प्राचीन भारताच्या कथा
सर्वस्व दान करणारा राजा
नालंदेला तीन पत्रे
उत्तर भारताचा सम्राट हर्ष याच्या कारकिर्दीत ह्युएनत्संग नावाचे एक चिनी बौद्ध भिक्खू मगधातील नालंदा या महान विहारात अभ्यास करीत होते. त्यांची कथा दोन ग्रंथ सांगतात: त्यांचे स्वतःचे प्रवासवर्णन, आणि ह्वुई ली यांनी लिहिलेले त्यांचे चरित्र. ते चरित्र त्यांना “धर्माचार्य” म्हणते. हे दोन्ही ग्रंथ हर्षाचा उल्लेख त्याच्या शीलादित्य या पदवीने करतात. एके दिवशी नालंदेचे प्रमुख शीलभद्र यांच्याकडे एक दूत पत्र घेऊन आला. ते पत्र आसामातील कामरूपचा राजा कुमार याचे होते. कुमार ब्राह्मण होता, बौद्ध नव्हता; पण तो विद्वानांचा आदर करी. धर्माचार्यांनी वादात हरवलेल्या एका ब्राह्मणाकडून त्याने त्यांची कीर्ती ऐकली होती. त्याने लिहिले, “चीनहून आलेल्या महान भिक्खूंचे दर्शन घ्यावे, अशी आपल्या शिष्याची इच्छा आहे.” शीलभद्रांनी नकार दिला. चीनच्या भिक्खूंना मायदेशी परत जायचे आहे, असे त्यांनी दूताला सांगितले. धर्माचार्यांनी खरोखरच परत जायचे ठरवले होते. भिक्खूंनी त्यांना राहण्याची विनवणी केली होती: भारत ही बुद्धांची भूमी, आणि चीन हा रानटी लोकांचा देश, असे ते म्हणाले होते. भिक्खूंना मात्र शीलभद्रांनी नकाराचे दुसरेच कारण सांगितले. धर्माचार्यांना हर्षाकडे पाठवायचे, असे सर्वांनी मिळून ठरवले होते. तिथे त्यांनी महायानाची बाजू मांडायची होती, हीनयानाविरुद्ध. महायान हा नालंदेचा बौद्ध पंथ, आणि हीनयान त्याचा प्रतिस्पर्धी. आता ते कुमाराकडे गेले, आणि हर्ष त्यांची वाट पाहत असला, तर ते आपल्या हाती राहतील याची खात्री काय? कुमाराने दुसरा दूत पाठवला: थोड्या दिवसांसाठी का होईना, धर्माचार्यांनी यावे. शीलभद्रांनी पुन्हा नकार दिला.
सर्वस्व दान करणारा राजा
तिसरे पत्र
तेव्हा राजाने “अत्यंत संतापून” तिसरे पत्र पाठवले. त्याने लिहिले, धर्माचार्यांचे नाव पहिल्यांदा ऐकले, तेव्हापासून माझे तनमन आनंदाने भरून गेले आहे. धर्माचे बीज माझ्यात अंकुरेल, अशी मला आशा होती. नकार देऊन आपण जगाला कायमचे अंधारात लोटू पाहत आहात, असे दिसते. धर्माचार्य आले नाहीत, तर “आपला शिष्य आपल्यातील दुष्ट अंशालाच वरचढ होऊ देईल.” त्याने आचार्यांना आठवण करून दिली, थोड्याच काळापूर्वी बंगालच्या एका राजाने धर्माचा नाश केला, आणि बोधिवृक्ष उपटून टाकला. “गुरुदेव, आपल्या शिष्यापाशी असे सामर्थ्य नाही, असे आपल्याला वाटते का? गरज पडली, तर मी माझे सैन्य आणि हत्ती सज्ज करीन, आणि ढगांसारखा चाल करून येऊन नालंदेचा तो विहार पार धुळीला मिळवीन.” शीलभद्रांनी यात्रेकरूंना बोलावून घेतले. ते म्हणाले, राजाची सद्बुद्धी दुर्बल आहे; पण ह्युएनत्संगांनी त्याचे हृदय उघडले, तर त्याची प्रजाही त्याच्यामागे येईल. मूळ तोडले की फांद्या सुकतात, तसे. त्यांनी नकार दिला, तर कुकर्मे घडतील, अशी भीती होती. “हा थोडासा त्रास घ्यायला मागेपुढे पाहू नका.” आणि धर्माचार्य दूताबरोबर निघाले.
