प्राचीन भारताच्या कथा
अजिंक्य राजा
हर्षाचा हर्ष वितळला
इ.स. सातव्या शतकाच्या सुरुवातीला कनौजचा राजा हर्ष उत्तरेचा सार्वभौम स्वामी झाला होता. नर्मदा नदीच्या दक्षिणेला एक राजा राज्य करीत होता, ज्याचे विजय हर्षाच्या विजयांच्या तोडीचे होते. तो दख्खनच्या चालुक्यांचा दुसरा पुलकेशी. त्याची राजधानी वातापी, म्हणजे आजचे बदामी. त्या दोघांच्या भेटीची कथा त्या काळच्या दोन नोंदी सांगतात. एक म्हणजे ६३४ मध्ये ऐहोळे येथे एका मंदिराच्या भिंतीवर कोरलेले दरबारी काव्य; दुसरी, दोन्ही राजांना भेटलेले चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग यांचे कथन. उत्तरेच्या राजाला “इतका बलाढ्य प्रतिस्पर्धी अस्तित्वात असणे मुळीच सहन होत नव्हते”. तो स्वतः दक्षिणेवर चालून गेला, “पाचही भारतांतील सैन्य” आणि “सर्व देशांतील उत्तमोत्तम सेनापती” घेऊन. पुलकेशीचे दरबारी कवी रविकीर्ती त्या भेटीला एकच श्लोक देतात. त्यात ते हर्ष या शब्दावर श्लेष करतात; संस्कृतात हर्ष म्हणजे आनंद. “अपार वैभवाने संपन्न अशा असंख्य मांडलिकांच्या मुकुटांतील रत्नांच्या किरणांनी ज्याची चरणकमले सजली होती, तो हर्ष युद्धात पडलेल्या आपल्या गजराजांच्या रांगांनी बीभत्स झाला, आणि याच्यामुळे भीतीने त्याचा हर्ष (आनंद) वितळून गेला.” साध्या शब्दांत, पुलकेशीने “त्याचे पुष्कळ हत्ती मारले आणि त्याच्या सैन्याचा पराभव केला”. त्याने “नर्मदेवरच्या खिंडींचे इतक्या परिणामकारकपणे रक्षण केले, की हर्षाला हताश होऊन माघार घ्यावी लागली. ती नदीच आपली सरहद्द म्हणून त्याला मान्य करावी लागली.”
अजिंक्य राजा
अजून न जिंकलेले
काही वर्षांनी ह्युएनत्संग पुलकेशीच्या देशात, महाराष्ट्रात आले. ते राजाचे नाव पुलकेसी असे लिहितात, आणि हर्षाचा उल्लेख त्याच्या शीलादित्य या पदवीने करतात. ते हर्षाच्या दरबारातही गेले होते. “सध्या शीलादित्य महाराजांनी पूर्वेपासून पश्चिमेपर्यंतची राष्ट्रे जिंकली आहेत, आणि दूरदूरच्या प्रदेशांपर्यंत आपली शस्त्रे नेली आहेत. पण फक्त या देशाचे लोक त्यांना शरण गेलेले नाहीत. त्यांनी पाचही भारतांतून सैन्य गोळा केले, सर्व देशांतून उत्तमोत्तम नायक बोलावले, आणि या लोकांना शासन करून नमवण्यासाठी ते स्वतः सैन्याच्या आघाडीवर गेले. पण त्यांच्या सैन्याला ते अजून जिंकू शकलेले नाहीत.” यात्रेकरूंचे चरित्रकार ह्वुई ली हे आणखी धारदारपणे सांगतात. हर्ष “आपल्या कौशल्याची आणि आपल्या सेनापतींच्या अखंड यशाची बढाई मारत, आत्मविश्वासाने भरून, या राजाशी लढायला स्वतः सैन्याच्या आघाडीवर निघाला; पण त्याला ना वरचढ होता आले, ना त्याला नमवता आले.” तेव्हापासून पुलकेशीने परमेश्वर, म्हणजे “सार्वभौम स्वामी”, ही पदवी धारण केली, आणि सरहद्दीच्या रक्षणासाठी नर्मदेच्या काठी मोठे सैन्य ठेवले. “अशा प्रकारे काही काळ भारताचे सार्वभौमत्व प्रत्यक्षात हर्ष आणि पुलकेशी या दोघांत विभागले गेले होते.” हे युद्ध केव्हा झाले, याविषयी इतिहासकारांचे एकमत नाही. व्ही. ए. स्मिथ यांच्या हिशोबाने सुमारे ६२० मध्ये; जे. एफ. फ्लीट यांना अनुसरणाऱ्या राधाकुमुद मुखर्जींच्या हिशोबाने ६१२ पर्यंत.
