प्राचीन भारताच्या कथा
आईचे लेणे, राजाचे सरोवर
राणीचे लेणे
इ.स.च्या दुसऱ्या शतकात पश्चिम भारतातील एकाच प्रदेशासाठी दोन राजघराणी लढली. सुराष्ट्र, माळवा आणि उत्तर कोकण हे प्रदेश त्यांत होते. एका बाजूला दख्खनचे सातवाहन राजे, आणि दुसऱ्या बाजूला क्षत्रप, म्हणजे परकी वंशाचे राज्यकर्ते. दोघांनीही आपली कहाणी दगडावर कोरून ठेवली: नाशिकच्या लेण्यात एका राजमातेने, आणि जुनागडच्या खडकावर एका क्षत्रपाने. नाशिकच्या एका डोंगरावर बौद्ध भिक्खूंसाठी खोदलेले एक लेणे आहे. त्याच्या भिंतीवरचा एक मोठा शिलालेख एका तारखेने आणि एका नावाने सुरू होतो: “राजा सिरि-पुळुमायि वासिठिपुत याच्या एकोणिसाव्या वर्षी ... सत्य, दान, क्षमा आणि अहिंसा यांत रमणारी महाराणी गोतमी बलसिरी ...” ती राणी म्हणजे गौतमी बलश्री. हे लेणे तिचे दान होते. शिलालेख सांगतो, ती ते देते “महाराजाची माता आणि महाराजाची आजी” म्हणून. ज्याच्या कारकिर्दीतली तारीख ती घालते, तो राजा पुळुमावी तिचा नातू होता. पण ओळीमागून ओळ ती ज्याची स्तुती करते, तो आहे तिचा मुलगा, “राजाधिराज सिरि-सातकणि गोतमिपुत”: गौतमीपुत्र सातकर्णी.
आईचे लेणे, राजाचे सरोवर
तीन समुद्रांचे पाणी प्यालेले घोडे
ती सांगते, तिच्या मुलाची आज्ञा “पृथ्वीवरील सर्व राजांचे मंडळ पाळत असे”. तो असा राजा होता, “ज्याच्या घोड्यांनी तीन समुद्रांचे पाणी प्यायले होते”. युद्धात तो “आपल्या निवडक हत्तीच्या खांद्यावरून” जणू आकाशात झेप घेत असे. त्याने “शक, यवन आणि पल्हव यांचा नाश केला”. त्या काळी देशाला या परकी लोकांच्या आक्रमणांचा त्रास होत होता. तो “अपराध करणाऱ्या शत्रूचीही हिंसा करण्यापासून दूर” होता. त्याने “खखरात वंशाचे उच्चाटन केले” आणि “सातवाहन कुळाचे वैभव पुन्हा प्रस्थापित केले”. ती ज्या वंशाविषयी बोलते, ते क्षहरात क्षत्रप नहपान याचे घराणे. या घराण्याने सातवाहनांकडून नाशिकचा प्रदेश, आणि पश्चिमेचा बराचसा भाग, जिंकून घेतला होता. मग सातवाहन परतले. इतिहासकार रा. गो. भांडारकरांच्या वृत्तांतानुसार ते आपल्या घराण्याने गमावलेले प्रांत परत जिंकायला आग्नेयेकडून आले. त्यांनी नहपानानंतर गादीवर आलेल्या राजाचा पाडाव केला, आणि “त्याच्या सर्व वारसांना ठार मारले”. ते म्हणतात, आपल्या मुलाने त्या वंशाचा “मागमूसही ठेवला नाही”, असे राणी म्हणते त्याचा अर्थ हाच. इतिहासकार हेमचंद्र रायचौधुरी यांच्या मते खुद्द नहपानाचाच पाडाव झाला. त्याच्या नाण्यांचा एक मोठा खजिना सापडला; त्यातली बरीच नाणी गौतमीपुत्राने पुन्हा ठसवलेली होती, आणि इतर कोणत्याही राजाचे एकही नाणे त्यात नव्हते. इतिहासकार व्ही. ए. स्मिथ यांना वाटले, नहपान तोपर्यंत मरण पावला होता. ते सांगतात, गौतमीपुत्राने हरलेल्या घराण्याची नाणी गोळा करवली, आणि त्यांच्यावर आपली राजचिन्हे पुन्हा ठसवली. त्यांच्या मते गौतमीपुत्राने “जातिविहीन परक्यांच्या पंथांविरुद्ध, ब्राह्मणी हिंदू धर्म आणि बौद्ध धर्म या दोहोंसह हिंदू धर्मांचा कैवारी म्हणून स्वतःला पुढे केले”.
