प्राचीन भारताच्या कथा
वेडा आणि नदी
पुरात टाकलेला नाण्यांचा घडा
काश्मीरच्या राजाच्या खजिन्यातून एक माणूस नावेत बसून निघाला. सोबत नाण्यांनी भरलेले अनेक घडे होते. नंदक नावाचे एक गाव पुराखाली बुडाले होते. तिथे त्याने नाण्यांचा एक अख्खा घडा पाण्यात टाकला, आणि घाईघाईने तो माघारी फिरला. काश्मीरचे इतिहासकार कल्हण सुय्याची कथा अशी सांगतात. हाच तो माणूस, ज्याने इ.स.च्या नवव्या शतकात खोऱ्यातल्या नद्यांना वळण लावले. राजा अवंतिवर्म्याच्या मंत्र्यांनी त्याला नाव ठेवलेलेच होते. “तो सुय्य म्हणजे निव्वळ वेडा आहे,” ते म्हणाले. त्याआधीही त्यांनी त्याला वेडा ठरवले होते. पण सुय्याचे ज्ञान पारखून पाहण्याची राजाला उत्सुकता होती, आणि त्याने आपला खजिना त्याच्या हाती सोपवला होता. आता हा प्रकार ऐकून शेवटी काय होते ते पाहावे, असे राजाला वाटले. सुय्य वितस्तेच्या प्रवाहाने पुढे गेला. वितस्ता ही खोऱ्यातली मोठी नदी. तो यक्षदर नावाच्या ठिकाणी पोचला. तिथे त्याने दोन्ही हातांनी नाणी पाण्यात उधळली. त्या जागी दोन्ही काठांवरच्या डोंगरांवरून खडक घरंगळून आले होते. त्यांनी नदी आवळून धरली होती, आणि तिचे पाणी भोवऱ्यांत गरगरत मागे फिरत होते. तिथले गावकरी उपाशी होते. त्यांनी नदीत नाणी शोधली, खडक ओढून बाहेर काढले, आणि अशा रीतीने वितस्तेचे पात्र मोकळे झाले.
वेडा आणि नदी
घड्यातले बाळ
सुय्य कुठून आला, हे कोणालाच ठाऊक नव्हते; इतिवृत्त त्याच्या जन्माची एक कथा देते. कल्हणांचे भाषांतरकार विद्वान एम. ए. स्टाइन यांच्या मते, सुय्याचा जन्म आणि त्याची सुरुवातीची कामे यांच्या वर्णनात “उघडच दंतकथेचे” तपशील भरले आहेत; त्यांना वस्तुस्थितीचा आधार नाही. पण ज्या माणसाने लोकांचे जीवनच बदलले, त्याच्याविषयी त्या काळच्या लोकांनी नेमक्या अशाच गोष्टी आनंदाने खऱ्या मानल्या असत्या. स्टाइन यांच्या कालगणनेप्रमाणे राजा अवंतिवर्म्याने ८५५/६ ते ८८३ राज्य केले. इतिवृत्ताच्या कथनात, राजाच्या पुण्याईने साक्षात अन्नपती सुय्याच्या रूपाने पृथ्वीवर उतरले, “लोकांना नवजीवन द्यायला”. कथा अशी, की एकदा एक स्त्री रस्त्यावरचा केरकचऱ्याचा ढीग झाडत होती. ती चांडाळ जातीची होती, अस्पृश्यांपैकी एक, आणि तिचे नाव सुय्या होते. तिला झाकण लावलेला मातीचा एक नवा घडा सापडला. झाकणाखाली एक बाळ होते. त्याचे डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे होते, आणि ते बोटे चोखत होते. “कुण्या दुर्दैवी आईने हे गोंडस बाळ टाकून दिले असणार,” तिच्या मनात आले, आणि मायेने तिला पान्हा फुटला. आपल्या स्पर्शाने बाळ बाटू नये, म्हणून तिने त्याला एका शूद्र दाईच्या घरी ठेवले, आणि असे त्याला वाढवले. मुलाने तिचेच नाव घेतले, सुय्य. तो हुशार तरुण झाला, अक्षरे शिकला, आणि एका गृहस्थाच्या घरी लहान मुलांना शिकवू लागला.
