प्राचीन भारताच्या कथा
आपल्याच लोकांविरुद्ध नाही
एक भयंकर गोष्ट
वायव्येकडच्या डोंगराळ मुलखात मसगा नावाचे नगर होते. त्या नगराबाहेर एका लहानशा टेकडीवर भाडोत्री भारतीय सैनिकांच्या एका तुकडीने तळ ठोकला. मॅसिडोनियाचा अलेक्झांडर याच्यापासून नगराचे रक्षण करण्यासाठी त्यांना पैसे देऊन आणले होते. नगर आणखी तग धरू शकेना, तेव्हा असे ठरले की त्यांनी बाजू बदलावी आणि अलेक्झांडरच्या सेवेत जावे. तिथे आपसात बोलताना, “यवनांबरोबर आपल्याच लोकांवर चालून जाणे ही त्यांना एक भयंकर गोष्ट वाटली.” भारतीय लोक ग्रीकांना यवन म्हणत. ही कथा अलेक्झांडरच्या युद्धांविषयी लिहिणारे ग्रीक आणि रोमन लेखक सांगतात: एरियन, कर्टियस, डायोडोरस आणि प्लुटार्क. मसगाचे लोक, म्हणजे ग्रीकांचे अस्साकेनोई, “आक्रमणाचा पहिला तडाखा झेलणारे पहिले भारतीय लोक” होते. या डोंगरांतली लढाई “विलक्षण क्रूर झाली असे दिसते”. टेकडीवरच्या सैनिकांनी काय ठरवले, आणि त्याची त्यांना काय किंमत मोजावी लागली, हे जुने लेखक दोन वेगवेगळ्या प्रकारे सांगतात.
आपल्याच लोकांविरुद्ध नाही
त्या मुलखातले सर्वांत मोठे नगर
मसगा हे त्या मुलखातले सर्वांत मोठे नगर होते. ग्रीक ज्याला अस्साकेनोस म्हणतात, त्या सरदाराचे ते मुख्य ठाणे होते. सिंधूपर्यंतच्या सर्व जमाती त्याला आपला अधिपती मानत, आणि इथे त्याने स्वतः सेनापतिपद घेतले होते. अस्साकेनोई २०,००० घोडदळ, ३०,००० हून अधिक पायदळ आणि तीस हत्ती घेऊन अलेक्झांडरची वाट पाहत होते, असे म्हटले जाते. कर्टियस यांच्या मते नगराच्या रक्षणासाठी ३८,००० पायदळ होते. पूर्वेला उंच काठांचा एक डोंगरी ओढा वाट अडवत होता. दक्षिणेला आणि पश्चिमेला निसर्गाने जणू तटबंदीच करावी तसे प्रचंड खडक रचले होते, आणि त्यांच्या पायथ्याशी खोल दऱ्या आ वासून होत्या. आणि नगराभोवती एक मोठा तट होता. एरियन यांच्या गणतीप्रमाणे आत भाडोत्री सैनिक होते: “दुरून आणलेले भारतीय भाडोत्री सैनिक, तब्बल ७००० जण”. ते भारताच्या मैदानी प्रदेशातून आले होते. प्लुटार्क अशा भाडोत्री सैनिकांना “त्या देशातले सर्वोत्तम सैनिक” म्हणतात. अलेक्झांडर ज्या नगरांवर हल्ला करी, तिथे हे सैनिक गर्दी करून येत. ते मोठ्या जोमाने नगरांचे रक्षण करीत, आणि अलेक्झांडरचे मोठे नुकसान करीत.
आपल्याच लोकांविरुद्ध नाही
पहिली चकमक
मॅसिडोनियन सैनिक तळ ठोकू लागले, तसे रक्षक त्यांच्यावर धावून आले. अलेक्झांडरला ही लढाई तटापासून दूर हवी होती; म्हणजे हरलेल्या शत्रूला थोडेसे पळून नगरात शिरता येऊ नये. त्याने आपल्या माणसांना एका लहान टेकडीपर्यंत मागे घेतले. ही पळापळ आहे असे समजून भारतीयांनी बेशिस्तपणे धावत हल्ला केला. मग इशारा होताच अलेक्झांडर उलटून फिरला. आधी त्याच्या भालाईत घोडेस्वारांनी आणि धनुर्धरांनी तडाखा दिला, आणि मागोमाग फॅलँक्स, म्हणजे भालाइतांची दाट फळी, आली. भारतीयांची फळी फुटली, आणि सुमारे २०० मृत मागे टाकून ते नगरात पळाले. तटापाशी बुरुजावरून आलेला एक बाण अलेक्झांडरला लागला. जखम गंभीर नव्हती, आणि त्याने कामाची देखरेख सोडली नाही. कर्टियस यांच्या वृत्तांतात, वेदना वाढू लागल्या तेव्हा तो म्हणाला: मला ज्युपिटरचा पुत्र म्हणतात, तरी दुबळ्या शरीराचे सारे दोष मला जाणवत आहेत.
