प्राचीन भारताच्या कथा
राजदूताचा वृत्तांत
दरबारातील राजा
इ.स.पू. सुमारे ३०२ मध्ये मेगॅस्थिनीस नावाचे एक ग्रीक राजदूत पाटलिपुत्रास आले. पाटलिपुत्र ही भारताचा सम्राट चंद्रगुप्त याची राजधानी. हा इतिहासकार व्हिन्सेंट स्मिथ यांनी दिलेला काळ; ‘द केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया’ एवढेच सांगते, की ते इ.स.पू. सुमारे ३०५ ते २९७ या काळात कधीतरी आले. मेगॅस्थिनीस “भारतीयांचा राजा सँड्रोकोटस याच्या भेटीस वरचेवर जात”: सँड्रोकोटस हे ग्रीकांनी चंद्रगुप्ताला दिलेले नाव. जे पाहिले ते त्यांनी ‘इंडिका’ नावाच्या ग्रंथात लिहून ठेवले. त्यांनी कामात गढलेल्या राजाचे वर्णन केले. राजा न्यायनिवाड्यासाठी राजवाड्याबाहेर येई आणि मग दिवसभर दरबारात बसे. कामात खंड पडू देत नसे; लाकडी लाटण्यांनी अंग रगडून घेण्याची वेळ झाली तरी नाही. चार सेवक त्याचे अंग रगडत असत, आणि तो खटले ऐकत राही. ‘इंडिका’ मूळ ग्रंथ आज उपलब्ध नाही. पण नंतरच्या ग्रीक आणि रोमन लेखकांनी, विशेषतः स्ट्रॅबो आणि एरियन यांनी, त्यातील इतके उतारे घेतले की त्याचा बराच भाग टिकून राहिला. विद्वान श्वानबेक यांनी ते तुकडे एकत्र केले, आणि जे. डब्ल्यू. मॅक्क्रिंडल यांनी त्यांचे भाषांतर केले. स्मिथ या राजदूताविषयी असा निर्वाळा देतात: “इतरांकडून मिळालेल्या चुकीच्या माहितीमुळे मेगॅस्थिनीसांची अनेकदा दिशाभूल झाली, तरी स्वतः पाहिलेल्या गोष्टींबाबत ते सत्यवादी आणि विश्वासार्ह साक्षीदार आहेत.”
राजदूताचा वृत्तांत
पाचशे हत्ती
मेगॅस्थिनीस ज्या राजाला भेटले, त्याने एके काळी अलेक्झांडरला पाहिले होते. ग्रीक लेखक प्लुटार्क सांगतात, तरुणपणी चंद्रगुप्ताने अलेक्झांडरला पाहिले होते. पुढे तो म्हणत असे, अलेक्झांडरला सारा देश सहज जिंकता आला असता. जस्टिन यांच्या वृत्तांतानुसार अलेक्झांडरच्या मृत्यूनंतर भारताने त्याच्या सुभेदारांना ठार मारले, आणि त्या उठावाचे नेतृत्व चंद्रगुप्ताने केले. पण विजयानंतर त्याने ज्या लोकांना मुक्त केले होते, त्यांच्यावरच जुलूम केला. इ.स.पू. सुमारे ३०५ मध्ये सेल्युकस सिंधू नदी ओलांडून आला. तो अलेक्झांडरच्या सेनापतींपैकी एक, आणि आता पश्चिम व मध्य आशियाचा स्वामी. अलेक्झांडरचे जिंकलेले प्रदेश त्याला परत मिळवायचे होते. स्मिथ यांच्या मते चंद्रगुप्ताच्या सेना “आक्रमकाला भारी पडल्या”, आणि त्याला “अपमानास्पद तह” करावा लागला. मॅक्क्रिंडल यांच्या मते दोन्ही सैन्ये समोरासमोर आली की नाही, हेही आपल्याला ठाऊक नाही. काहीही असो, सेल्युकसने पाचशे हत्तींच्या बदल्यात काबूल, हेरात आणि कंदाहार हे प्रांत सोडले, आणि एका विवाहाने तह पक्का झाला. दोन्ही राजांमध्ये भेटी पाठवल्या गेल्या. एका ग्रीक लेखकाच्या वृत्तांतानुसार चंद्रगुप्ताने सेल्युकसला पाठवलेल्या भेटींत “काही प्रभावी कामोत्तेजक औषधे” होती. आणि सेल्युकसने मेगॅस्थिनीसांना आपला राजदूत म्हणून भारतीय दरबारी पाठवले. ते अॅराकोशियाच्या सुभेदाराकडे अधिकारी होते. स्मिथ यांच्या मते ते तिथे “बराच काळ” राहिले; ‘द केंब्रिज हिस्टरी’च्या मते ते एकापेक्षा अधिक वेळा आले असावेत.
