प्राचीन भारताच्या कथा
दहा राजांचे युद्ध
धूळ आणि आरोळी
“पृथ्वीच्या सीमा धुळीने काळ्या झालेल्या दिसल्या; हे इंद्र-वरुणांनो, आरोळी स्वर्गापर्यंत पोहोचली.” दहा राजांच्या युद्धाची आठवण ऋग्वेदातील एक सूक्त अशी जागवते. हे युद्ध परुष्णी नदीवर झाले. पंजाबातील या नदीला आज रावी म्हणतात. ऋग्वेद हा देवतांच्या स्तुतीच्या सूक्तांचा ग्रंथ. पण त्याच्या कवींनाही आपल्या काळातील मोठ्या घटनांचा उल्लेख टाळता आला नाही. ही कथा ती सूक्ते सांगतात तशी इथे सांगितली आहे. ऋग्वेदाचे अभ्यासक कीथ यांच्या मते हे युद्ध “वैदिक काळातील सर्वांत महत्त्वाचा संग्राम” होते. परंपरा सांगते, या सूक्ताचे कवी पुरोहित वसिष्ठ आहेत. हे सूक्त त्यांच्या देवतांना, इंद्र आणि वरुणांना उद्देशून आहे. ते गातात, “हाती रुंद परशू घेऊन, लुटीच्या आशेने ते पुढे सरसावले.” जिथे वीर ध्वज उंचावून एकमेकांना भिडले, तिथे प्रकाश पाहणारे सारे जीव भयभीत झाले. “लोकांच्या वैराने मला चहूबाजूंनी घेरले होते. तुम्ही माझी हाक ऐकलीत, आणि मदत घेऊन माझ्याकडे आलात.”
दहा राजांचे युद्ध
राजा आणि त्याचे पुरोहित
सूक्ते ज्या राजाची स्तुती करतात, तो सुदास. तो भरत नावाच्या लोकांचा राजा होता. सूक्ते त्याच्या पक्षाला तृत्सू असेही म्हणतात. कीथ यांच्या मते तृत्सू हे भरतांवर राज्य करणाऱ्या घराण्याचे नाव. राजाच्या बाजूला त्याचे कुलपुरोहित असत. पुरोहित राजाबरोबर युद्धावर जात, आणि “आपल्या प्रार्थनांनी व मंत्रांनी विजयासाठी राजाच्या प्रयत्नांना साथ देत”. सुदासाचे पुरोहित होते वसिष्ठ. त्यांच्या कुळातले लोक “शुभ्रवस्त्रधारी” होते, आणि उजव्या बाजूला केसांची गाठ बांधत. एक सूक्त सांगते, वसिष्ठांचा जन्म देवांपासून झाला: कमळाच्या फुलावर पडलेल्या एका थेंबातून. इतिहासकार चिं. वि. वैद्य यांच्या मते अशा रीतीने वसिष्ठ “आधीच दंतकथेतील व्यक्ती” झाले आहेत. हे पद त्यांच्याकडे पूर्वीपासून नव्हते. कीथ यांच्या वृत्तांतानुसार त्यांच्या आधी राजाचे पुरोहित विश्वामित्र होते. वसिष्ठांनी त्यांची जागा घेतली, तेव्हा “सूड म्हणून, असे दिसते,” विश्वामित्रांनी दहा जमातींना घेऊन भरतांवर चाल केली. वैद्य मात्र विश्वामित्रांची स्वतःची सूक्ते वेगळ्या प्रकारे वाचतात. त्या सूक्तांत विश्वामित्र नद्यांना विनवतात, सुदासाच्या लोकांना पलीकडे जाऊ द्या; आणि आपल्या प्रार्थनेनेच ते लोक वाचले, असे म्हणतात. म्हणून वैद्यांच्या मते दोन्ही पुरोहितांनी सुदासाची सेवा केली: वसिष्ठांनी परुष्णीवर, आणि पूर्वेकडच्या स्वारीत राजा इतर नद्या ओलांडत होता तेव्हा विश्वामित्रांनी.
दहा राजांचे युद्ध
चहूबाजूंनी वेढा
ते दहा कोण? इंद्राचे सूक्त पाच जणांची नावे एकत्र घेते: “पक्थ, भलान, अलिन, शिव, विषाणी एकत्र आले.” कीथ यांना पक्थांचे नाव अफगाण पख्तूनांची आठवण करून देते. उरलेले पाच अधिक प्रसिद्ध होते. त्यांत पुरू होते; ते बहुधा भरतांचे जवळचे शेजारी. वैद्य एका ओळीवरून पाच आर्य राजे आणि पाच मूळ रहिवासी लोकांचे राजे मोजतात: “तुम्ही त्याच्या दास आणि आर्य शत्रूंना मारले, ठार केले.” सूक्ते सांगतात, ही लढाई सुदासाला जड गेली: दहा राजांनी “हल्ला करून त्याला दाबून टाकले”. सुरुवातीला सुदास मोठ्या संकटात होता, आणि दहा राजांना त्याला लुटण्याची आशा होती. वसिष्ठांचे आणखी एक सूक्त सर्वांत काळा क्षण सांगते. “तहानलेल्या माणसांसारखे ते आकाशाकडे पाहत राहिले, दहा राजांच्या युद्धात, वेढलेले आणि याचना करणारे.” आणि: “गुरे हाकायच्या काठ्यांसारखे, उघडेबोडके, भरत असहाय दिसले”. मग, सूक्त सांगते, “वसिष्ठ स्तुती करत होते, ती इंद्राने ऐकली, आणि तृत्सूंना मोकळी जागा आणि स्वातंत्र्य दिले.” “मग वसिष्ठ त्यांचे प्रमुख आणि नेते झाले.”
