प्राचीन भारताच्या कथा
घड्यातली नावे
मंदिराच्या भिंतीवरचे शब्द
उत्तरमल्लूर हे दक्षिण भारतातले एक गाव. तिथे सात मंदिरे आहेत, आणि प्रत्येकावर शिलालेख आहेत. चोळ राजा पहिला परांतक याच्या कारकिर्दीत वैकुंठ-पेरुमाळ मंदिराच्या पश्चिम भिंतीवर नियमांचे दोन संच दगडात कोरले गेले. पुराभिलेखतज्ज्ञ वेंकय्या यांनी ते वाचले आणि त्यांचे भाषांतर केले. त्यांनी ते निवडले, कारण ते “दहाव्या शतकातील दक्षिण भारतातील ग्रामकारभारावर थोडा प्रकाश टाकतात”. गावाचा कारभार चालवणारी माणसे गावाने कशी निवडावी, हे या नियमांत सांगितले आहे. नावे चिठ्ठ्यांवर लिहावीत आणि एका घड्यात टाकावीत. मग सगळ्या सभेसमोर एका लहान मुलाने ती बाहेर काढावीत. पहिल्या नियमांत हा मुलगा असा आहे, “ज्याला कोणतीही आकृती ओळखता येत नाही”. वेंकय्या याचा अर्थ असा घेतात: ज्याला लिहिणे-वाचणे येत नाही, आणि एक चिठ्ठी दुसरीपासून वेगळी ओळखता येत नाही, असा. आपली प्रमुख माणसे वाचता न येणाऱ्या मुलाने निवडावीत, असे एका गावाला का वाटू लागले, हीच कथा हे दोन शिलालेख सांगतात.
घड्यातली नावे
गावातली दुष्ट माणसे
जुन्या नोंदींत या गावाचे नाव उत्तरमेरु-चतुर्वेदिमंगलम् असे आहे. ती ब्राह्मणांची वस्ती होती. पहिला शिलालेख त्यात बारा रस्ते आणि तीस वॉर्ड, म्हणजे विभाग, असल्याचे सांगतो. ई. बी. हॅवेल त्याला बारा गावांचा संघ म्हणतात, आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार बारा वाड्यांचा संघ. गावाचा कारभार एक सभा आणि तिच्या समित्या चालवत. आणि तिथे काहीतरी फार बिघडले होते. हॅवेल यांच्या शिलालेखांच्या वाचनानुसार, सभेच्या अधिकाऱ्यांनी “सार्वजनिक पैसा हडप केला होता, आणि हिशेब दिले नव्हते”. नुकत्याच पदावरून उतरलेल्या समितीच्या माणसांविरुद्धचा तोच संताप वेंकय्यांना दोन्ही नोंदींत दिसतो. त्यांनी “गावाचा सामायिक पैसा नक्कीच हडप केला असणार, आणि ते कोणत्याही तपासणीला तयार नव्हते”. काही गावकऱ्यांनी राजाकडे दाद मागितली. पहिल्या परांतकाने ९०७ ते ९४७ राज्य केले. तो खंबीर राज्यकर्ता होता. त्याने पांड्यांची राजधानी मदुरा जिंकली होती, आणि “मदुरा जिंकणारा” अशी पदवी घेतली होती. हॅवेल यांच्या वृत्तांतानुसार ९१८ मध्ये तो तिथे दरबार भरवत होता, तेव्हा ही तक्रार त्याच्याकडे आली. राजाने एक पत्र पाठवले, आणि सभा नवे नियम करत असताना तिच्यासोबत बसायला एक अधिकारीही. नियम का केले, हे दोन्ही नोंदी सांगतात: “आमच्या गावातली दुष्ट माणसे नष्ट व्हावीत आणि बाकीच्यांची भरभराट व्हावी, म्हणून.”