राजदूताचा वृत्तांत
लाकडाचे नगर
मेगॅस्थिनीसांना पाटलिपुत्र हे भारतातील सर्वांत मोठे नगर वाटले. शोण नदी गंगेला मिळते तिथे ते वसले होते. गंगेला ते सर्व नद्यांत श्रेष्ठ म्हणतात. नगर लांबट आयताकार होते, ऐंशी स्टेडिया लांब आणि पंधरा रुंद; स्मिथ यांच्या हिशेबाने लांबी सुमारे नऊ मैल. भोवती लाकडाचा तट होता. त्यात धनुर्धरांसाठी झरोके होते, वर ५७० बुरूज होते, आणि त्याला चौसष्ट दरवाजे होते. बाहेर सहाशे फूट रुंद आणि तीस हात खोल खंदक होता. तो संरक्षणासाठीही होता आणि नगराचे सांडपाणी वाहून नेण्यासाठीही. लाकूडच का? नदीकाठची आणि समुद्रकाठची नगरे लाकडाची बांधत, कारण ती “काही काळापुरतीच टिकावीत अशीच असतात”. मुसळधार पाऊस आणि मैदानांवर येणारे पूर फार विनाशकारी असत. उंचावरची नगरे मात्र विटा आणि मातीची बांधत. या नगरीच्या प्रत्येक राजाला स्वतःच्या नावाबरोबर नगराचे नावही घ्यावे लागे, “जसे सँड्रोकोटसने केले, ज्याच्याकडे मेगॅस्थिनीस राजदूत म्हणून गेले होते”. स्मिथ यांच्या काळापर्यंत त्या लाकडी तटाचे अवशेष सापडले होते.
राजदूताचा वृत्तांत
सोन्याच्या वेली, गरीब मासे
राजवाडा बहुतांशी लाकडाचा होता. सूसा आणि एक्बटाना येथील राजवाड्यांनाही तो मागे टाकतो, असे मानले जाई. त्याचे सोनेरी खांब “सोन्याच्या वेलींनी आणि चांदीच्या पक्ष्यांनी सजवलेले” होते. राजवाड्याभोवती उद्यान होते. त्याच्या एका जुन्या वर्णनात माणसाळलेल्या मोरांचे आणि तितरांचे वर्णन आहे. तिथली झाडे सदा हिरवी असत: “ती कधी म्हातारी होत नाहीत, त्यांची पाने कधी गळत नाहीत.” काही झाडे परदेशांतून मोठ्या काळजीने आणली होती, “फक्त जैतून नाही; जैतून भारतात आपोआप वाढत नाही, आणि तिथे नेला तर मरून जातो”. पक्षी आपणहून येत आणि फांद्यांवर घरटी बांधत. तिथे पाळलेले पोपट थव्याथव्यांनी “राजाभोवती” जमत. माणसांनी खोदलेली तळी होती, “त्यांत फार मोठे आणि गरीब मासे असतात. राजपुत्र लहान असतात तोवर त्यांच्याखेरीज ते मासे पकडण्याची कुणालाही मुभा नसते. या पाण्यात, जे कोणत्याही पाण्याइतकेच शांत आणि सुरक्षित असते, ते राजपुत्र मासे पकडतात, खेळतात आणि त्याच वेळी पोहायलाही शिकतात.”