वेडा आणि नदी
अडवलेली नदी
काश्मीरमधल्या दुष्काळांचे मुख्य कारण नेहमीच पूर हेच होते. दोन-तीन दिवस पाणी काढून टाकल्यावर सुय्याने मजुरांकडून वितस्तेवर एका ठिकाणी धरण बांधून घेतले. सात दिवस अख्खी नदी दगडी धरणामागे अडून राहिली. ते “एक अद्भुत काम” होते. नदी अडवलेली असताना त्याने तिचे पात्र तळापर्यंत साफ करून घेतले. घरंगळणाऱ्या खडकांपासून पात्राचे रक्षण व्हावे, म्हणून दगडी भिंती बांधून घेतल्या. मग त्याने धरण काढून टाकले. स्टाइन यांच्या मते यक्षदरची खडकाळ जागा बहुधा या कामाचे शेवटचे टोक होते. तिथे पात्र खोल केले, की सगळ्या खोऱ्यात नदीची पातळी खाली येणार होती. नदी घाईघाईने निघाली, “जणू इतके दिवस अडून राहिल्यावर समुद्राला भेटायला आसुसलेली”. ती गेल्यावर मागे काय दिसले, ते इतिवृत्त सांगते. पाणी ओसरल्यावर जमीन चिखलाने आणि तडफडणाऱ्या माशांनी भरून गेली. ढग विरल्यावर दिसणाऱ्या रात्रीच्या आकाशासारखी: काळाकुट्ट अंधार, आणि त्यात चांदण्या.
वेडा आणि नदी
नाग खेळवणारा गारुडी
मोठ्या पुरांत नदी कुठे कुठे काठ फोडते, हे सुय्याला ठाऊक होते. तिथे तिथे त्याने वितस्तेसाठी नवी पात्रे खोदली. एकाच प्रवाहातून फुटलेल्या अनेक मोठ्या कालव्यांमुळे नदी एकाच देहाला अनेक फणा असलेल्या काळ्या नागिणीसारखी दिसू लागली. सुय्याने हे प्रवाह आपल्या मनाप्रमाणे इकडेतिकडे फिरवले, “जसा गारुडी नाग खेळवतो तसे”. वितस्ता आणि तिची मुख्य उपनदी सिंधू यांचा संगमही त्याने हलवला. पूर्वी दोन्ही नद्या विष्णूच्या एका मंदिराजवळ मिळत. सुय्याने श्रीनगर शहराजवळ नवा संगम योजला, आणि कल्हणांच्या काळीही त्या तिथेच मिळत. तेव्हा जुन्या पात्रांच्या काठांवर जुनी झाडे अजून उभी होती. एके काळी त्यांना होड्यांचे दोर बांधले जात. त्या दोरांचे वण तेव्हाही त्यांच्या खोडांवर होते. इतिवृत्ताने त्या भूभागाचे जे नेमके वर्णन केले आहे, त्यावरून स्टाइन यांच्या काळीही हा बदल स्पष्ट शोधता येत होता. वितस्तेच्या काठाने सुय्याने सात योजने लांब दगडी बांध बांधले. योजन हे अंतराचे एक जुने माप. नदी ज्या महापद्म नावाच्या मोठ्या सरोवरातून वाहते, त्याच्या पाण्याला त्याने बांध घातले. हेच वुलर सरोवर. त्याने वळण लावलेली नदी त्या सरोवरातून “धनुष्यातून सुटलेल्या बाणासारखी … वेगाने” आपल्या वाटेला लागते.
वेडा आणि नदी
वाडग्यांसारखी गावे
पाण्यातून वर काढलेल्या जमिनीवर सुय्याने गावे वसवली, आणि ती माणसांनी भरून गेली. पाणी आत येऊ नये म्हणून त्याने त्या गावांभोवती गोल बांध घातले. त्यामुळे प्रत्येक गाव गोल वाडग्यासारखे, कुंडासारखे दिसू लागले. म्हणून सर्व प्रकारच्या अन्नधान्याने समृद्ध अशा या गावांना लोक वाडग्यांवरून कुंडल म्हणू लागले. कल्हणांच्या काळीसुद्धा शरदात नद्यांचे पाणी उतरले, की त्यांतून असंख्य खुंट्या वर डोकावत. जणू जलहत्ती बांधायचे खांबच. चिं. वि. वैद्य यांच्या वृत्तांतानुसार शेकडो नवी गावे उभी राहिली, आणि हजारो एकर जमीन लागवडीखाली आली. मग पुराखाली बुडालेले नंदक गाव पाण्यातून वर आले. आणि इतिवृत्ताच्या कथनात, कोरड्या जमिनीच्या मधोमध लोकांना नाण्यांचा तो घडा सापडला, जो सुय्याने तळ न लागणाऱ्या खोल पाण्यात टाकला होता.