दहा राजांचे युद्ध
नदी उलटली
लढाई कशी फिरली, ते इंद्राचे सूक्त सांगते. त्याचे भाषांतरकार आर. टी. एच. ग्रिफिथ यांच्या मते त्याची कडवी “नेहमीच समजण्याजोगी नाहीत”. दहा राजे परुष्णीच्या पलीकडच्या काठावर होते. “मूर्ख ते! मूर्खपणाने तिचे पाणी वाया घालवू पाहत, त्यांनी अक्षय परुष्णीचे पात्र फोडले.” त्यांच्या खुलाशानुसार त्यांनी बहुधा चर खणून पाणी वळवले, आणि नदी पायी पार करता येईल अशी केली. पण पाणी, असे दिसते, पुन्हा आपल्या पात्रात धडाडत आले, आणि नदी ओलांडणारी माणसे बुडाली. सुदासासाठी मात्र, कवी गातात, वेगळेच घडले: “पूर कितीही पसरले, तरी इंद्राने ते उथळ केले, सुदासाला पार करायला सोपे केले.” शत्रू “परुष्णीकडे धावले; चपळही परतले नाहीत.” पाण्यातून जे वाचले, ते “गुराख्यावाचून कुरणातून सुटलेल्या गायींसारखे” पळाले, आणि शत्रूंनी आपली सारी रसद सुदासासाठी टाकून दिली. सूक्त गाते, इंद्राने “प्रसिद्ध, प्राचीन कवषाला आणि मग द्रुह्यूला पाण्यात बुडवले”, आणि “त्यांची सारी बळकट ठिकाणे, त्यांचे सात किल्ले उद्ध्वस्त केले”. कवी दोन जमातींचे मृत मोजतात: “लुटीच्या आशेने आलेले आनव आणि द्रुह्यू कायमचे निजले, साठ शेकडे, होय, सहा हजार, आणि सहासष्ट वीर.” त्यांचे राजे या लढाईत पडले. सूक्त सांगते, दुबळ्यांच्या हातून इंद्राने हे अतुलनीय कृत्य केले: “बोकडाच्या हातूनही त्याने सिंहाला ठार केले.”
दहा राजांचे युद्ध
दुसरा शत्रू
या विजयाने जमीन मिळाली नाही. एकत्र आलेल्या जमातींचा प्रदेश घेण्याचा सुदासाने प्रयत्न केलेला दिसत नाही; त्याला लगेच आपल्या राज्याच्या पूर्वेकडे परतावे लागले, असे दिसते. तिथे एका नव्या शत्रूने त्याच्यावर हल्ला केला होता: भेद नावाचा राजा, तीन जमातींना घेऊन. या हल्ल्याचा दहा राजांच्या चढाईशी बहुधा काहीतरी संबंध असावा. सुदासाने या शत्रूलाही हरवले, “यमुनेवर मोठी कत्तल करून”. इंद्राचे सूक्त ते गाते: “यमुना आणि तृत्सूंनी इंद्राला साथ दिली. तिथे त्याने भेदाला त्याच्या सर्व खजिन्यांपासून नागवले.” भेदाच्या जमातींनी “त्याच्याकडे खंडणी म्हणून घोड्यांची मस्तके आणली.” हरलेले नाहीसे झाले नाहीत. या लढाईनंतरही पुरू “एक मोठे आणि बलवान लोक” होते. कीथ यांच्या मते कालांतराने पुरू आणि त्यांचे जुने प्रतिस्पर्धी भरत मिसळून कुरू हे एक लोक बनले.
दहा राजांचे युद्ध
शुभ्र वस्त्रे, बांधलेले केस
इंद्राच्या सूक्ताच्या शेवटी कवी आपल्याला मिळालेले इनाम सांगतात. दोनशे गायी, “सुदासाकडून घोड्या जुंपलेले दोन रथ”, आणि मोत्यांनी सजवलेले चार घोडे. ते गातात, सुदासाचे तपकिरी घोडे कवीला आणि कवीच्या पुत्राला “संततीसाठी आणि कीर्तीसाठी” वाहून नेतात. त्या दिवसाविषयीचा शेवटचा शब्द इंद्र-वरुणांचे सूक्त देते. कवी म्हणतात, दोन्ही सैन्यांतील माणसांनी त्याच देवांना हाक दिली; प्रत्येक पक्षाला धन जिंकायचे होते. पण ते गातात, “मेजवानीला बसलेल्या वीरांची प्रौढी खरी ठरली: त्यांच्या हाकेला देव त्यांच्या बाजूने उभे राहिले.” “हे इंद्र-वरुणांनो, पूजा न करणारे दहा राजे एकत्र येऊनही युद्धात सुदासावर मात करू शकले नाहीत.” आणि ही मदत कुठे मिळाली, तेही सूक्त लक्षात ठेवते: “जिथे वेणी घातलेले, शुभ्रवस्त्रधारी, गानकुशल तृत्सू नमन करून आणि सूक्ते गाऊन तुमची उपासना करत होते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘द केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया’, खंड पहिला, संपादक ई. जे. रॅप्सन (१९२२), यातील कीथ यांचे चौथे प्रकरण; आणि चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडीव्हल हिंदू इंडिया’, खंड दुसरा (१९२४), परिशिष्ट. युद्धाचे वर्णन ऋग्वेदाच्या सातव्या मंडलातील १८, ३३ आणि ८३ या सूक्तांतून घेतले आहे, आर. टी. एच. ग्रिफिथ यांच्या टिपांसह भाषांतरातून, खंड दुसरा (दुसरी आवृत्ती, १८९७); विश्वामित्रांची तिसऱ्या मंडलातील सूक्ते वैद्य देतात तशी.