आईचे लेणे, राजाचे सरोवर
पुत्र जिवंत आहे
त्याच लेण्याच्या भिंतीवरच्या एका नोंदीत आपल्याला स्वतः गौतमीपुत्र दिसतो. ते अठराव्या वर्षीचे एक आज्ञापत्र आहे, “वैजयंती सेनेच्या विजयी छावणीतून” दिलेले. राजा डोंगरावरच्या भिक्खूंना एक शेत देतो, “पूर्वी उसभदाताच्या उपभोगात असलेले”, म्हणजे नहपानाचा जावई उषवदात याचे. हरलेल्या शत्रूचे शेत भिक्खूंना दिले गेले. शिलालेखाचे भाषांतरकार ए. सेनार नोंदवतात, की हे आज्ञापत्र तोंडी दिले गेले होते, आणि म्हणून राजा तिथे जवळजवळ नक्कीच स्वतः हजर होता. त्याच्या खाली दुसरे आज्ञापत्र आहे, चोविसाव्या वर्षीचे. ते दिले आहे “राजा सातकणि गोतमिपुत याच्या आणि ज्याचा पुत्र जिवंत आहे अशा राजमातेच्या नावाने”. सेनार आणि रायचौधुरी ते असे वाचतात: इथे आई आणि मुलगा मिळून दान देतात, आणि मुलाला जिवंत म्हटले आहे. रा. गो. भांडारकरांच्या वाचनात दान देणारी गौतमीपुत्राची राणी, म्हणजे त्याची पत्नी, आहे; आणि तोपर्यंत राजाचे बहुधा निधन झाले होते, असे त्यांना वाटले. हे शब्द महत्त्वाचे ठरतात, ते राणीच्या त्या मोठ्या शिलालेखामुळे. त्याची तारीख तिच्या मुलाच्या कारकिर्दीतली नाही, तर नातवाच्या कारकिर्दीतली आहे. तो प्रत्येक ओळीत तिच्या मुलाची स्तुती करतो, आणि राज्य करणाऱ्या नातवाची स्तुती एका शब्दानेही करत नाही. आणि तो तिला “ज्याचा पुत्र जिवंत आहे” अशी माता म्हणत नाही. म्हणून दगड हा प्रश्न मागे ठेवतो: गौतमीने आपल्या मुलाचे पराक्रम कोरले, तेव्हा ते वाचायला तो जिवंत होता का?
आईचे लेणे, राजाचे सरोवर
तो जिवंत होता का?
दोन्ही भांडारकरांना, रा. गो. आणि इतिहासकार दे. रा. भांडारकर यांना, वाटले की तो जिवंत होता. त्यांच्या वाचनात बाप आणि मुलगा एकत्र राज्य करत होते: मुलगा पश्चिमेत, आणि बाप दूर कृष्णेच्या खालच्या भागात. नाहीतर ती एकाच वेळी स्वतःला महाराजाची माता आणि महाराजाची आजी का म्हणेल? एकोणीस वर्षांपूर्वी मेलेल्या राजाची स्तुती ती का करेल, आणि राज्य करणाऱ्या राजाविषयी गप्प का बसेल? रायचौधुरी त्यांचे तिसरे कारण असे देतात: “ज्याचा पुत्र जिवंत आहे” हे आज्ञापत्र त्या शिलालेखानंतरचे आहे. रायचौधुरी आणि सेनार यांना वाटले, तो मरण पावला होता. रायचौधुरी लक्षात आणून देतात, की चोविसाव्या वर्षीच्या आज्ञापत्रात ती जीवसुता आहे, म्हणजे “ज्याचा पुत्र जिवंत आहे” अशी माता. नातवाच्या कारकिर्दीतल्या शिलालेखात तो शब्द “अर्थपूर्णरीत्या गाळलेला आहे”, आणि ही दोन दाने एकच असण्याची गरज नाही. सेनार नोंदवतात, की शिलालेखाच्या शेवटी नातू त्या दानाचे पुण्य आपल्या वडिलांना अर्पण करतो, “कारण केवळ त्याचे वडीलच मृत आहेत”. रायचौधुरी यांच्या दृष्टीने ही राणी “नातवंडांना सिंहासनावर पाहिलेल्या भाग्यवान (की अभागी) थोड्या जणांपैकी” एक होती. ते लिहितात, “म्हातारपणी एखाद्या राजमातेने, आधीच्या एका दानात आपल्याबरोबर असलेल्या मुलाचे पराक्रम सांगावेत, हे अगदी स्वाभाविक आहे.”
