भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · अयोध्या
बंदुकीच्या दारूसारखे काळे तांदूळ
नदीपलीकडची गुहा
विल्यम फिंच १६०८ ते १६११ च्या दरम्यान या वाटेने आले. ते सांगतात, अयोध्येपासून नदीपलीकडे सुमारे दोन मैलांवर रामांची एक गुहा होती. तिचे तोंड अरुंद होते. पण आत ती इतकी ऐसपैस, आणि इतक्या वळणावळणांची होती, की माणसाने काळजी घेतली नाही, तर तो तिथे सहज वाट चुकेल. इथे रामांची रक्षा पुरली आहे, असे मानले जात होते. भारताच्या सगळ्या भागांतून पुष्कळ लोक तिथे येत. आठवण म्हणून ते तांदळाचे काही दाणे घरी नेत. ते दाणे “बंदुकीच्या दारूसारखे काळे” होते. लोक म्हणत, ते तेव्हापासून जपून ठेवलेले आहेत. ते नगरीला ‘औद’ म्हणतात: “प्राचीन काळी नावाजलेले एक नगर, एका पठाण राजाचे ठाणे, आता बरेचसे उद्ध्वस्त.” तिथला किल्ला चारशे वर्षांपूर्वी बांधलेला होता.
बंदुकीच्या दारूसारखे काळे तांदूळ
रामांचा पडका गड
इथेच “रानीचंद” यांच्या किल्ल्याचे आणि घरांचे अवशेषही होते. रानीचंद म्हणजे रामचंद्र, रामायणाचे नायक; आणि हे अवशेष म्हणजे रामकोट नावाचा ढिगारा, म्हणजे रामांचा गड. भारतातले लोक रामांना महान ईश्वर मानत. जगाचा तमाशा, म्हणजे खेळ, पाहायला त्यांनी देह धारण केला होता, असे ते म्हणत. त्या अवशेषांत काही ब्राह्मण राहत होते. शेजारच्या नदीत स्नान करणाऱ्या प्रत्येक भारतीयाचे नाव ते लिहून ठेवत. ही रीत चार लाख वर्षे चालत आली आहे, असे ते सांगत. फिंच यांच्या हिशेबाने, म्हणजे जगाच्या निर्मितीच्याही ३,९४,५०० वर्षे आधीपासून. किल्ल्याच्या अवशेषांतून अजूनही पुष्कळ सोने काढले जात असे. गावात मोठा व्यापार चाले. आणि “हिंदी गाढवा”चे शिंग इतके मुबलक होते, की त्याचे पिण्याचे पेले बनवत. हा “हिंदी गाढव” म्हणजे गेंडा. यांतली काही शिंगे फार मोलाची असतात, कोणत्याही रत्नापेक्षा अधिक, असे सगळे भारतीय सांगत. आणि काही जण ती एकशिंगी प्राण्याची खरीखुरी शिंगे मानत.
बंदुकीच्या दारूसारखे काळे तांदूळ
वाढणाऱ्या कबरी
अकबराच्या काळी लिहिणाऱ्या अबुल फजललाही ते सोने ठाऊक होते. अवध नगरीच्या आसपास लोक माती चाळत, आणि त्यातून सोने मिळे. अबुल फजलला ही नगरी भारतातल्या सगळ्यांत मोठ्या नगरींपैकी एक वाटली, आणि प्राचीन काळच्या सगळ्यांत पवित्र स्थानांपैकी एक. ते रामांचे निवासस्थान होते; तो त्यांना रामचंद्र म्हणतो. नगरीजवळ दोन मोठ्या कबरी होत्या. “सामान्य लोक त्यांना शीस आणि अय्यूब पैगंबर यांच्या कबरी मानतात, आणि त्यांच्याबद्दल विलक्षण कथा सांगितल्या जातात.” १८६२-६३ मध्ये अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांना त्या विटांच्या दोन कबरी आढळल्या. त्या मणी आणि कुबेर या दोन ढिगाऱ्यांच्या मधोमध, मुसलमानांच्या एका लहान आवारात होत्या. त्या ‘सीस पैगंबर’ आणि ‘अय्यूब पैगंबर’ यांच्या कबरी म्हणून ओळखल्या जात. सीस म्हणजेच पैगंबर शीस. शीस यांची कबर आता सतरा फूट लांब होती. कनिंगहॅम यांनी उद्धृत केलेल्या अबुल फजलच्या शब्दांप्रमाणे ती सात हात होती, म्हणजे साडेदहा फुटांच्या आसपास. कनिंगहॅम यांचा निष्कर्ष असा, की “धर्मनिष्ठ” मुसलमानांनी “वारंवार केलेल्या डागडुजीमुळे” ती कबर वाढली होती.