आपल्याच लोकांविरुद्ध नाही
चालणारे बुरूज
मग वेढा घातला गेला. सैनिकांनी नगराबाहेरची घरे पाडली, आणि झाडांचे बुंधे व खडकांचे ढीग दऱ्यांत टाकले. नऊ दिवसांत त्यांनी जमिनीच्या पातळीपर्यंत भराव उभा केला, आणि त्यावर बुरूज उभारले. त्या बुरुजांनी रक्षक सर्वांत जास्त घाबरले. त्याच वृत्तांतात त्यांनी असे काही कधी पाहिले नव्हते. कोणत्याही दिसणाऱ्या आधाराविना सरकणारी ती प्रचंड बांधकामे देवच चालवत आहेत, असे त्यांना वाटले. तरीही भारतीयांनी हल्ल्यामागून हल्ला परतवला. एकदा अलेक्झांडरने एका यंत्रावरून तटाच्या खिंडारापर्यंत पूल टाकला, आणि अंगरक्षकांना घेऊन तो त्यावरून चालून गेला. गर्दीच्या भाराने पूल मोडला, आणि मॅसिडोनियन त्याच्यासोबत खाली कोसळले. तेव्हा रक्षकांनी जल्लोष करत त्यांच्यावर दगडांचा आणि बाणांचा वर्षाव केला. जोवर त्यांचा सरदार जिवंत होता, तोवर त्यांनी मोठ्या जोमाने बचाव चालू ठेवला. मग एका यंत्रातून सुटलेले एक अस्त्र त्याला लागले, आणि तो ठार झाला. काही पडले होते, बहुतेक जखमी होते; तेव्हा त्यांनी अलेक्झांडरकडे दूत पाठवला.
आपल्याच लोकांविरुद्ध नाही
तहाच्या अटी
एरियन यांच्या शब्दांत, “शूर माणसांचे प्राण वाचवण्यात त्याला नेहमीच आनंद वाटे.” भाडोत्री सैनिकांनी बाजू बदलून त्याच्या सैन्यात दाखल व्हावे, असा त्याने त्यांच्याशी करार केला. डायोडोरस यांच्या वृत्तांतात या अटींवर शपथा घेतल्या गेल्या, आणि मसगाच्या राणीने त्याच्या उदारपणाचे कौतुक करून त्याला मोलाच्या भेटी पाठवल्या. कर्टियस शरणागतीची कथा आपल्या पद्धतीने सांगतात: नगराचा राजा अस्सकानस थोड्याच दिवसांपूर्वी मरण पावला होता, आणि त्याची आई क्लिओफिस नगरावर राज्य करीत होती. राणी उच्चकुलीन स्त्रियांचा मोठा मेळा घेऊन बाहेर आली. त्या स्त्रिया सोन्याच्या वाट्यांतून मद्य ओतत होत्या. राणीने आपल्या मुलाला, जो अजून लहान होता, अलेक्झांडरच्या गुडघ्यांपाशी ठेवले. तिला क्षमा तर मिळालीच, पण राणी म्हणून आपला दर्जा राखण्याची मुभाही मिळाली. सरदाराची आई आणि मुलगी शत्रूच्या हाती राहिल्या. इतिहासकार बेव्हन यांच्या मते युद्धाने ज्या स्त्रियांना आपल्या दयेवर आणून सोडले, त्यांच्याशी शिष्टाचाराने न वागणे, हा अलेक्झांडरच्या दोषांपैकी नव्हता. भाडोत्री सैनिक आपली शस्त्रे घेऊन नगरातून बाहेर पडले, आणि मॅसिडोनियन तळासमोरच्या एका लहान टेकडीवर त्यांनी आपला वेगळा तळ दिला.
आपल्याच लोकांविरुद्ध नाही
ती लहान टेकडी
पुढे काय घडले, ते एरियन असे सांगतात. भाडोत्री सैनिकांना “आपल्याच देशबांधवांविरुद्ध शस्त्र उचलायचे नव्हते”. रात्री उठून शक्य तितक्या वेगाने घरी निघून जायचे, असे त्यांनी ठरवले. पण कुणीतरी त्यांचा बेत फोडला होता. रात्र पडली, तेव्हा अलेक्झांडरच्या सैनिकांनी टेकडीला चहूबाजूंनी घेरले आहे, असे त्यांना दिसले. अलेक्झांडरने त्याच रात्री आपले सारे सैन्य घेऊन टेकडीला वेढा घातला. भारतीय पळत असतानाच त्याने त्यांना गाठले, “आणि त्यांचे तुकडे तुकडे केले”. इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांच्या वृत्तांतात, त्यांच्या बेताची खबर मिळताच अलेक्झांडर त्यांच्यावर तुटून पडला, “ते आपण सुरक्षित आहोत अशा भ्रमात विसावले असताना”. मग आता रक्षक नसलेले नगर अलेक्झांडरने हल्ला करून घेतले. संपूर्ण वेढ्यात, पहिल्यापासून शेवटपर्यंत, त्याची पंचवीस माणसे मेली. ही एरियन यांची कथा: वचन आधी मोडायचे होते ते भारतीयांनाच.
आपल्याच लोकांविरुद्ध नाही
वचन कुणी मोडले?