आईचे लेणे, राजाचे सरोवर
उज्जैनचा क्षत्रप
तिच्या मुलाचे कार्य उलटवणारे घराणे म्हणजे उज्जैनच्या क्षत्रपांचा दुसरा एक वंश. तिच्या नातवाच्या काळात त्याचा राजा होता रुद्रदामन, क्षत्रप चष्टन याचा नातू. स्मिथ यांच्या मते तो “विद्वान आणि गुणसंपन्न राजपुत्र” होता. रा. गो. भांडारकरांच्या वृत्तांतानुसार गौतमीपुत्राने या क्षत्रपांनाही हरवले होते, आणि काही काळ त्यांचा प्रदेश आपल्या ताब्यात ठेवला होता. मग रुद्रदामनाने अनुयायी गोळा केले, सातवाहनांना हुसकावून लावले, आपले गमावलेले राज्य परत जिंकले, आणि त्याला महाक्षत्रप म्हणून अभिषेक झाला. रुद्रदामनानेही आपले शब्द दगडावर कोरून ठेवले. त्याचा शिलालेख सांगतो, “सर्व वर्णांच्या लोकांनी त्याचा आश्रय घेतला, आणि आपल्या रक्षणासाठी त्याला स्वामी म्हणून निवडले”. व्याकरण, संगीत आणि तर्कशास्त्र यांच्या त्याच्या अभ्यासाची तो स्तुती करतो. तो सांगतो, “राजकन्यांच्या स्वयंवरांत त्याला अनेक माळा घातल्या गेल्या होत्या”; स्वयंवर म्हणजे राजकन्या आपला पती निवडत असे तो समारंभ. त्याने एक व्रत घेतले होते: “युद्धाखेरीज, आयुष्याच्या अखेरच्या श्वासापर्यंत माणसांना न मारण्याचे”. आणि तो अभिमानाने हेही सांगतो, की त्याने “शरण येण्यास नाखूश असलेल्या यौधेयांचा बळाने नाश केला”. शिलालेख त्याचे म्हणून जे प्रदेश सांगतो, त्यांत सुराष्ट्र, अपरांत आणि माळवा आहेत. नाशिकच्या राणीने हेच देश आपल्या मुलाचे म्हणून सांगितले होते. रायचौधुरी यांचा तर्क असा, की ते गौतमीपुत्राकडून, किंवा त्याच्या एखाद्या मुलाकडून, घेतलेले असले पाहिजेत.
आईचे लेणे, राजाचे सरोवर
दोनदा हरवले, पण नष्ट नाही केले
क्षत्रपाचा शिलालेख सातवाहनांबरोबरचे युद्ध एकाच वाक्यात सांगतो. त्याने “कीर्ती मिळवली, कारण दक्षिणापथाचा स्वामी सातकर्णी याचा त्याने दोनदा न्याय्य युद्धात पूर्ण पराभव केला, तरी त्यांचे नाते अगदी जवळचे असल्यामुळे त्याने त्याचा नाश केला नाही.” दक्षिणापथ म्हणजे दख्खन. हा सातकर्णी कोणता? शिलालेख सांगत नाही. स्मिथ आणि इतिहासकार ई. जे. रॅप्सन यांच्या मते तो पुळुमावी, राणीचा नातू; स्मिथ यांच्या मते त्याने रुद्रदामनाच्या मुलीशी लग्न केले होते. भांडारकर त्याचे वाचन वेगळे करतात: दे. रा. भांडारकरांच्या मते तो स्वतः गौतमीपुत्र, ज्याचा मुलगा क्षत्रपाचा जावई होता; आणि रा. गो. भांडारकरांच्या मते तो नंतरचा एक राजा, यज्ञश्री. स्मिथ यांच्या कथनात, या लग्नाने “महाक्षत्रपाला आपल्या जावयाचा दोनदा पराभव करण्यापासून, आणि गौतमीपुत्राने जिंकलेला बहुतेक मुलूख त्याच्याकडून हिसकावून घेण्यापासून रोखले नाही”. पण या नात्याने विजेत्याला आवरले: “परक्याच्या बाबतीत तो जसा टोकाला गेला असता, तसा तो गेला नाही.” तरीही हा शिलालेख युद्धांची नोंद करण्यासाठी कोरला गेला नव्हता. त्याचा विषय आहे एक सरोवर.