सर्वस्व दान करणारा राजा
“मस्तक पाठव”
कुमार आपल्या मोठमोठ्या अधिकाऱ्यांना घेऊन धर्माचार्यांना सामोरा गेला, आणि त्याने त्यांना आपल्या राजवाड्यात उतरवून घेतले. रोज गायनवादन होई, मेजवान्या होत, फुले आणि धूप असत. असा महिन्याहून अधिक काळ गेला. मग हर्ष एका युद्धावरून परतला, आणि धर्माचार्य कुठे आहेत हे त्याने ऐकले. तो म्हणाला, “यापूर्वी मी त्यांना येथे यायला वारंवार बोलावले, ते आले नाहीत; मग आता ते तिथे कसे राहत आहेत?” चीनच्या भिक्खूंना ताबडतोब पाठवून दे, असा निरोप त्याने कुमाराला धाडला. कुमाराने उत्तर दिले, “हवे तर त्यांनी माझे मस्तक घ्यावे; पण धर्माचार्यांना अजून ते नेऊ शकत नाहीत.” हर्ष संतापला. “कुमारराजा माझा अवमान करतो,” तो म्हणाला. त्याने आणखी एक दूत पाठवला, एका छोट्या निरोपासह: “मस्तक पाठव. माझा दूत ते घेऊन येथे येईल, ते मला ताबडतोब मिळावे.” आपल्या शब्दांतला मूर्खपणा पाहून कुमार “अतिशय घाबरला”; ई. बी. हॅवेल यांच्या सरळ शब्दांत, “ही थट्टा नाही, हे त्याने ओळखले.” त्याने वीस हजार हत्ती आणि तीस हजार नावा सज्ज केल्या, आणि धर्माचार्यांना घेऊन सम्राटाच्या भेटीसाठी तो गंगेतून वर निघाला.
सर्वस्व दान करणारा राजा
नदीवर मशाली
कुमाराने धर्माचार्यांना काठावरील एका मंडपात ठेवले, आणि तो आपल्या मंत्र्यांसह हर्षाकडे पुढे गेला. त्याला पाहून सम्राटाला अतिशय आनंद झाला. आपल्या धमक्या त्याने पुन्हा उच्चारल्या नाहीत; कुमाराचे धर्माचार्यांवर किती प्रेम आहे, हे तो जाणत होता. चीनचे भिक्खू कुठे आहेत? एका मंडपात, कुमार म्हणाला. मी उद्या त्यांच्याकडे येईन, असे हर्ष म्हणाला. “मला वाटते, ते आज रात्रीच येतील,” कुमार धर्माचार्यांना म्हणाला. रात्रीच्या पहिल्या प्रहरी लोकांनी बातमी आणली, नदीवर कित्येक हजार मशाली पेटल्या आहेत, आणि नगाऱ्यांचा आवाज येतो आहे. “हे शीलादित्यराजे येत आहेत,” असे म्हणून कुमार मशाली घेऊन त्यांना सामोरा गेला. हर्ष जिथे जाई, तिथे कित्येकशे माणसे सोन्याचे नगारे वाजवीत त्याच्याबरोबर चालत; त्याच्या प्रत्येक पावलाला एक ठोका. दुसऱ्या कोणत्याही राजाला ते नगारे वापरण्याची परवानगी नव्हती. हर्षाने धर्माचार्यांच्या चरणी नमस्कार केला, त्यांच्यापुढे फुले उधळली, आणि असंख्य श्लोकांनी त्यांची स्तुती केली. तो म्हणाला, “आपल्या शिष्याने आधी धर्माचार्यांना यायचे निमंत्रण दिले होते; आपण माझी विनंती का मानली नाही?” धर्माचार्यांनी उत्तर दिले, योगशास्त्राचे विवरण ऐकण्यासाठी मी दुरून आलो होतो, आणि राजाची आज्ञा आली तेव्हा ते पूर्ण झाले नव्हते.