अजिंक्य राजा
कणखर लोक
हर्षाला न जिंकता आलेले हे लोक कोण होते? यात्रेकरू त्यांचे वर्णन करतात. “लोकांचा स्वभाव प्रामाणिक आणि साधा आहे. ते उंचेपुरे आहेत, आणि कणखर, सूड घेणाऱ्या वृत्तीचे आहेत. उपकार करणाऱ्याशी ते कृतज्ञ असतात; शत्रूशी निर्दय.” त्यांचा अपमान केला, तर सूड घेण्यासाठी ते जीव धोक्यात घालत. संकटात कोणी मदत मागितली, तर “मदत करण्याच्या घाईत ते स्वतःला विसरून जातात.” हल्ला करण्यापूर्वी ते शत्रूला आधी इशारा देत, आणि “पडलेल्या माणसाला ते मारत नाहीत”, म्हणजे शरण आलेल्याला. लढाई हरलेल्या सेनापतीला शिक्षा होत नसे; त्याला ते बायकांचे कपडे देत, “आणि मग तो स्वतःच मरण शोधायला प्रवृत्त होतो.” त्या देशाने कित्येकशे वीरांची एक तुकडी बाळगली होती. लढाईपूर्वी ते मद्य पिऊन धुंद होत, “आणि मग हातात भाला घेतलेला एक माणूस दहा हजारांना सामोरा जाऊन त्यांना लढाईचे आव्हान देतो.” त्यांचे शेकडो लढाऊ हत्तीही असेच धुंद केले जात, आणि “ते सर्व काही तुडवून टाकतात, त्यामुळे कोणताही शत्रू त्यांच्यापुढे टिकत नाही.” “ही माणसे आणि हे हत्ती आपल्यापाशी असल्यामुळे राजा शेजाऱ्यांना तुच्छ लेखतो. त्याची प्रजा त्याच्या आज्ञा संपूर्ण नम्रतेने पाळते.”
अजिंक्य राजा
परागंदा राजपुत्र
पुलकेशीला सिंहासन सहज मिळाले नव्हते. त्याचा पिता राजा कीर्तिवर्मा मरण पावला, तेव्हा त्याचा चुलता मंगलेश राज्य करू लागला. पुढे काय घडले ते ऐहोळेचे काव्य सांगते. तरुण राजपुत्र “लक्ष्मीला हवासा” होता, आणि चुलत्याला त्याचा मत्सर वाटू लागला. म्हणून राजपुत्राने “परागंदा होऊन परदेशी भटकण्याचा” निश्चय केला. पण पुलकेशीने “मंत्रशक्ती आणि उत्साहशक्ती” एकवटल्या, आणि चुलत्याचे बळ सर्व बाजूंनी क्षीण होत गेले. शेवटी मंगलेशाने “आपल्या मुलासाठी राज्य मिळवण्याच्या प्रयत्नासोबतच आपले ते लहानसहान नसलेले राज्य आणि आपले प्राणही गमावले.” रा. गो. भांडारकर याचा अर्थ असा लावतात: चुलत्याने आपल्याच मुलाला गादीवर बसवण्याचे कारस्थान केले, आणि त्यात राज्य आणि प्राण दोन्ही गमावले. दुसरी एक नोंद हे वेगळे सांगते. फ्लीट यांनी दिलेल्या मिरजेच्या ताम्रपटांच्या सारांशानुसार चुलत्याने फक्त मुलाचा पालक म्हणून राज्य केले, आणि मुलगा वयात आल्यावर शांतपणे गादी सोडली. चुलता गेल्यावर, त्याच्या पराक्रमाने दबून राहिलेले शत्रू “चारी बाजूंनी उठले”, आणि तरुण राजा युद्धाकडे वळला.
अजिंक्य राजा
आकाश आणि समुद्र सारखेच
कवी ती युद्धे शब्दचित्रांतून सांगतात. पुलकेशीने कदंब राजांची राजधानी वनवासी हिला वेढा दिला. त्याचे सैन्य तिच्याभोवती इतके दूरवर पसरले, की जमिनीवरचा तो किल्ला “एकदम जलदुर्गच झाल्यासारखा दिसू लागला.” मग त्याने पश्चिम समुद्राची स्वामिनी असलेल्या पुरी नगरीवर हल्ला केला. हल्ला झाला तो “मदमत्त हत्तींच्या रांगांसारख्या दिसणाऱ्या शेकडो जहाजांनी”. तिच्यावरचे काळे आकाश “समुद्रासारखे दिसू लागले, आणि समुद्र आकाशासारखा.” पुढे तो पूर्व किनाऱ्याने खाली उतरला. दक्षिणेतील कांची राज्याच्या पल्लव राजाला त्याने “कांचीपुराच्या तटामागे दडून बसायला” लावले. कावेरी नदी ओलांडताना त्याच्या हत्तींनी एक सेतूच बनवला, आणि तिचा प्रवाह अडवला. काव्याच्या गणतीप्रमाणे तो “नव्याण्णव हजार गावे असलेल्या तीन महाराष्ट्रकांचा” स्वामी झाला. ६३० पर्यंत तो “निःसंशय नर्मदेच्या दक्षिणेचा सर्वांत बलाढ्य सम्राट” होता. इतिहासकार चिं. वि. वैद्य यांना हा “प्राचीन मराठा इतिहासातील सर्वांत भरभराटीचा काळ” वाटतो.