वेडा आणि नदी
प्रत्येक शेताला पाणी
तांदूळ हे काश्मीरचे मुख्य पीक होते, आणि तिथे पाटपाण्याशिवाय भात पिकत नसे. आता सुय्य तिकडे वळला. त्याने प्रत्येक प्रकारची जमीन पाहिली, आणि नदीचे पाणी गावांपर्यंत आणले. त्यामुळे गावे केवळ पावसावर अवलंबून राहिली नाहीत. मग त्याने सर्व गावांच्या जमिनी भिजवल्या, प्रत्येक गावातून थोडी माती घेतली, आणि ती सुकायला किती वेळ लागतो ते पाहिले. त्यावरून प्रत्येक मातीला किती वेळा पाणी लागेल, हे त्याने ठरवले. त्या आधारावर प्रत्येक गावाच्या पाटाचे माप आणि वाटा त्याने कायमचा ठरवून दिला. एके काळी काश्मीर हे सरोवर होते, आणि ते कोरडे करणारे वीर जुन्या कथांत येतात. इतिवृत्त सुय्याला त्यांच्याही वर मानते. ना कश्यपांनी, ना नांगराने डोंगरांवर प्रहार करणाऱ्या संकर्षणांनी, “सद्गुणी सुय्याने त्या भूमीत सहज केले, ते उपकार केले”. मग इतिवृत्त आपला पुरावा देते. भरभराटीच्या वर्षांतसुद्धा जो भाताचा भारा नेहमी दोनशे दीनारांना मिळे, तो आता छत्तीस दीनारांना विकला जाऊ लागला. “काय आश्चर्य!”
वेडा आणि नदी
सुय्याचे नगर
महापद्म सरोवरातून वितस्ता बाहेर पडते, तिथे सुय्याने आपल्या नावाचे एक नगर बांधले, “स्वर्गासारखे नगर”. सुय्यपूर म्हणजे आजचे सोपोर. ते नदीच्या दोन्ही काठांवर, सरोवराच्या सुमारे एक मैल खाली उभे आहे, आणि आजही सुय्याची आठवण जागी ठेवते. क्षितिजापर्यंत पसरलेल्या त्या सरोवरावर सुय्याने स्वतःच्या अधिकाराने मासे आणि पक्षी मारायला बंदी घातली. ती बंदी जगाच्या अंतापर्यंत टिकायची होती. स्टाइन यांच्या काळीसुद्धा हिवाळ्यात रानहंसांचे आणि इतर पाणपक्ष्यांचे प्रचंड थवे त्या सरोवरावर येत, आणि भोवतीची गावे मुख्यतः मासेमारीवर जगत. ज्या स्त्रीला तो केरात सापडला होता, तिचा मान एका दानाने राखला गेला. आपली आई सुय्या हिच्या स्मरणार्थ त्याने ब्राह्मणांना सुय्यकुंडल नावाचे गाव दिले, आणि तिच्याच नावाचा एक बांध बांधला, सुय्यसेतू. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: एम. ए. स्टाइन यांनी केलेल्या कल्हणांच्या ‘राजतरंगिणी’च्या भाषांतराची प्रस्तावना, खंड पहिला (१९००), प्रकरण पाचवे; आणि चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडीव्हल हिंदू इंडिया’, खंड पहिला (१९२१), काश्मीरच्या पुढील इतिहासाविषयी. सुय्याची कथा कल्हणांच्या ‘राजतरंगिणी’च्या पाचव्या तरंगातून, एम. ए. स्टाइन यांच्या भाषांतरातून, खंड पहिला (१९००), त्यांच्या टीपांसह घेतली आहे.