सर्वस्व दान करणारा राजा
राजाची बहीण
दुसऱ्या दिवशी सकाळी हर्षाने धर्माचार्यांचे आणि कुमाराचे आपल्या राजवाड्यात स्वागत केले. भोजन झाल्यावर, धर्माचार्यांनी खोट्या सिद्धांतांविरुद्ध लिहिलेला ग्रंथ त्याने पाहायला मागितला. तो वाचून त्याला अतिशय आनंद झाला. तो आपल्या सेवकांना म्हणाला, “सूर्य आपल्या तेजाने उगवला की काजव्याचा प्रकाश लोपतो, असे मी ऐकले आहे.” राजाच्या मागे त्याची विधवा बहीण राज्यश्री बसली होती. ती बौद्ध धर्माच्या दुसऱ्या एका पंथाची जाणकार होती. धर्माचार्य महायानाची स्तुती करीत असताना ऐकून “ती आनंदाने भरून गेली, आणि तिला स्तुती आवरेना.” पण हर्ष म्हणाला, इतर देशांतील लोक अजूनही आपल्या मूर्ख सिद्धांतांना चिकटून राहतील. मी कनौजला, माझ्या राजधानीत, एक मोठी सभा भरवीन. त्याच दिवशी त्याने सर्व राज्यांत आज्ञा धाडल्या. सर्व भारतातील भिक्खू, ब्राह्मण आणि प्रत्येक पंथाचे लोक कनौज येथे जमावेत, “चीनच्या धर्माचार्यांच्या ग्रंथाची परीक्षा करण्यासाठी”.
सर्वस्व दान करणारा राजा
गंगेतून नव्वद दिवस
ह्युएनत्संग यांच्या स्वतःच्या वृत्तांतात, हर्ष गंगेच्या दक्षिण काठाने वर निघाला, आणि कित्येक लाख लोक त्याच्यामागे चालले. उत्तर काठाने कुमार त्याच्या बरोबरीने चालला. “नदीच्या प्रवाहाने विभागलेले ते जमिनीवरून आणि पाण्यावरून पुढे सरकत होते,” नगारे आणि शिंगे, बासऱ्या आणि वीणा वाजवीत. नव्वद दिवसांनी ते कनौजला पोचले. व्ही. ए. स्मिथ यांच्या हिशेबाने तो ६४३ सालचा फेब्रुवारी किंवा मार्च महिना होता; हॅवेल ६४४ म्हणतात. तिथे हर्षाचे मांडलिक राजे वाट पाहत होते, आणि त्यांच्याबरोबर हजारो भिक्खू आणि ब्राह्मण. त्या भिक्खूंपैकी एक हजार नालंदेचे होते. त्यांचे अनुयायी हत्तींवरून आणि पालख्यांतून आले, “ढगांसारखे असंख्य”. नदीकाठी राजाने एक मोठा विहार बांधला होता. त्याच्याशेजारी सुमारे शंभर फूट उंचीचा एक मनोरा होता. त्यात बुद्धांची एक सोन्याची मूर्ती होती, “राजाच्या स्वतःच्या उंचीएवढीच”.
सर्वस्व दान करणारा राजा
फलकावरचे मस्तक
रोज सकाळी बुद्धांची एक लहान सोन्याची मूर्ती एका मोठ्या हत्तीवरून मिरवणुकीने नेली जाई. हर्ष शक्राचा, म्हणजे इंद्राचा, वेष घेऊन तिच्या शेजारून चाले, आणि कुमार ब्रह्मदेवाचा. मागे राजपुत्र, मंत्री आणि प्रमुख भिक्खू यांच्यासाठी हत्ती असत. चालता चालता हर्ष मोती आणि सोन्याचांदीची फुले उधळी. यात्रेकरूंच्या स्वतःच्या वृत्तांतानुसार, वेदीपाशी तो मूर्तीला सुगंधी पाण्याने स्नान घाली, आणि स्वतःच्या खांद्यावर घेऊन ती मनोऱ्यात नेई. मग धर्माचार्यांना “वादसभेचे अध्यक्ष” म्हणून एका रत्नजडित आसनावर बसवले गेले. त्यांनी महायानाची स्तुती केली आणि वादाचा विषय मांडला. नालंदेच्या एका भिक्खूंनी तो सभेला वाचून दाखवला. दाराबाहेर एक फलक टांगला होता. त्यावर तेच शब्द होते, आणि शिवाय हे: “या प्रतिपादनातील एखादा शब्द तर्काविरुद्ध आहे असे कोणी दाखवून दिले, किंवा कोणी (युक्तिवादात) गुंता निर्माण करू शकले, तर प्रतिपक्षाच्या मागणीवरून त्याचा मोबदला म्हणून मी माझे मस्तक देईन.” चरित्रात, रात्र होईपर्यंत एक शब्द बोलायला कोणीही पुढे आले नाही. हर्षाने संतुष्ट होऊन त्या दिवसाची सभा संपवली.