अजिंक्य राजा
इराणचे राजदूत
त्याची कीर्ती भारताबाहेरही पोचली. एका अरबी इतिवृत्तानुसार इ.स. सुमारे ६२५-६२६ मध्ये पुलकेशी आणि इराणचा राजा दुसरा खुसरो यांच्यात पत्रांची आणि भेटवस्तूंची देवाणघेवाण झाली. त्याच्या उत्तरादाखल इराणचा एक दूतावास आला, आणि त्याचे सन्मानाने स्वागत झाले. अजिंठ्याच्या पहिल्या लेण्यात एक मोठे चित्र आहे, आता खराब झालेले. त्यात एका इराणी राजाचे पत्र एका भारतीय राजाला सादर केले जात असल्याचे दृश्य आहे. विद्वान फर्ग्युसन यांनी ते याच दूतावासाचे मानले, आणि तो राजा खुद्द पुलकेशी असे मानले. फ्लीट एवढेच म्हणतात, की तो पुलकेशी “असावा असे मानले जाते”. हे यात्रेकरू सांगतात, राज्याच्या पूर्व सरहद्दीवर उंच कडे असलेला एक मोठा पर्वत आहे, आणि एका अंधाऱ्या दरीत खडकात खोदलेला एक विहार आहे. “मजल्यावर मजले, कड्याला टेकून आणि दरीकडे तोंड करून ते उभे आहेत.” त्यांचे भाषांतरकार सॅम्युएल बील यांनी ते ठिकाण अजिंठा मानले, आणि स्मिथ यांच्या मते यात्रेकरूंनी त्या लेण्यांची “यथोचित प्रशंसा केली”.
अजिंक्य राजा
उत्तरेचा स्वामी
पुलकेशीचे भाग्य “यापुढे फार काळ टिकायचे नव्हते”. त्याने पराभूत केलेला पल्लव राजा महेंद्रवर्मा होता. ६४२ मध्ये महेंद्रवर्म्याचा मुलगा नरसिंहवर्मा याने वातापी घेतले आणि लुटले. स्मिथ यांच्या वृत्तांतानुसार त्याने “बहुधा त्याला ठार मारले.” वैद्य म्हणतात, याचा आधार एक पल्लव नोंद आहे, “जी कदाचित संशयास्पद असेल”. फ्लीट यांना वाटले, पुलकेशी मरण पावल्यानंतरच पल्लव आले. तेरा वर्षे चालुक्यांची सत्ता खंडित राहिली, आणि मग पुलकेशीचा एक मुलगा विक्रमादित्य याने ती पुन्हा उभी केली. पण त्याच्या वंशजांनी एक पराक्रम इतर सर्वांहून अधिक लक्षात ठेवला. पुलकेशीच्या सर्व विजयांपैकी हर्षाचा पराभव त्याच्या वंशातील नंतरच्या राजांना सर्वांत महत्त्वाचा वाटला, आणि त्यांच्या ताम्रपटांतील दानपत्रांत फक्त त्याचाच उल्लेख आहे. त्यांत पुलकेशी हा तो राजा आहे, ज्याने “उत्तरेकडील संपूर्ण प्रदेशाचा रणशूर स्वामी” हर्ष याचा पराभव करून “परमेश्वर” ही पदवी मिळवली. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), दहावा विभाग; व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरणे तेरावे व पंधरावे; राधाकुमुद मुखर्जी, ‘हर्ष’ (१९२६), प्रकरण दुसरे; चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडीव्हल हिंदू इंडिया’, खंड पहिला (१९२१); आणि जे. एफ. फ्लीट, ‘द डायनॅस्टीज ऑफ द कॅनरीज डिस्ट्रिक्ट्स’ (१८८२). ऐहोळेचे काव्य ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड सहावा (१९००-०१), क्रमांक पहिला, यातून घेतले आहे; संपादक एफ. कीलहॉर्न. ह्युएनत्संग यांचे महाराष्ट्राविषयीचे कथन त्यांच्या ‘सि-यु-कि’ या ग्रंथातून घेतले आहे; भाषांतर सॅम्युएल बील, खंड दुसरा (१८८४), अकरावा भाग. सोबत ह्वुई ली यांचे ‘लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सियांग’; भाषांतर एस. बील (१९११).