डायोडोरस उलटी कथा सांगतात. भाडोत्री सैनिक ठरल्याप्रमाणे बाहेर पडले. कुणीही त्रास न देता त्यांनी तळ दिला, “पुढे काय होणार आहे याचा विचारही न करता”. पण अलेक्झांडरने, “भाडोत्री सैनिकांविषयीच्या अखंड वैराने प्रेरित होऊन”, आपले सैन्य शस्त्रसज्ज ठेवले होते. तो त्यांच्या मागे गेला, अचानक त्यांच्यावर तुटून पडला, आणि त्याने मोठी कत्तल केली. भारतीय ओरडून म्हणू लागले, शपथा मोडून आमच्यावर हल्ला होत आहे. ज्या देवांच्या नावाने खोटी शपथ घेऊन त्याने त्यांचा अपमान केला होता, त्या देवांचा त्यांनी धावा केला. अलेक्झांडरने मोठ्याने उत्तर दिले: माझा करार तुम्हाला फक्त नगरातून बाहेर जाऊ देण्याचा होता. तो मॅसिडोनियनांशी “कायमच्या मैत्रीचा तह मुळीच नव्हता”. प्लुटार्कही सांगतात, अलेक्झांडरने त्यांच्याशी तह केला, आणि मग ते निघून जात असताना वाटेत त्यांच्यावर हल्ला करून सर्वांना ठार मारले. “हा त्याच्या युद्धकीर्तीवरचा एक काळा डाग आहे, कारण इतर सर्व प्रसंगी त्याने राजाला शोभेल असे सभ्य युद्धाचे नियम पाळले.” स्मिथ एरियन यांची बाजू घेतात: ही कत्तल म्हणजे “भारतीयांनी मनात योजलेल्या विश्वासघाताची भयंकर शिक्षा”, आणि तसे असेल तर “अगदीच अनाठायी नव्हे”. भाषांतरकार मॅक्क्रिंडल याला कराराचा “घोर भंग” म्हणतात.
आपल्याच लोकांविरुद्ध नाही
माणसांचे कडे
लढाई कशी झाली, ते डायोडोरस सांगतात. भाडोत्री सैनिक डगमगले नाहीत. त्यांनी आपल्या रांगा गोलाकार केल्या, आणि बायका-मुलांना मध्ये ठेवले, चहूबाजूंनी सुरक्षित. ते “आतून पोकळ असे एक वर्तुळ होते, आणि स्त्रिया व मुले मध्यभागी होती”. आता जिवावर उदार होऊन ते असे लढले, की मॅसिडोनियनही इज्जतीखातर कमी पडायला तयार नव्हते. हातघाईची लढाई झाली. मॅसिडोनियनांच्या लांब भाल्यांनी भारतीयांच्या ढाली फोडल्या आणि त्यांच्या मर्मस्थानी घाव घातले. भाडोत्री सैनिकांनी इतक्या जवळून दाट रांगांत फेकलेले भाले कधीच चुकले नाहीत. अनेक जखमी झाले, अनेक ठार झाले. मग स्त्रियांनी पडलेल्यांची शस्त्रे उचलली, आणि त्या पुरुषांच्या बरोबरीने लढू लागल्या. काहींनी शस्त्रे घेऊन आपल्या नवऱ्यांना ढालींनी झाकले; इतर निःशस्त्र स्त्रिया शत्रूवर झेपावल्या आणि त्यांनी शत्रूंच्या ढाली घट्ट पकडल्या. अखेरीस, आपल्या बायकांसह लढत राहिलेले ते सैनिक संख्येपुढे हरले. बेव्हन यांच्या शब्दांत, “मॅसिडोनियनांनी त्यांच्यापैकी एकालाही सकाळ पाहू दिली नाही.” डायोडोरस यांच्या वृत्तांतात अलेक्झांडरने निःशस्त्र जमावाला आणि जिवंत उरलेल्या स्त्रियांना सोडले, आणि घोडदळाच्या पहाऱ्यात त्यांना आपल्याबरोबर नेले. आपल्याच लोकांवर चालून जायला नकार देणाऱ्या त्या माणसांविषयी डायोडोरस असे लिहून ठेवतात. त्यांना “गौरवाचे मरण आले, आणि अप्रतिष्ठेच्या जीवनाशी त्याची अदलाबदल करणे त्यांनी तुच्छ मानले असते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरण तिसरे; आणि ‘द केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया’, खंड पहिला, संपादक ई. जे. रॅप्सन (१९२२), यातील बेव्हन यांचे पंधरावे प्रकरण. वेढा आणि भाडोत्री सैनिकांचा शेवट यांचे वर्णन एरियन, ‘अनाबासिस’, पुस्तक चौथे, २६-२७; कर्टियस, पुस्तक आठवे, १०; डायोडोरस, पुस्तक सतरावे, ८४; आणि प्लुटार्क, ‘अलेक्झांडरचे चरित्र’, ५९ यांतून घेतले आहे; हे सर्व जे. डब्ल्यू. मॅक्क्रिंडल, ‘द इन्व्हेजन ऑफ इंडिया बाय अलेक्झांडर द ग्रेट’ (१८९३) यात आहेत.