सर्वस्व दान करणारा राजा
अठरा दिवसांचे मौन
पाच दिवसांनंतर हीनयानाच्या काही लोकांनी पाहिले, की धर्माचार्यांनी आपला पंथ उलथून टाकला आहे. त्यांनी धर्माचार्यांचा जीव घेण्याचा कट रचला. हर्षाला ते कळले, आणि त्याने एक जाहीरनामा काढला: “म्हणून, कोणी धर्माचार्यांना इजा केली किंवा त्यांना स्पर्श केला, तर त्याचा तत्क्षणी शिरच्छेद होईल; जो त्यांच्याविरुद्ध बोलेल, त्याची जीभ कापली जाईल. पण ज्यांना त्यांच्या उपदेशाचा लाभ घ्यायचा आहे, त्यांनी माझ्या सद्भावावर विसंबून या जाहीरनाम्याची भीती बाळगू नये.” चरित्र पुढे सांगते, “तेव्हापासून भ्रांत मताचे अनुयायी माघार घेऊन नाहीसे झाले, आणि अठरा दिवस उलटले तरी वादात उतरायला कोणीही आले नाही.” स्मिथ यांना या स्पर्धेच्या अटी “पूर्णपणे न्याय्य नव्हत्या” असे वाटले. आपला आवडता पाहुणा हरू नये, असा हर्षाचा निर्धार होता; आणि अठरा दिवसांची गोष्ट चरित्रकार “भाबडेपणाने” सांगतात. हर्षाने धर्माचार्यांना दहा हजार सुवर्णमुद्रा, तीस हजार रौप्यमुद्रा आणि तलम सुती कापडाची शंभर वस्त्रे देऊ केली. प्रत्येक राजाने रत्ने देऊ केली. त्यांनी सर्व नाकारले. तेव्हा राजाने त्यांना एका मोठ्या हत्तीवर बसवले. मग गर्दीत दवंडी पिटवली गेली, की त्यांनी “खऱ्या सिद्धांताचा ध्वज रोवला आहे; त्याला कोणी विरोध केला नाही.” हर्ष त्यांना म्हणाला, ही रीतच आहे; ती टाळता येत नाही.
सर्वस्व दान करणारा राजा
मनोऱ्याला आग
ह्युएनत्संग यांचा स्वतःचा वृत्तांत सभेचा शेवट वेगळा सांगतो. त्या वृत्तांतात सभा एकवीस दिवस चालली; राधाकुमुद मुखर्जी चरित्रावरून मोजतात तसे तेवीस नव्हे. शेवटच्या दिवशी मनोऱ्याला मोठी आग लागली, आणि विहाराच्या दारावरचा मंडपही जळू लागला. हर्ष आक्रोशून म्हणाला: “माझ्या देशाची सारी संपत्ती मी दानात खर्च केली … अशा संकटांपुढे मला आणखी जगून काय करायचे आहे?” त्याने धूप जाळला आणि नवस केला: “माझ्या धर्माचरणाच्या बळाने ही आग विझो; नाहीतर मला मरण येवो!” मग तो सरळ दाराकडे धावत गेला, आणि यात्रेकरूंच्या शब्दांत, “एकाएकी, जणू एकाच तडाख्याने, आग विझली आणि धूर नाहीसा झाला.” स्मिथ यांच्या शब्दांत, “श्रद्धाळू मनांनी हा चमत्कार मानला.” राजे रडत त्याच्या पाया पडले. ते म्हणाले, महाराजांच्या आयुष्याचे शिखर ठरलेले कार्य राख झाले, आणि पाखंडी आनंदोत्सव करीत आहेत. हर्षाने चेहऱ्यावरची रेषाही न हलवता उत्तर दिले. ही आग फक्त बुद्धांच्या शिकवणीचे प्रमाण आहे, तो म्हणाला, “की सर्व काही अनित्य आहे”. माझे दानकार्य पूर्ण झाले आहे. “हा मोठा आनंद आहे, शोक करण्याचा विषय नाही.”