बंदुकीच्या दारूसारखे काळे तांदूळ
तीन योद्धे, की तीन पैगंबर?
तिसरा वृत्तांत कर्नल विल्फर्ड यांचा. अयोध्येजवळ, शरयूकाठी, लोक नूह यांची कबरही दाखवत. १७९९ मध्ये त्यांनी चौकशीसाठी एका विद्वान हिंदूला पाठवले. मुसलमानांकडून त्याला काहीच कळले नाही. पण ब्राह्मणांनी त्याला सांगितले, आज जिथे नूह यांची कबर आहे, तिथे पूर्वी गणेशांच्या पूजेची जागा होती. त्याच्याशेजारी एक बांधीव विहीर होती; पुराणांतले गणपत कुंड ते हेच. ब्राह्मण म्हणाले, या तीन कबरी चारशे वर्षांहून जुन्या नाहीत. त्या नूह, अय्यूब आणि शीस नावाच्या तीन माणसांच्या आहेत. ते हिंदूंशी लढताना तिथे पडले, आणि त्यांना शहीद मानले गेले. तिथले पुजारी या कबरी जुन्या काळच्या नूह, अय्यूब आणि शीस या पैगंबरांच्या आहेत, असे सांगत.
बंदुकीच्या दारूसारखे काळे तांदूळ
पुन्हा काळे तांदूळ
जोसेफ टिफेनथेलर यांनाही काळ्या तांदळाची माहिती होती. ते अयोध्येतल्या एका जागेबद्दल सांगतात. तिथे लोक खणून काळ्या तांदळाचे दाणे काढत. त्या दाण्यांचे लहान लहान खडे झाले होते. ते दाणे रामांच्या काळापासून जमिनीखाली पडून आहेत, असे लोक म्हणत. मराठी यात्रेकरू विष्णुभट गोडसे जळक्या तांदळाबद्दल सांगतात. राजे दशरथ यांनी पुत्रासाठी पुत्रकामेष्टी यज्ञ केला, ती जागा “अद्यापि थोडी खणली असता जळके तांदूळ बहुत सापडतात,” असे लोक सांगत. ते ती जागा पाहायला गेले. तिथे “शेकडो लोक तांदूळ जळके काढून नेत” होते. हे पाहून त्यांनीही काही तांदूळ मिळवले. मग ते शरयूच्या तीरावर गेले, आणि तिथली पिवळी मातीही घेऊन आले. “त्यास राम-रज असे म्हणतात.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: विल्यम फॉस्टर (संपादक), ‘अर्ली ट्रॅव्हल्स इन इंडिया १५८३-१६१९’ (१९२१), पृष्ठे १७५-१७६ (विल्यम फिंच, १६०८-११, आणि फॉस्टर यांच्या टिपा); अबुल फजल, ‘आईन-इ-अकबरी’, खंड २, एच. एस. जॅरेट यांचे भाषांतर (१८९१), पृष्ठ १७१; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठे ३२३-३२४; पी. कार्नेगी, ‘अ हिस्टॉरिकल स्केच ऑफ तहसील फैजाबाद’ (१८७०), पृष्ठ २६; जोसेफ टिफेनथेलर, ‘देस्क्रिप्सियों इस्तोरिक ए जेओग्राफिक द लँद’ खंड १ (१७८६), पृष्ठ २५४, आमचे भाषांतर; आणि विष्णुभट गोडसे, ‘माझा प्रवास’ (मराठी, १९०७), पृष्ठ १६०, मूळ मराठीवरून. जॅरेट कबरींची लांबी सहा आणि सात यार्ड देतात; कनिंगहॅम अय्यूब यांची कबर बारा फूट देतात. फिंच म्हणतात, त्या शिंगाच्या ढालीही बनवत; फॉस्टर म्हणतात, ढाली कातडीच्या. ‘आईन’ प्राचीन नगरी १४८ कोस लांब आणि ३६ कोस रुंद सांगते. विल्फर्ड यांच्या दरवेशाने सांगितले, नूह यांची कबर सिकंदराने बांधली. विल्फर्ड ती इतर दोन कबरींपासून दीड बाणाच्या टप्प्यावर ठेवतात, तर कार्नेगी जवळजवळ एक मैलावर; आणि कार्नेगी यांच्या मते गणेश कुंड अय्यूब आणि शीस यांच्या कबरींजवळ आहे.