भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · अयोध्या
गोडसे भटजींची अयोध्या: रामनवमी
सात-आठ लाख यात्रेकरू
रामनवमीच्या उत्सवासाठी अयोध्या गच्च भरली होती. पृथ्वीच्या कानाकोपऱ्यातून बैरागी आले होते, आणि शिवाय यात्रेकरूही. सगळे मिळून सात-आठ लाख जण तिथे जमले होते. त्यांच्यात दक्षिणेतले एक यात्रेकरू होते: विष्णुभट गोडसे. ते आपल्या दक्षिणी मित्रांबरोबर प्रवास करत होते. आपल्या प्रवासाची हकीकत त्यांनी मराठीत सांगितली आहे. वाटेत, घागरा जिथे शरयूला मिळते, तिथे ते आणि त्यांचे सोबती थांबले. तिथे बेलाची झाडे पुष्कळ होती. तिथेच त्यांनी स्नान-संध्या उरकली, आणि मग ते त्या पवित्र नगरीकडे निघाले. अयोध्येत ते काळ्या रामाच्या देवळात उतरले. तिथे दक्षिणेतले पुष्कळ यात्रेकरू उतरले होते. त्यांच्यात काशीचे एक वृद्ध विद्वान होते: पुरुषोत्तम शास्त्री काशीकर.
गोडसे भटजींची अयोध्या: रामनवमी
वृद्ध शास्त्रीबुवा
शास्त्रीबुवांचे वय सुमारे पंचाहत्तर होते. ते ऋग्वेदी देशस्थ ब्राह्मण होते. ते “दशग्रंथ वेद पढलेले व न्याय व्याकरण वेदांतशास्त्रांत निपुण” होते. वैदिक कर्मकांडात काशीत त्यांच्या बरोबरीचा कोणी नव्हता. त्यांनी पाच-सहा वर्षे बायजाबाई शिंदे यांची दिवाणगिरीही केली होती. बायजाबाईंना सहा लाख रुपये वसूल देणाऱ्या मुलखाचा कारभार ते पाहत. यात्रेकरू तिथे श्राद्धे करत होते, आणि त्यांच्यातल्या विधवा स्त्रियांनीही श्राद्धे सुरू केली. स्त्रियांनी आपल्या हातांनी पिंडदान करावे का, असे गोडसे यांनी शास्त्रीबुवांना विचारले. शास्त्रीबुवा म्हणाले, नाही. विधवेने संकल्प करावा, आणि ब्राह्मणाकडून श्राद्ध करवावे; ती स्वतः तिथे बसून राहावी. स्त्रियांनी स्वतः श्राद्ध करू नये; “करतात ते अशुद्ध आहे.” रामनवमीच्या दिवशी सकाळी स्नान करून गोडसे यांनी त्यांना आणखी एक प्रश्न विचारला. दक्षिणेपासून इतक्या दूर, या अयोध्येत, रामांची पूजा दक्षिणी ब्राह्मणाकडे कशी?
गोडसे भटजींची अयोध्या: रामनवमी
नदीतल्या मूर्ती
शास्त्रीबुवांनी सांगितले, आज इथे जो पूजा करतो, तो एका थोर रामभक्ताच्या वंशातला आहे. तो रामभक्त दक्षिणेतला, गोदावरीकाठच्या गंगाखेड या क्षेत्राचा. तिथे संसार करताना त्याच्यावर फार कर्ज झाले. म्हणून तो गाव सोडून अयोध्येला आला. पुष्कळ दिवस तो शरयूत स्नान करून तप करत बसला. एका रात्री राम ब्राह्मणवेशाने त्याच्या स्वप्नात आले. ते म्हणाले, “उदईक शरयूत स्नान करण्यास जाल तेव्हा तुमचे पायास मूर्ती सापडतील. त्या तुम्ही देवळात बसऊन पूजा करीत जावी.” तो जागा झाला, आणि स्नानाला गेला. मांडीभर पाण्यात “श्रीराम, लक्षुमण, सीता अशा वाळूच्या मूर्ती एक ओळीने येक प्रभावळीनी हातात आल्या.” त्या अगदी हलक्या लागल्या. त्याने त्या काठावरच्या वाळूवर ठेवल्या, आणि लगेच ही खबर सगळ्यांना समजली.
गोडसे भटजींची अयोध्या: रामनवमी
एका उजव्या हाताने
अयोध्येचे राजे, राजा मानसिंग यांचे पूर्वज, तिथे आले. त्यांनी मूर्तींची पूजा केली, आणि देऊळ बांधायचा हुकूम दिला. प्रतिष्ठापनेच्या दिवशी लोक शरयूच्या काठावरून मूर्ती आणायला गेले. पण मूर्ती हलेनात. पुष्कळ जणांनी यत्न केला, पण कोणालाच त्या उचलता आल्या नाहीत. मग लोकांनी त्या ब्राह्मणालाच त्या उचलायला सांगितले. त्याने एका उजव्या हाताने त्या उचलल्या, देवळात नेल्या, आणि तिथे बसवल्या. त्यानंतर त्या ब्राह्मणाने आपले कुटुंब अयोध्येला आणले, आणि तो तिथे पूजा करत राहिला. त्याचा वंश आजपर्यंत तिथे आहे. शास्त्रीबुवा म्हणाले, म्हणून इथली पूजा दक्षिणी ब्राह्मणाची आहे, आणि म्हणून दक्षिणेतले लोक या रामांना मानतात.