सर्वस्व दान करणारा राजा
जिन्यावर सुरा
मग राजा इतर राजांबरोबर मोठ्या स्तूपाकडे गेला, आणि सारे दृश्य पाहण्यासाठी माथ्यावर चढला. पायऱ्या उतरत असताना एक माणूस हातात सुरा घेऊन त्याच्यावर धावून आला. हर्ष काही पायऱ्या मागे, वर सरकला; मग वाकून त्याने स्वतःच त्या माणसाला पकडले. त्याचे अधिकारी इतके घाबरले, की त्याच्या मदतीला त्यांना हालताही आले नाही. सगळे राजे म्हणू लागले, या माणसाला आत्ताच ठार मारा. हर्षाने, “भीतीचा लवलेशही न दाखवता, चेहरा जराही न बदलता”, मनाई केली, आणि स्वतः त्याची चौकशी केली. “मी तुझे काय वाईट केले होते, म्हणून तू असे कृत्य करायला निघालास?” तो माणूस म्हणाला, पाखंड्यांनी मला बहकवले. “महाराज! आपण निरनिराळ्या देशांचे लोक जमवले, आणि श्रमणांना दाने देऊन आपला खजिना रिता केला.” श्रमण म्हणजे बौद्ध भिक्खू. “पण दुरून आलेल्या पाखंड्यांशी कोणी धड बोललेही नाही.” मग पाचशे ब्राह्मणांची कसून चौकशी झाली. त्यांनी कबूल केले, की जळते बाण सोडून त्यांनीच मनोऱ्याला आग लावली होती. त्या गोंधळात राजाला मारावे, असा त्यांचा हेतू होता. तो डाव फसला, तेव्हा त्यांनी पैसे देऊन या माणसाला कामाला लावले.
सर्वस्व दान करणारा राजा
क्षमा की मृत्युदंड?
कटवाल्यांचे पुढे काय झाले, याविषयी सांगणाऱ्यांचे एकमत नाही. मुखर्जी ह्युएनत्संग यांचा वृत्तांत सांगतात. त्यात राजांनी त्या पाखंड्यांचा नायनाट करण्याची मागणी केली. पण हर्षाने “फक्त त्यांच्या म्होरक्याला शिक्षा केली, आणि बाकीच्यांना क्षमा केली; त्या ५०० ब्राह्मणांना त्याने हद्दपार करून भारताच्या सीमेवर पाठवले.” स्मिथ यांच्या मते ती कबुली छळ करून वदवून घेतली होती, आणि बहुधा खोटी होती. त्यांच्या वृत्तांतात, तिच्या आधारावर म्होरके म्हणून ज्यांची नावे पुढे आली, त्यांना मृत्युदंड झाला, आणि सुमारे पाचशे ब्राह्मणांना हद्दपार केले. हॅवेलही एक वृत्तांत उद्धृत करतात, ज्यात “कटवाल्यांपैकी काहींना मृत्युदंड दिला गेला”. आणि चरित्रात तर आगही नाही आणि सुराही नाही. तिथे कट धर्माचार्यांविरुद्ध होता, आणि राजाच्या जाहीरनाम्याने तो संपला.