घड्यातली नावे
पहिले नियम
हे दोन शिलालेख म्हणजे दोन प्रयत्न आहेत. पहिल्यावर राजाच्या बाराव्या वर्षाची तारीख आहे; हॅवेल ते वर्ष ९१८ मानतात. दुसऱ्यावर चौदाव्या वर्षाची, ९२०-२१. पहिल्यात सभा स्वतःच्या तोंडाने बोलते. राजपत्रातील आज्ञेप्रमाणे, राजाचा अधिकारी सोबत बसलेला असताना, “आम्ही … पुढील व्यवस्था केली,” असे ती म्हणते. दरवर्षी तीसही विभागांतील लोकांनी जमावे आणि घड्यातल्या चिठ्ठ्यांसाठी नावे लिहावीत. ज्याच्याकडे पाव वेलीहून अधिक करपात्र जमीन असेल, त्याचे नाव घ्यावे. वेली हे जमिनीचे एक माप. तो स्वतःच्या जागेवर बांधलेल्या घरात राहणारा असावा. तो साठाहून लहान आणि तिशीहून मोठा असावा. वेद आणि धर्मग्रंथ यांत जाणकार, व्यवहारात कुशल, प्रामाणिक कमाईचा आणि शुद्ध मनाचा असावा. पण गेल्या तीन वर्षांत कोणत्याही समितीवर बसलेल्या कोणाचेही नाव घेऊ नये. नुकत्याच समित्यांतून निवृत्त झालेल्या माणसांच्या जवळच्या नातलगांचेही नाव घेऊ नये. मुलाने बारा रस्त्यांपैकी प्रत्येकासाठी एक नाव काढावे. ते बारा जण वार्षिक समिती असावेत; त्याच रीतीने काढलेले आणखी बारा जण बाग समिती; आणि सहा जण तलाव समिती.
घड्यातली नावे
फसलेला उपाय
पहिले नियम चालले नाहीत. वेंकय्यांच्या मते त्यांनी परिस्थिती आणखी बिघडवली, आणि दुसऱ्याच वर्षी अडचण दिसू लागली. त्यांच्या वाचनाप्रमाणे चूक होती ती नुकत्याच पदावरून उतरलेल्या प्रत्येक माणसावर, आणि त्याच्या जवळच्या नातलगांवर घातलेल्या बंदीत. ती “फार कठोरपणे लागू झाली” असणार. त्यामुळे निवडीसाठी थोडीच माणसे उरली, आणि त्यांच्यात नियमांना हवे असलेले सर्व गुण असतीलच असे नाही. ही चूक ते कदाचित अधिकाऱ्याच्या “अनुभवाच्या अभावावर” टाकतात, आणि “‘दुष्ट माणसांच्या’ दुष्कृत्यांमुळे” गावकऱ्यांच्या उसळलेल्या भावनांवर. हॅवेल हे वेगळ्या प्रकारे वाचतात: राजाचा तो अधिकारी शूद्र होता, चार वर्णांतल्या सर्वांत खालच्या वर्णाचा, आणि “गावसंघातले ब्राह्मण असमाधानीच राहिले, यात आश्चर्य नाही”. म्हणून राजाने दुसरा माणूस पाठवला. तो चोळ देशातला त्याचा एक ब्राह्मण अधिकारी होता. राजाच्या चौदाव्या वर्षाच्या सोळाव्या दिवशी, इ.स. ९२०-२१ मध्ये, तो सोबत बसला असताना सभेने नवी व्यवस्था केली. वेंकय्या यांच्या मते ती पहिलीपेक्षा “कितीतरी अधिक काळजीपूर्वक” तयार केली होती.