गोडसे भटजींची अयोध्या: रामनवमी
वानर आणि जिलबी
अयोध्येत वानरे फार होती. त्यांतला एक मोठा काळा वानर पिंपळावर बसलेला असे. कोणाचे गाठोडे किंवा दागिना दिसला, की तो उचलून नेई. त्याला जिलबीचा द्रोण दाखवला, की तो ती वस्तू आणून देई, आणि द्रोण घेऊन झाडावर जाई. “असा येक वानर सवकलेला होता.” ही युक्ती त्याच्या चांगली अंगवळणी पडली होती. तिथे राहणारे रामभट हे देशस्थ ब्राह्मण सगळ्यांना आपापल्या वस्तू सांभाळायला सांगत. तरीही पुण्याची एक विधवा गच्चीवर गेली, आणि काही वस्तू काढायला तिने आपले गाठोडे सोडले. वानराने ते झाडावरून पाहिले. तो तिच्यामागून आला, गाठोडे उचलले, आणि झाडावर निघून गेला. बाई माडीवरून मोठ्याने ओरडू लागली, “माझा सर्वस्व घात जाहाला!” त्या गाठोड्यात दोन मोहरा आणि पुतळ्या होत्या, असे ती रडत सांगू लागली. “मजला श्रीक्षेत्र कासीस जाणे असून ईश्वरे मध्येच संकष्ट आणिले आहे!” रामभटांनी तिच्याकडून आठ आणे घेतले, आणि जिलबीचा द्रोण आणला. तो पिंपळावरच्या वानराला दाखवून त्यांनी गच्चीवर दूर ठेवला, आणि ते स्वतः पलीकडे गेले. थोड्या वेळाने वानर गाठोडे घेऊन खाली आला. ते तिथे ठेवून त्याने द्रोण घेतला, आणि तो झाडावर परत गेला. मग बाईने लोकांना एक रुपयाचे पेढे वाटले.
गोडसे भटजींची अयोध्या: रामनवमी
भर दुपारी जन्मभूमी
रामनवमीला दुपारी शरयूत स्नान करून त्याच वेळी जो रामांच्या जन्मभूमीचे दर्शन घेतो, “त्यास पुनः जन्म नाही”. असे श्रुती-स्मृती-पुराणांत सांगितले आहे. म्हणून भर दुपारी सगळ्यांनी स्नान केले, आणि हातात तुळस, पैसा, सुपारी घेऊन ते जन्मभूमीवर गेले. तिथे त्यांनी तुळस वाहिली. ती जागा म्हणजे झाडी असलेले एक मोठे मैदान होते. तिथे दूर दूर “बहुत प्राचीन भिंताडे” उभी होती. कौसल्येच्या खोलीची जागा पन्नास हात लांब आणि चाळीस हात रुंद होती. तिच्यावर पक्का चुना आणि शिसे ओतून कंबरभर उंचीचा चौथरा बांधला होता. भोवती फक्त दोन हात उंचीचा कठडा होता. तिथे एका वेळी सात-आठ लाख यात्रेकरूंची गर्दी होई. भोवतीची जागा मोठी होती. सरकार जागोजागी शिपाई, स्वार आणि काही हत्ती उभे करत असे. तरीही अशी गर्दी होई, की “पाच चार मनुष्ये मरण पावतात.” गोडसेही आत गेले, आणि त्यांनी जन्मभूमीचे दर्शन घेतले.
गोडसे भटजींची अयोध्या: रामनवमी
घरांएवढ्या मडक्यांच्या राशी
दुसऱ्या दिवशी ते स्वर्गद्वाराला गेले. हा तो घाट, जिथे लक्ष्मण प्रायोपवेशन करून, म्हणजे अन्नपाणी सोडून, स्वर्गाला गेले. तिथे स्नान करून नागेश्वर शिवांवर शरयूचे पाणी घातले, की यात्रा सफळ होते, असे सांगतात. घाटावर “घरासारख्या मडक्यांच्या रासी” होत्या; चार कवड्यांना एक मडके. गोडसे आणि त्यांच्या सोबत्यांनी आपली मडकी शरयूत भरली, आणि ते नागेश्वराच्या देवळाकडे गेले. आदल्या दिवसासारखीच गर्दी होती. देवळाला चार दरवाजे होते, आणि त्या सगळ्या दरवाजांतून लोक शिवलिंगावर पाण्याची मडकी टाकत होते. त्यांनी आपले मडके टाकले नाही. प्रहरभर झटून ते देवाच्या दरवाजापर्यंत पोचले, फक्त थोडे पाणी आत उडवले, आणि बाहेर आले. रामांची चार-पाचशे देवळे असलेल्या त्या नगरीतली बहुतेक तीर्थे त्यांनी एका दिवसात पाहिली. दक्षिणेला, पुष्कळ झाडी असलेल्या एका लहान टेकडीवर हनुमानांचे चिरेबंदी देऊळ होते. बैरागी पंधरा दिवस तिथे मुक्काम करत. एका ठिकाणी यज्ञ झाला होता; तिथे “अद्यापि थोडी खणली असता जळके तांदूळ बहुत सापडतात,” असे लोक सांगत. ते तिथे गेले, तेव्हा शेकडो लोक ते तांदूळ खणून काढत होते. त्यांनीही थोडे तांदूळ मिळवले, आणि शरयूकाठची पिवळी मातीही आणली. “त्यास राम-रज असे म्हणतात.” एकूण बावीस दिवस ते अयोध्येत राहिले.