राजदूताचा वृत्तांत
बिछाना बदलणारा राजा
राजवाड्याच्या आत राजाचे रक्षण स्त्रिया करीत; त्यांना त्यांच्या आईवडिलांकडून विकत घेतलेले असे. सैनिक दरवाजांबाहेर थांबत. त्या दरबारचा आणखी एक नियम मेगॅस्थिनीस नोंदवतात: “जी स्त्री मद्याच्या धुंदीत असलेल्या राजाला ठार मारते, ती त्याच्या वारसाची पत्नी होते.” राजाला दिवसा झोपण्याची मुभा नसे. रात्रीही त्याला वेळोवेळी आपला बिछाना बदलावा लागे, “आपल्या जिवावरचे कट हाणून पाडण्यासाठी”. स्पष्ट शब्दांत, “मुकुट धारण करणाऱ्या मस्तकाला सुखाची झोप नव्हती.” उत्सवप्रसंगी राजा प्रजेला दर्शन देई तेव्हा त्याला सोन्याच्या पालखीतून नेत; पालखीला मोत्यांचे गोंडे लोंबत. तो जांभळ्या आणि सोनेरी धाग्यांनी भरतकाम केलेली तलम मलमल नेसे. लांबच्या प्रवासाला तो सोनेरी झुली घातलेल्या हत्तीवरून जाई. दरबारातील समारंभांत सोन्याच्या पराती आणि प्याले मांडलेले असत; त्यांतील काही सहा फूट रुंद असत. रत्ने जडवलेली तांब्याची भांडीही असत.
राजदूताचा वृत्तांत
दोरखंड, नगारे आणि धावणारे बैल
शिकारीसाठीही राजा राजवाड्याबाहेर पडे. तो शिकारीला निघे तो ग्रीकांच्या मद्यदेवतेच्या उत्सवासारख्या जल्लोषात. त्याच्याभोवती स्त्रियांचा घोळका असे, आणि त्यांच्या बाहेरच्या बाजूला भालाईत रांगेत असत. नगारे आणि घंटा वाजवणारे पुढे चालत. रस्ता दोरखंडांनी आखून ठेवलेला असे, “आणि दोरखंडांच्या आत पाऊल टाकणाऱ्याला, पुरुष असो वा स्त्री, मृत्युदंड असे”. राखीव शिकारवनात राजा एका मचाणावरून बाण मारी, आणि त्याच्या बाजूला दोन-तीन सशस्त्र स्त्रिया असत. मोकळ्या रानात तो हत्तीच्या पाठीवरून बाण मारी. काही स्त्रिया रथांतून, काही घोड्यांवरून तर काही हत्तींवरून जात, सर्व प्रकारची शस्त्रे घेऊन, “जणू मोहिमेवरच निघाल्या आहेत”. करमणुकीसाठी दरबारी लोक बैल, मेंढे, हत्ती आणि गेंडे यांच्या झुंजी पाहत. शर्यतीही होत; त्यांत प्रत्येक गाडीला मध्ये एक घोडा आणि दोन्ही बाजूंना एकेक बैल जुंपलेला असे. त्यावर मोठ्या पैजा लागत; राजा आणि सरदार आघाडीवर असत, आणि सामान्य लोक आपापल्या कुवतीने मागोमाग पैजा लावत.
राजदूताचा वृत्तांत
साम्राज्याचा कारभार
साम्राज्याचा कारभार कसा चाले, ते मेगॅस्थिनीसांनी लिहून ठेवले. नगराचा कारभार अधिकाऱ्यांची मंडळे पाहत. एक मंडळ परदेशी लोकांची काळजी घेई. ते त्यांना राहायला जागा देई, ते आजारी पडले तर शुश्रूषा करी. कुणी मेला तर त्याचे दफन करी, आणि त्याची मालमत्ता नातेवाइकांकडे पाठवी. दुसरे मंडळ प्रत्येक जन्माची आणि मृत्यूची नोंद ठेवी, “उच्चनीच सर्वांच्याच”. तिसरे मंडळ विकल्या जाणाऱ्या प्रत्येक वस्तूच्या किमतीचा दहावा हिस्सा कर म्हणून वसूल करी, आणि या करात फसवणूक करणाऱ्याला मृत्युदंड असे. ग्रामीण भागात अधिकारी कालव्यांवरील पाणी सोडण्याच्या दारांची पाहणी करीत, “म्हणजे प्रत्येकाला सारखे पाणी मिळावे”. रस्त्यांवर ठरावीक अंतरावर ते एकेक स्तंभ उभारीत; त्यावर फाट्यांचे रस्ते आणि अंतरे दाखवलेली असत. सैन्य राजाचे स्वतःचे होते. मोहीम संपली की सैनिक आपली शस्त्रे राजाच्या शस्त्रागारात परत करी, आणि आपला घोडा किंवा हत्ती राजाच्या पागेत. शांततेच्या काळात लढवय्ये राजाच्या खर्चाने राहत, “आळसात आणि मद्यपानात”. खडे सैन्य ६,००,००० पायदळ, ३०,००० घोडदळ आणि ९,००० हत्ती इतके सांगितले जाते.
