भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · अयोध्या
१८५५: हनुमानगढीचा लढा
काहीशे पावलांवर
अयोध्येत दोन पवित्र स्थाने एकमेकांपासून काहीशे पावलांवर होती, आणि १८५५ मध्ये त्या दोन स्थानांच्या मध्ये झालेल्या लढाईत माणसे मेली. त्यांतले एक होते हनुमानगढी, हनुमानांचे देऊळ. ती “चौकोनी किल्ल्याच्या आकाराची एक भव्य वास्तू” होती, आणि तिच्या प्रत्येक कोपऱ्यावर एक गोल बुरूज होता. ती एका प्राचीन ढिगाऱ्यावर उभी होती. रामकोट या जुन्या गडाचा उरलेला अवशेष म्हणजे तो ढिगारा. तिच्या वर, पश्चिमेच्या टेकडीवर, जन्मस्थान होते: रामांचे जन्मस्थान. तिथे एक मशीद उभी होती. एच. आर. नेव्हिल यांच्या शब्दांत ती मशीद म्हणजे “नगरीतल्या सगळ्यांत पवित्र स्थानाची विटंबना” होती. तिच्यामुळे हिंदू आणि मुसलमान यांच्यात मोठी कटुता निर्माण झाली. आणि अनेकदा त्या भावनेतून रक्तपात झाला.
१८५५: हनुमानगढीचा लढा
वेशीवरचा बुरूज
हनुमानगढीची स्वतःची एक कथा होती; ती तिथल्या परंपरेतली. लंका जिंकून राम परत आले, तेव्हा त्यांनी अयोध्येतला आपल्या नावाचा किल्ला ताब्यात घेतला. त्याचे बुरूज आणि मातीचे तट तेव्हाही दाखवले जात. तिथे रामांनी आपल्या प्रत्येक सेनापतीला एक एक ठाणे दिले. वानरसेनेचे नायक हनुमान त्यांचे फार विश्वासाचे होते. त्यांना रामांनी मुख्य वेशीवरच्या बुरुजाचे आधिपत्य दिले, आणि त्या बुरुजाला हनुमानांचेच नाव पडले. त्या काळची अयोध्या स्वर्गाला नेली गेली, तोपर्यंत हनुमानांनी ते आधिपत्य सांभाळले. नवाब मन्सूर अली खान याच्या काळापर्यंत हनुमानांना फुले आणि शेंदूर वाहिला जाई. ही पूजा “एका भव्य, जुन्या चिंचेच्या झाडा”च्या बुंध्याशी होई. त्या झाडाला राम चौरा म्हणत.
१८५५: हनुमानगढीचा लढा
नवाबाचे आजारपण
मग नवाब मन्सूर अली खान मोठा आजारी पडला. अयोध्येतल्या साधूंचे प्रमुख अभिराम यांच्या प्रार्थनेने तो बरा झाला, असे मानले गेले. त्यामुळे अभिराम यांना नवाबाची कृतज्ञता आणि कृपा लाभली. पुढे, असे सांगतात, हनुमानांनी अभिराम यांना दृष्टांत दिला, आणि राम चौरा इथे देऊळ बांधायला सांगितले. अभिराम यांनी ते बांधले. तेव्हापासून त्या देवळावर जे महंत झाले, त्यांतले ते पहिले. १८७० मध्ये लिहिणाऱ्या पी. कार्नेगी यांनी ही कथा अशी संपवली: “आज आपण पाहतो त्या हनुमानगढीचा उगम असा, तुलनेने अलीकडचा आहे.” १९०५ पर्यंत तिथे निर्बाणी राहत. ते संख्येने फार होते, आणि फार श्रीमंत होते. पाच जिल्ह्यांत त्यांच्या जमिनी होत्या, आणि यात्रेकरूंच्या अर्पणांतून त्यांना मोठे उत्पन्न मिळे.
१८५५: हनुमानगढीचा लढा
देवळाच्या पायऱ्यांवर
१८५५ मध्ये हिंदू आणि मुसलमान यांच्यात “मोठी फूट पडली”. हिंदूंनी मोठ्या बळाने हनुमानगढी धरून ठेवली. मुसलमानांनी जन्मस्थान ताब्यात घेतले, आणि तिथून देवळावर “निकराचा हल्ला” चढवला. ते हनुमानगढीच्या पायऱ्या चढून धावून गेले. पण मोठी हानी सोसून त्यांना मागे हटावे लागले. हे यश हाती येताच हिंदूंनी पाठलाग करून उलट हल्ला चढवला, आणि तिसऱ्या प्रयत्नात जन्मस्थानावर धडक मारून ते घेतले. पंचाहत्तर मुसलमानांना त्याच्या दरवाजापाशी पुरण्यात आले. त्या जागेला गंज शहीदाँ, म्हणजे शहिदांची विश्रांतीची जागा, म्हणतात. अकरा हिंदू मारले गेले. हा सारा वेळ राजाच्या कित्येक पलटणी पाहत उभ्या होत्या. मध्ये पडू नये, असा त्यांना हुकूम होता.
१८५५: हनुमानगढीचा लढा
शहिदांची कबर
असे सांगतात, की तोपर्यंत हिंदू आणि मुसलमान दोघेही एकाच इमारतीत, त्या “मशीद-मंदिरात”, उपासना करत. नेव्हिल यांच्या हकिकतीप्रमाणे, त्यानंतर लवकरच अमेठीचा मौलवी अमीर अली याने हनुमानगढी पाडण्यासाठी रीतसर मोहीम उभी केली. पण त्याला आणि त्याच्या फौजेला बाराबंकी जिल्ह्यातच अडवण्यात आले. प्रांताच्या आधीच्या गॅझेटियरनुसार हनुमानगढीवर एका जुन्या मशिदीची जागा आहे, असा दावा होता, आणि ती जागा बळकावणे हा त्याचा हेतू होता. बंडानंतर मशिदीसमोर एक बाहेरचे आवार घातले गेले. आतल्या अंगणात हिंदूंना जायला मनाई झाली. बाहेरच्या आवारात त्यांनी एक चौथरा उभारला, आणि तिथे ते आपली अर्पणे वाहू लागले. आणि दरवाजापाशी ते पंचाहत्तर जण शहिदांच्या कबरीत पडून होते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: पी. कार्नेगी, ‘अ हिस्टॉरिकल स्केच ऑफ तहसील फैजाबाद’ (१८७०), अयोध्येचे प्रकरण, पृष्ठ २१ पर्यंत; अवध प्रांताचे गॅझेटियर, ‘गॅझेटियर ऑफ द प्रॉव्हिन्स ऑफ औध’ (१८७७), “अजोध्या”, पृष्ठ ७; एच. आर. नेव्हिल, ‘फैजाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९०५), पृष्ठे ६३, १७४, १७६-१७७; आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठ ३२२. अकरा हिंदू मारले गेल्याचे फक्त अवध प्रांताचे गॅझेटियरच सांगते. कार्नेगी यांच्या मते “इंग्रजी राजवटीपासून” तिथे एक कठडा घातला गेला; त्याच्या आत मुसलमान नमाज पढत, आणि बाहेर हिंदू पूजा करत. नेव्हिल रामकोट नगरीच्या पश्चिम भागात ठेवतात, तर कनिंगहॅम पूर्व बाजूला; आणि कनिंगहॅम यांच्या मते हनुमानांचे देऊळ औरंगजेबाच्या काळापेक्षा जुने नाही. कार्नेगी अभिराम यांच्यापासून बलराम दास यांच्यापर्यंत सहा महंतांची नावे देतात.