गोडसे भटजींची अयोध्या: रामनवमी
नदी साधूकडे आली
शास्त्रीबुवांनी त्यांना आणखी एक कथा सांगितली. अयोध्येत परशुराम बाबा म्हणून एक महासाधू होऊन गेले. ते चित्पावन ब्राह्मण होते, आणि रामांचे परमभक्त. त्यांचा मठ अजूनही प्रसिद्ध होता. फिरत फिरत ते अयोध्येला आले, आणि पुष्कळ दिवस शरयूकाठी राहिले. पण त्यांच्या मठापासून नदी लांब होती. वय झाले, प्रकृती बिघडली, आणि एक दिवस असा आला, की त्यांना स्नानाला जाणे जमेना. तेव्हा परशुराम बाबा पहाटे उभे राहून नदीची प्रार्थना करू लागले. नदीने कृपा केली: शरयूचा ओघ फिरून जवळ आला, आणि साधू स्नान करून मठात परत आले. त्यांच्या दर्शनाला हजारो लोक जमले, आणि देशोदेशी त्यांची मोठी कीर्ती झाली. हे शिंदे सरकारांना समजले, आणि ते अयोध्येला आले. पंधरा दिवस ते तिथे राहिले. त्यांनी हनुमानांची मूर्ती स्थापून मठ बांधायचा हुकूम दिला, आणि मठाला दर वर्षी तीनशे ते चारशे रुपयांची नेमणूक करून दिली. मग ते आपल्या लष्करात परत गेले.
गोडसे भटजींची अयोध्या: रामनवमी
वानरांची पंगत
अगदी म्हातारपणी साधू आजारी पडले, तेव्हा शिंदे पुन्हा आले. आठ-दहा दिवस राहून त्यांनी साधूंच्या मर्जीप्रमाणे खर्च केला, आणि नेमणूकही वाढवली. मग त्यांनी विचारले, “आम्ही आपले दर्शनास आलो त्यापेक्षा आपण काही मजला खर्च करण्यास आज्ञा करावी.” दर्शनाला आलोच आहोत, तर पैसा खर्च करण्यासाठी काही आज्ञा द्यावी, असे ते म्हणत होते. साधू म्हणाले, “मी येथे वांदर यांचे सोबतीने बहुत वर्षे काढिली आणि आता माझे शरीराचा भरवसा नाही. त्यापेक्षा येकवार वानर मंडळीस लाडूभोजन घालावे.” वानरे किती असतील, असे शिंद्यांनी विचारले. साधू म्हणाले, पाच-सहा हजार असतील; बारा-पंधरा हजार लाडू लागतील. “बहुत उत्तम आहे,” असे म्हणून शिंद्यांनी आचारी लावले, आणि लाडू तयार होऊ लागले. संध्याकाळी साधू हनुमानगढीवर गेले. त्यांनी हात जोडून सगळ्या वानरांची प्रार्थना केली. ते म्हणाले, “तुम्ही उदईक सर्व वानर जातीचे लोक जमा होऊन येथे येऊन प्रत्येकानी दोन दोन लाडू घेऊन जावे.” दुसऱ्या दिवशी सकाळी लाडू टेकडीवर नेले, आणि हनुमानांच्या देवळाभोवती त्यांच्या राशी घातल्या. साधूंनी तिथे येऊन पूजा आणि प्रार्थना केली. लगेच सगळी वानरे आली, आणि प्रत्येक जण दोन्ही हातांत एक एक लाडू घेऊन झाडांवर पळून गेला. ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: विष्णुभट गोडसे, ‘माझा प्रवास’ (मराठी, १९०७), पृष्ठे १५४-१६०, मूळ मराठीवरून. मूर्तींची आणि परशुराम बाबांची कथा पुरुषोत्तम शास्त्रींनी त्यांना सांगितली, तशी दिली आहे. गोडसे हनुमानांना मारुती म्हणतात, आणि त्यांच्या टेकडीला हणमंत गडी. ते त्रेताच्या रामाच्या देवळाचीही माहिती देतात. तिथली मूर्ती सोन्याची आहे, आणि तिच्यावर पहारा असतो. रामनवमीखेरीज तिच्या दर्शनाला सव्वा रुपया द्यावा लागतो, आणि तिलाही मुख्य राम मानतात. गोडसे लिहितात, तो मठ आणि शिंद्यांची नेमणूक अजूनही चालू आहे.