आईचे लेणे, राजाचे सरोवर
वादळ
हा शिलालेख जुनागडजवळच्या गिरनार येथील प्रसिद्ध खडकावर कोरलेला आहे, सुदर्शन, म्हणजे “सुंदर”, नावाच्या सरोवराकाठी. एका वादळाने सरोवर कसे उद्ध्वस्त केले, आणि ते पुन्हा कसे बांधले गेले, हे तो सांगतो. वादळ ७२ व्या वर्षी मार्गशीर्ष महिन्याच्या वद्य पक्षाच्या पहिल्या दिवशी आले. या शिलालेखाचे संपादन करणारे विद्वान एफ. कीलहॉर्न यांच्या गणनेनुसार तो दिवस बहुधा इ.स. १५० मधील १६ नोव्हेंबर होता. “पावसाने ओथंबलेल्या ढगांनी पृथ्वी जणू एक महासागर करून टाकली होती, तेव्हा ऊर्जयत पर्वतावरून येणाऱ्या सुवर्णसिकता, पलाशिनी आणि इतर प्रवाहांच्या प्रचंड फुगलेल्या पुरांमुळे” धरण फुटले, जरी “योग्य ती काळजी” घेतली गेली होती. ते वादळ “युगाच्या अंताला शोभेल अशा अतिभयंकर प्रकोपाचे होते; त्याने डोंगरांचे माथे, झाडे, काठ, बुरूज, वरचे मजले, दरवाजे आणि आश्रयासाठी उभारलेले उंच निवारे उखडून टाकले”. “चारशे वीस हात लांब, तितक्याच रुंद (आणि) पंचाहत्तर हात खोल भगदाडातून सारे पाणी वाहून गेले.” सरोवर “जवळजवळ वाळवंटासारखे” झाले, आणि पाहायला “अतिशय कुरूप” दिसू लागले. लेखकाने सरोवराच्या नावावर कोटी केली आहे: “पाहायला सुंदर” असलेले सरोवर “पाहायला कुरूप” झाले. वादळाचे हे वर्णन कीलहॉर्न यांना “जिवंत आणि मनावर ठसणारे” वाटले; ते “लक्षणीय काव्यशक्ती असलेल्या” माणसाचे काम होते.
आईचे लेणे, राजाचे सरोवर
चारशे वर्षांचे पाणी
सरोवर जुने होते. तोच शिलालेख सांगतो, ते “मौर्य राजा चंद्रगुप्त याचा प्रांताधिकारी वैश्य पुष्यगुप्त” याच्या आज्ञेने बांधले गेले, आणि अशोक मौर्याच्या काळात त्याला कालवे जोडले गेले. एका लहानशा ओढ्याला बांध घातला तर शेतांना पाणी देण्यासाठी एक फार मोलाचा जलाशय होईल, हे पुष्यगुप्ताने ओळखले. त्याने त्याचे कालवे अपुरे सोडले; ते चंद्रगुप्ताचा नातू अशोक याच्या कारकिर्दीत बांधले गेले. गिरनार अरबी समुद्राजवळ आहे, मौर्य राजधानीपासून निदान हजार मैल दूर. तरीही “स्थानिक शेतकऱ्यांच्या गरजा सम्राटाच्या नजरेतून सुटल्या नाहीत”. ही बांधकामे “चारशे वर्षे टिकली”. मग इ.स. १५० च्या त्या वादळाने “बांध उद्ध्वस्त केला, आणि त्याबरोबर सरोवरही”. स्मिथ यांच्या काळी चंद्रगुप्त आणि अशोक या दोघांचीही नावे असलेला ज्ञात शिलालेख रुद्रदामनाचा हा एकच होता. संस्कृतमधला सर्वांत जुना मोठा शिलालेखही हाच होता.
