्ठावान आढळला. आता पोरसला आंभीशी सलोख्याने राहावे लागले; आणि बेव्हन यांच्या मते त्याला सर्वांत कडू वाटले असेल ते बहुधा हेच. रणांगणावर अलेक्झांडरने आपल्या विजयासाठी निकाया नावाचे नगर वसवले. जिथून तो नदी ओलांडायला निघाला होता, तिथे त्याने दुसरे नगर वसवले. त्याचा जुना घोडा ब्युसेफलस तिथे मेला, म्हणून त्या नगराला नाव दिले ब्युसेफला. अलेक्झांडर पंजाबातून निघाला, तेव्हा त्याने तिथे मॅसिडोनियन शिबंदी ठेवली नाही. आपल्या हितांची जबाबदारी त्याने “राजा पोरस” याच्यावर सोपवली, आणि आंभीला त्याचा सहकारी नेमले. इ.स.पू. सुमारे ३१७ मध्ये सिंधूवरच्या एका शिबंदीचा प्रमुख म्हणून ठेवलेला अलेक्झांडरचा एक अधिकारी १२० हत्ती घेऊन भारतातून निघून गेला. ते हत्ती त्याने “आपला सहकारी असलेल्या एका देशी राजाला, कदाचित पोरसला, विश्वासघाताने ठार मारून” मिळवले होते. स्मिथ त्या “कदाचित”च्या पलीकडे जात नाहीत. म्हणून पोरस आपल्याला ठाऊक आहे तो फक्त ग्रीक ग्रंथांतून. एखाद्या ज्योतिषाने हे भाकीत केले असते, तर हे नशीब त्याला विचित्रच वाटले असते. त्याच्या नशिबी होते “आपल्याच लोकांच्या स्मृतीतून लवकर पुसले जाणे, आणि ज्या देशांची त्याला कल्पनाही नव्हती, अशा दूर पश्चिमेकडच्या देशांत शतकानुशतके एक परिचित नाव होऊन राहणे!” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरणे तिसरे आणि पाचवे; आणि ‘द केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया’, खंड पहिला, संपादक ई. जे. रॅप्सन (१९२२), यातील बेव्हन यांचे पंधरावे प्रकरण. कूच, नदी ओलांडणे आणि लढाई यांचे वर्णन एरियन, ‘अनाबासिस’, पुस्तक पाचवे, ८-१९, आणि ‘इंडिका’, १६; कर्टियस, पुस्तक आठवे, १२-१४; डायोडोरस, पुस्तक सतरावे, ८७-८९; आणि प्लुटार्क, ‘अलेक्झांडरचे चरित्र’, ५९-६० यांतून घेतले आहे; हे सर्व जे. डब्ल्यू. मॅक्क्रिंडल, ‘द इन्व्हेजन ऑफ इंडिया बाय अलेक्झांडर द ग्रेट’ (१८९३) यात, त्यांच्या टिपांसह आहेत.