राजदूताचा वृत्तांत
लढाईशेजारी नांगरणी
बहुतेक लोक शेतकरी होते; शांत, सौम्य स्वभावाचे, आणि लष्करी सेवेतून मुक्त. मेगॅस्थिनीस एक दृश्य सांगतात, जे क्वचित नव्हे तर बरेचदा दिसे. एकीकडे सैनिक लढाईसाठी उभे असत आणि जिवाच्या आकांताने लढत असत; तर अगदी जवळच दुसरे लोक “पूर्ण निर्धास्तपणे नांगरणी आणि खोदणी” करीत राहत. भारतीयांविषयी त्यांच्या मनावर सर्वांत जास्त ठसा उमटला तो त्यांच्या प्रामाणिकपणाचा. “कोणताही भारतीय खोटे बोलल्याबद्दल कधी दोषी ठरला नाही,” त्यांनी लिहिले. चंद्रगुप्ताच्या छावणीत ४,००,००० माणसे होती, तरी कोणत्याही एका दिवशी नोंदवलेल्या चोऱ्या दोनशे द्राख्मांहून अधिक नसत. भारतीय क्वचितच न्यायालयात जात; ठेव ठेवताना त्यांना ना मोहोर लागे ना साक्षीदार; आणि ते आपली घरे पहाऱ्याशिवाय सोडून जात. ते असेही सांगतात, सर्व भारतीय स्वतंत्र आहेत, “आणि त्यांच्यापैकी एकही दास नाही”. ओनेसिक्रिटोस हे दुसरे एक ग्रीक लेखक सांगतात, हे फक्त देशाच्या एका भागातच खरे होते. नववर्षाला ज्ञानी लोक राजाच्या दाराशी जमत. प्रत्येक जण पिके, गुरेढोरे किंवा लोकहित याविषयी आपला सल्ला सांगे. स्ट्रॅबो यांच्या वृत्तांताप्रमाणे, तीनदा खोटा सल्ला देणाऱ्याला आयुष्यभर मौन पाळावे लागे; बेव्हन यांच्या कथनात एकच खोटे भाकीत पुरेसे होते.
राजदूताचा वृत्तांत
सोन्याच्या वाट्या, कठोर कायदे
भारतीय एकटेच जेवतात, असे मेगॅस्थिनीसांच्या ध्यानात आले. जेवणाची ठरावीक वेळ नसे; प्रत्येकासमोर स्वतंत्र मेज असे आणि त्यावर भाताची सोन्याची वाटी. ते साधेपणाने राहत, तरी त्यांना थाटमाटाची हौस होती: जरीचे झगे, फुलांच्या नक्षीची मलमल, आणि मागून चालणारे सेवक त्यांच्यावर छत्र धरीत. मद्य ते फक्त यज्ञाच्या वेळी पीत; त्यांचे पेय तांदळापासून बनवलेले असे, आणि अन्न मुख्यतः भाताची लापशी. “सत्य आणि सद्गुण यांना ते सारखाच मान देतात.” पुरुष आपल्या बायका त्यांच्या आईवडिलांकडून एका बैलजोडीच्या मोबदल्यात विकत घेई. त्यांचे कायदे कठोर होते. खोट्या साक्षीदाराचे अवयव छाटले जात. दुसऱ्याला अपंग करणाऱ्याचा तोच अवयव तोडत, आणि शिवाय त्याचा हातही. कारागिराचा हात किंवा डोळा गमावायला जो कारणीभूत होई, त्याला मृत्युदंड असे. फार मोठ्या गुन्ह्यासाठी राजा गुन्हेगाराचे केस कापवी, “ही शिक्षा अत्यंत अप्रतिष्ठेची मानली जाई”.