घड्यातली नावे
काय बदलले
दुसऱ्या नियमांनी घडा, जमीन आणि घर कायम ठेवले, आणि बाकी बरेच बदलले. नाव घेतलेली माणसे अधिक वयाची हवी होती. पहिल्या नियमांत साठाहून लहान आणि तिशीहून मोठा असे होते; आता “७० हून लहान आणि ३५ हून मोठा”. हाच नियम मांडताना अय्यंगार “पंचाहत्तरीहून लहान” असे देतात. हॅवेल याचे कारण पाहतात: आपल्या वर्णाचे नियम पाळणारा ब्राह्मण पस्तिशीच्या फारसा आधी आपले अध्ययन पुरे करणार नाही, आणि सत्तरीच्या आधीच त्याने गृहस्थाश्रम सोडून आध्यात्मिक गोष्टींकडे वळायला हवे. विद्येला अधिक मोल आले. उमेदवाराला मंत्रब्राह्मण, म्हणजे वेदांतील मंत्र आणि ब्राह्मणे, इतकी चांगली यायला हवी होती की तो ते शिकवू शकेल. आणि विद्या जमिनीची जागाही घेऊ शकत होती. ज्याच्याकडे फक्त एक-अष्टमांश वेली जमीन असेल, त्याचेही नाव घ्यावे. मात्र तो एक वेद आणि चार भाष्यांपैकी एक शिकलेला असावा, आणि ते इतरांना समजावून सांगू शकणारा असावा.
घड्यातली नावे
कोणाला वगळले
बंदीही बदलली. पहिल्या नियमांनी समित्यांतून नुकत्याच निवृत्त झालेल्या प्रत्येकाला वगळले होते. दुसऱ्या नियमांनी फक्त ज्यांनी आपले हिशेब दिले नव्हते, त्यांनाच वगळले. पण अशा प्रत्येक माणसाबरोबर त्याचे सगळे नातलगही वगळले गेले. शिलालेख अशा बारा प्रकारच्या नातलगांची नावे देतो: त्याच्या मावस, आत्ये आणि मामे भावांपासून आणि सासऱ्यापासून त्याच्या वडिलांपर्यंत आणि मुलापर्यंत. हॅवेल याला “वशिलेबाजीविरुद्धचा बंदोबस्त” म्हणतात. मग शिलालेख पापी माणसांना दूर ठेवतो. ज्याच्याविरुद्ध निषिद्ध नात्यातील शरीरसंबंधाची, किंवा ब्रह्महत्या, मद्यपान अशा महापातकांपैकी एखाद्याची नोंद असेल, त्याचे नाव घेऊ नये. त्याच्या नातलगांचेही नाही. चोराचेही नाही. आणि शिलालेखाच्याच शब्दांत: “जो गाढवावर बसला आहे, आणि ज्याने खोटे कागद केले आहेत, त्याचे [नाव] घड्याच्या चिठ्ठीवर लिहू नये.” काहींना प्रायश्चित्त घेतल्यानंतरही आयुष्यभरासाठी वगळले. त्यांत “गावाला उपद्रव” ठरलेला माणूसही होता.
घड्यातली नावे
उंच धरलेला घडा
नावे कशी काढावीत, हेही शिलालेख मांडतो. हा नियम आहे, पुढच्या प्रत्येक वर्षासाठी लिहिलेला; एखाद्या दिवसाचा वृत्तांत नव्हे. जे पात्र ठरतील त्या सर्वांची नावे तीसही विभागांत चिठ्ठ्यांवर लिहावीत, आणि प्रत्येक विभागाच्या चिठ्ठ्यांचे वेगळे पुडके बांधावे. ते पुडके एका घड्यात ठेवावेत. सोडतीच्या दिवशी महासभेची पूर्ण बैठक बोलवावी, “लहान-थोरांसह”. त्या दिवशी गावात असलेल्या प्रत्येक मंदिर-पुजाऱ्याला, “कोणताही अपवाद न करता”, सभा भरते त्या आतल्या दालनात बसवावे. पुजाऱ्यांच्या मधोमध सर्वांत वृद्ध पुजाऱ्याने उभे राहावे आणि घडा उचलावा, “सर्व लोकांना दिसेल असा वर पाहत”. अय्यंगार यांच्या वर्णनात तो रिकामा घडा उचलतो. मग जवळ उभ्या असलेल्या एखाद्या लहान मुलाने एक पुडके बाहेर काढावे. तो मुलगा असा असावा, “ज्याला आत काय आहे ते ठाऊक नाही”. त्याने ते पुडके दुसऱ्या रिकाम्या घड्यात टाकावे, आणि घडा हलवावा. मग एक चिठ्ठी काढावी आणि ती पंचाच्या, मध्यस्थाच्या, हाती द्यावी. मध्यस्थाने ती “पाचही बोटे उघडी ठेवून तळहातावर” घ्यावी. त्याने नाव मोठ्याने वाचावे, आणि दालनातल्या प्रत्येक पुजाऱ्याने ते त्याच्यामागून वाचावे. ते नाव लिहून घ्यावे आणि मान्य करावे. अशा रीतीने तीसही विभागांतून एकेक माणूस निवडावा.