सर्वस्व दान करणारा राजा
दानाचे मैदान
सभा संपल्यावर धर्माचार्य निरोप घ्यायला आले. हर्षाने त्यांना थांबायला सांगितले. तो म्हणाला, “आपल्या शिष्याला राजसत्तेचा वारसा मिळाला, त्याला तीस वर्षांहून अधिक काळ लोटला; तेव्हापासून तो भारताचा स्वामी आहे.” दर पाच वर्षांनी, प्रयागला, दोन नद्यांच्या मधे, तो एक मोठी सभा भरवी, आणि आपला खजिना दान करी. अशा पाच सभा झाल्या होत्या; सहावीची वेळ आली होती. धर्माचार्य थांबून ती पाहणार नाहीत का? धर्माचार्यांनी उत्तर दिले: “महाराज दुसऱ्यांच्या भल्यासाठी आपला खजिना द्यायला मागेपुढे पाहत नाहीत, तर ह्युएन-त्सियांग थोडा उशीर सोसायला मागेपुढे कसा पाहील?” ह्युएन-त्सियांग हे चरित्राने लिहिलेले ह्युएनत्संग यांचे नाव. गंगा आणि यमुना मिळतात, त्याच्या पश्चिमेला एक मोठे मैदान होते, “आरशासारखे सपाट आणि समतल”. प्राचीन काळापासून राजे तिथे दानधर्म करीत आले होते. परंपरा अशी होती, की या ठिकाणी दिलेली एक कवडी दुसरीकडे दिलेल्या हजारांच्या तोलाची असते. प्रत्येक बाजूला हजार पावले लांब अशा बांबूच्या कुंपणाच्या आत गवताने शाकारलेल्या कित्येक डझन इमारती होत्या. त्यांत सोने, चांदी आणि मोती होते, आणि शेकडो कोठारांत रेशीम, सूत आणि नाणी. सुमारे पाच लाख लोक वाट पाहत होते. स्मिथ यांना वाटले, ते दृश्य त्याच जागी त्यांच्या काळी दर वर्षी भरणाऱ्या गजबजलेल्या जत्रेसारखेच दिसत असावे.
सर्वस्व दान करणारा राजा
पंचाहत्तर दिवसांचे दान
पहिल्या दिवशी गवताने शाकारलेल्या एका सभामंडपात बुद्धांची मूर्ती स्थापन केली गेली, आणि उत्तमोत्तम वस्त्रे आणि मौल्यवान वस्तू दान केल्या गेल्या. दुसऱ्या दिवशी सूर्याच्या मूर्तीची पूजा झाली, आणि तिसऱ्या दिवशी शिवाच्या; प्रत्येक वेळी पहिल्या दिवसाच्या निम्मे दान. चौथ्या दिवशी दहा हजार बौद्ध भिक्खू शंभर रांगांत उभे राहून पुढे आले. “प्रत्येकाला १०० सुवर्णमुद्रा, एक मोती, एक सुती वस्त्र मिळाले,” आणि खाणेपिणे, फुले आणि सुगंधी द्रव्ये. त्यानंतर वीस दिवस ब्राह्मणांना दान दिले गेले. आणखी दहा दिवस जैनांना आणि इतर पंथांना (हॅवेल यांच्या वृत्तांतात वीस दिवस), आणि दहा दिवस दुरून आलेल्या भिकाऱ्यांना. मग एक महिना गरिबांना, अनाथांना आणि निराधारांना. चरित्र असे पंचाहत्तर दिवसांचे दान सांगते. ह्युएनत्संग यांचा स्वतःचा वृत्तांत सांगतो, राजाने पाच वर्षांची संपत्ती “एका दिवसात” दान केली.
सर्वस्व दान करणारा राजा
मागून घेतलेले वस्त्र
चरित्र सांगते, “या वेळेपर्यंत पाच वर्षांचा संचय संपला होता.” सुव्यवस्था राखण्यासाठी सैन्याला लागणारे घोडे, हत्ती आणि शस्त्रे, एवढेच उरले होते. मग राजाने स्वतःच्या वस्तू दान केल्या: आपली रत्ने, वस्त्रे, कंठहार, कुंडले, कडी, आणि मस्तकावर धारण केलेले तेजस्वी रत्नसुद्धा. “सर्व दान करून झाल्यावर त्याने आपल्या बहिणीकडून एक साधे, वापरलेले वस्त्र मागून घेतले, आणि ते परिधान करून दहा दिशांच्या बुद्धांना वंदन केले.” हात जोडून, आनंदाने तो म्हणाला: “ही सारी संपत्ती आणि खजिना जमवताना, तो एखाद्या भक्कम जागी सुरक्षित ठेवला आहे की नाही, याची मला सतत भीती वाटे. पण आता हा खजिना पुण्याच्या क्षेत्रात अर्पण केल्यावर, तो योग्य ठिकाणी दिला गेला, असे मी निश्चिंतपणे म्हणू शकतो.” ह्युएनत्संग यांच्या आठवणीत त्याचे उद्गार वेगळ्या शब्दांत आहेत: “छान झाले! आता माझे सर्वस्व अविनाशी आणि अक्षय भांडारांत जमा झाले आहे.” चरित्रात, मग ज्यांना ते कंठहार आणि वस्त्रे मिळाली होती, त्यांच्याकडून इतर राजांनी ती परत विकत घेतली, आणि हर्षाला परत दिली. काही दिवसांतच त्याने ती सारी पुन्हा दान करून टाकली.