राजदूताचा वृत्तांत
सोने खणणाऱ्या मुंग्या
भारताच्या सीमेवरील लोकांविषयी मेगॅस्थिनीस आपल्या भारतीय माहीतगारांवर अवलंबून होते, आणि त्यांच्या दंतकथा त्यांनी जशाच्या तशा सांगितल्या. ते सांगतात, पर्वतांमध्ये एक उंच पठार आहे. तिथे रानकोल्ह्याएवढ्या मोठ्या मुंग्या हिवाळ्यात सोने खणतात आणि त्याचे ढीग वर टाकतात. लोक ओझ्याची जनावरे घेऊन चोरून येतात. मुंग्यांना दूर नेण्यासाठी ते मांसाचे तुकडे टाकतात, आणि मग सोन्याची भुकटी घेऊन जातात. ते अशा माणसांविषयी सांगतात, ज्यांचे कान पायांपर्यंत पोचतात, म्हणून ते कानांतच झोपतात. आणि गंगेच्या उगमाजवळून दरबारात आणलेल्या, तोंडच नसलेल्या, शांत स्वभावाच्या एका जमातीविषयीही सांगतात. ते भाजलेल्या मांसाच्या, फळांच्या आणि फुलांच्या वासावर जगत. दुर्गंधीने त्यांना इतका त्रास होई की ते कसेबसे जिवंत राहत, “विशेषतः छावणीत”. स्ट्रॅबो यांना अशा कथा अजिबात सहन होत नसत, आणि त्यांनी मेगॅस्थिनीसांना “विशेषच अविश्वसनीय” म्हटले. स्मिथ यांच्या मते स्ट्रॅबो “त्यांना खोटारडे म्हणून अन्यायाने कलंकित करतात”.
राजदूताचा वृत्तांत
मृतांसाठी गीते
स्मिथ यांच्या कालगणनेप्रमाणे सेल्युकस परत गेल्यानंतर सुमारे सहा वर्षांनी, इ.स.पू. २९८ मध्ये, चंद्रगुप्ताने “एकतर राज्यत्याग केला किंवा तो मरण पावला”, आणि त्याचा पुत्र बिंदुसार गादीवर आला. मॅक्क्रिंडल त्याचा मृत्यू इ.स.पू. २९१ मध्ये मानतात, आणि ‘द केंब्रिज हिस्टरी’ इ.स.पू. सुमारे २९७ मध्ये. मेगॅस्थिनीसांचा ग्रंथ हरवला आहे. पण नंतरच्या लेखकांनी त्यातून इतके घेतले, की आधुनिक काळापर्यंत भारताविषयी तोच मुख्य आधार राहिला. स्मिथ यांच्या काळी वाचकाला अकबरापर्यंतच्या कोणत्याही भारतीय राजाच्या कारभारापेक्षा चंद्रगुप्ताच्या कारभाराविषयी अधिक माहिती होती. मेगॅस्थिनीसांनी आणखी एक रीत नोंदवली. भारतीयांच्या समाध्या साध्या असत, आणि मृतांवर रचलेले ढिगारे खुजे असत. ते मृतांसाठी स्मारके उभारीत नसत. माणसाने आयुष्यात दाखवलेले सद्गुण, आणि ज्या गीतांतून त्याची स्तुती गायली जाते ती गीते, “मृत्यूनंतर त्याची आठवण जपायला पुरेशी आहेत” असे ते मानत. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरण पाचवे; ‘द केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया’, खंड पहिला, संपादक ई. जे. रॅप्सन (१९२२), यातील ई. आर. बेव्हन यांचे सोळावे प्रकरण, जॉर्ज मॅक्डोनल्ड यांचे सतरावे प्रकरण आणि एफ. डब्ल्यू. टॉमस यांचे अठरावे प्रकरण; आणि जे. डब्ल्यू. मॅक्क्रिंडल यांच्या टिपा. मेगॅस्थिनीस, एरियन आणि स्ट्रॅबो यांचे शब्द मॅक्क्रिंडल, ‘एन्शंट इंडिया ॲज डिस्क्राइब्ड बाय मेगॅस्थिनीस अँड एरियन’ (१८७७) यातून घेतले आहेत, आणि प्लुटार्क, जस्टिन व इतर लेखकांचे शब्द मॅक्क्रिंडल, ‘द इन्व्हेजन ऑफ इंडिया बाय अलेक्झांडर द ग्रेट’ (१८९३) यातून; उद्यानाचे वर्णन इलियन यांचे, बेव्हन यांनी उद्धृत केलेले.