घड्यातली नावे
सूर्य असेपर्यंत
त्या तीस जणांपैकी वयाने आणि विद्येने मोठ्या माणसांनी, आणि आधी काम केलेल्यांनी, वार्षिक समिती बनवावी. बारा जणांनी बाग समिती बनवावी, आणि सहा जणांनी तलाव समिती. त्यांनी पूर्ण तीनशे साठ दिवस काम करावे. एखादा सदस्य कोणत्याही अपराधात दोषी आढळला, तर त्याला तत्काळ काढून टाकावे. कोणत्याही हिशेबनिसाने आपले हिशेब मोठ्या समितीला देऊन प्रामाणिक ठरेपर्यंत पुन्हा पद घेऊ नये. गावाचा कारभार चालवण्याची ही रीत परांतकाने शोधून काढली नाही. याहून जुने शिलालेखही ग्रामसभांविषयी बोलतात, आणि नंतरच्या चोळ नोंदींत अशा सभा असलेल्या तब्बल दीडशे गावांची नावे येतात. चिठ्ठ्या टाकून निवड करणे ही “सर्व आदिम समाजांनी पाळलेली” रीत, असे वेंकय्या म्हणाले. पण वयाची मर्यादा, अपेक्षित विद्या आणि मालमत्ता, आणि पाळीपाळीने पद भूषवणे, या गोष्टी “आजच्या प्रशासकांनाही पटतील”, असे त्यांना वाटले. शेवटाजवळ शिलालेख राजाची आज्ञा देतो: “अशा रीतीने, या वर्षापासून पुढे, चंद्र आणि सूर्य [असेपर्यंत], समित्या नेहमी केवळ ‘घड्यातल्या चिठ्ठ्यां’नीच नेमाव्यात.” आणि मग गावाचे स्वतःचे शब्द येतात: “आम्ही, उत्तरमेरु-चतुर्वेदिमंगलम्च्या सभेच्या [सदस्यांनी], आमच्या गावाच्या भरभराटीसाठी, दुष्ट माणसे नष्ट व्हावीत आणि बाकीच्यांची भरभराट व्हावी म्हणून, [ही] व्यवस्था केली.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: पहिल्या परांतकाचे उत्तरमल्लूर येथील दोन शिलालेख, वेंकय्या यांनी ‘टू इन्स्क्रिप्शन्स अॅट उत्तरमल्लूर’ या लेखात भाषांतरित केलेले, ‘आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, अॅन्युअल रिपोर्ट १९०४-०५’ (१९०८), त्यांच्या प्रस्तावनेसह; ई. बी. हॅवेल, ‘द हिस्टरी ऑफ आर्यन रूल इन इंडिया’ (१९१८), दख्खन आणि दक्षिण भारत यांविषयीचे प्रकरण; आणि एस. कृष्णस्वामी अय्यंगार, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९११), चोळ प्रशासनाविषयीचे प्रकरण.