सर्वस्व दान करणारा राजा
अखेरचा निरोप
शेवटी धर्माचार्यांनी जाण्याची परवानगी मागितली. हर्षाने त्यांना आणखी दहा दिवस ठेवून घेतले. कुमाराने सांगितले, ते आपल्या राज्यात राहणार असतील तर तो शंभर विहार बांधील. ह्युएनत्संग म्हणाले, मी जे शिकलो, त्याची चीनमधील विद्वान वाट पाहत आहेत: “जो माणसांना धर्मज्ञानापासून रोखतो, तो पिढ्यानपिढ्या आंधळा जन्मतो.” राजाने त्यांना हवे ते निवडायची मुभा दिली. त्यांनी फक्त एकच भेट घेतली: पावसापासून बचावासाठी कुमाराने दिलेली, आत मऊ पिसांचे अस्तर असलेली कातड्याची एक खोळ. “अखेरच्या निरोपाच्या वेळी कोणालाच अश्रू आवरता आले नाहीत.” त्यांचे ग्रंथ आणि मूर्ती घोड्यांवरून, उत्तरेकडील एका राजाच्या संरक्षणाखाली निघाल्या. हर्षाने त्यांना एक हत्ती, आणि वाटखर्चासाठी तीन हजार सुवर्णमुद्रा आणि दहा हजार रौप्यमुद्रा दिल्या. तीन दिवसांनी हर्ष कुमाराला आणि कित्येकशे घोडेस्वारांना घेऊन पुन्हा एकदा निरोप द्यायला त्यांच्यामागे घोड्यावरून गेला. ६४५ च्या वसंत ऋतूत ह्युएनत्संग चीनला पोचले, वीस घोड्यांवर ६५७ ग्रंथ घेऊन. उरलेले आयुष्य त्यांनी त्यांचे भाषांतर करण्यात घालवले, आणि ६६४ मध्ये ते निधन पावले. आपला पाहुणा गेल्यानंतर थोड्याच काळात, ६४६ च्या अखेरीस किंवा ६४७ च्या सुरुवातीला, हर्ष मरण पावला. चिं. वि. वैद्य यांना वाटले, जगाच्या इतिहासात बहुधा कोणत्याही सम्राटाने इतके दान केले नसेल: “असा हा महान सम्राट हर्ष: एकाच वेळी दानशूर, तत्त्वज्ञ आणि शूर.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: व्ही. ए. स्मिथ, ‘द अर्ली हिस्टरी ऑफ इंडिया’, एस. एम. एडवर्ड्स यांनी सुधारलेली चौथी आवृत्ती (१९२४), प्रकरण तेरावे; राधाकुमुद मुखर्जी, ‘हर्ष’ (१९२६), प्रकरणे दुसरे, तिसरे आणि पाचवे; ई. बी. हॅवेल, ‘द हिस्टरी ऑफ आर्यन रूल इन इंडिया’ (१९१८); आणि चिं. वि. वैद्य, ‘हिस्टरी ऑफ मिडीव्हल हिंदू इंडिया’, खंड पहिला (१९२१), प्रकरणे दुसरे आणि तिसरे. यात्रेकरूंची कथा ह्वुई ली यांच्या ‘लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सियांग’मधून घेतली आहे; भाषांतर एस. बील (१९११), चौथा आणि पाचवा भाग. सोबत ह्युएनत्संग यांचा ‘सि-यु-कि’, भाषांतर सॅम्युएल बील, खंड पहिला (१८८४), पाचवा भाग.