आईचे लेणे, राजाचे सरोवर
तिप्पट मजबूत
शिलालेख सांगतो, रुद्रदामनाचे “मंत्री आणि कार्यकारी अधिकारी भगदाडाच्या प्रचंड विस्तारामुळे (व्यर्थ मानलेल्या) कामाला विरोध करत होते”, आणि त्यांनी “काम सुरू करण्यास विरोध केला”. आणि “धरण पुन्हा बांधले जाण्याची आशा सोडून लोक मोठ्याने आक्रोश करत होते”. क्षत्रपाने त्याचा खर्च स्वतः केला. “नगरांतील आणि ग्रामीण भागातील प्रजेला कर, वेठबिगार आणि स्नेहापोटीचे नजराणे यांनी न पिडता”, “आपल्या स्वतःच्या खजिन्यातून” प्रचंड धन खर्चून, त्याने “फार काळ न लागता धरण रुंदीत आणि लांबीत तिप्पट मजबूत केले”, आणि सरोवर पूर्वीपेक्षाही पाहायला सुंदर केले. हे काम त्याचा मंत्री, सुराष्ट्राचा प्रांताधिकारी सुविशाख याने केले. तो “कर्तबगार, सहनशील, न डगमगणारा, उद्धट नसलेला, सरळमार्गी (आणि) लाच न घेणारा” होता. सुविशाख पल्हव होता. नाशिकची राणी आपल्या मुलाने ज्यांचा नाश केला म्हणून सांगते, त्या लोकांपैकीच पल्हव एक. रा. गो. भांडारकरांच्या मते यावरून दिसते, की क्षत्रपांचे घराणे मूळचे परकी होते, पण त्याने हिंदू चालीरीती, आणि हिंदू नावेसुद्धा, स्वीकारली होती.
आईचे लेणे, राजाचे सरोवर
एक खडक, तीन राजे
रुद्रदामनाचे धरणही कायम टिकले नाही. तिप्पट मजबूत असूनही “तेही निसर्गाच्या प्रकोपापुढे टिकू शकले नाही”. ते पुन्हा फुटले, आणि इ.स. ४५८ मध्ये गुप्त सम्राट स्कंदगुप्त याच्या काळात दुरुस्त केले गेले. मग केव्हातरी, नेमके केव्हा ते कुणालाच ठाऊक नाही, ती बांधकामे मोडकळीस आली आणि सरोवर नाहीसे झाले. स्मिथ यांच्या काळापर्यंत त्याची जागा “दाट जंगलात गाडली गेली, आणि इतकी पूर्णपणे विस्मृतीत गेली, की आजच्या स्थानिक शोधकांनाही तिची नेमकी जागा ठरवताना अडचण आली.” खडक मात्र उरला आहे. तो जुनागडच्या पूर्वेकडील पवित्र पर्वताच्या पायथ्याशी उभा आहे. तो सुमारे बारा फूट उंच आहे, तळाशी त्याचा घेर पंचाहत्तर फूट आहे, आणि त्याच्यावर तीन राजवंशांच्या तीन राजांच्या नोंदी आहेत. अशोकाचे चौदा शिलालेख त्याची ईशान्य बाजू व्यापतात; स्कंदगुप्ताचा शिलालेख पश्चिम बाजूवर आहे; आणि माथ्यावर आडवा आहे रुद्रदामनाचा शिलालेख: वादळाची, त्या क्षत्रपाची आणि त्या सरोवराची कहाणी. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: रा. गो. भांडारकर, ‘अर्ली हिस्टरी ऑफ द डेक्कन’, दुसरी आवृत्ती (१८९५), विभाग चौथा ते सहावा; व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरण पाचवे आणि नववे, आंध्र नाण्यांवरील परिशिष्टासह; हेमचंद्र रायचौधुरी, ‘पोलिटिकल हिस्टरी ऑफ एन्शंट इंडिया’ (१९२३); आणि ई. जे. रॅप्सन, ‘एन्शंट इंडिया’ (१९१४). नाशिकच्या शिलालेखांचे शब्द ए. सेनार यांच्या भाषांतरातून, आणि जुनागडच्या शिलालेखाचे शब्द एफ. कीलहॉर्न यांच्या भाषांतरातून घेतले आहेत; दोन्ही ‘एपिग्राफिया इंडिका’, खंड आठवा (१९०५-०६) यात आहेत.