भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · अयोध्या
ह्युएनत्संग अयोध्येत
दिवा विझला
यात्रेकरू ह्युएनत्संग नवदेवकुलापासून आग्नेयेला ६०० ली चालून, गंगा ओलांडून एका राज्यात आले. त्या राज्याला ते ओ-यु-तो म्हणतात. त्यांचा वृत्तांत इंग्रजीत आणणारे सॅम्युएल बील हे नाव अयोध्या असे वाचतात. पण सगळ्यांनाच याची खात्री नाही. यात्रेकरूंचा मार्ग यात बसवणे बील यांनाही अवघड गेले. आणि १९०५ मध्ये एच. आर. नेव्हिल यांनी हा प्रश्न अजून वादाचाच असल्याचे म्हटले. त्या राज्याच्या राजधानीजवळ आंब्याच्या झाडांचे एक वन होते. त्याच्यापासून शंभर पावलांवर एक स्तूप होता. त्यात बुद्धांचे केस आणि नखे ठेवली होती. त्याच्याशेजारी काही जुन्या पायाच्या भिंती होत्या. इथे एकदा मरण पावलेले एक जण स्वर्गातून परत आले होते. एका रात्री असंग नावाचे आचार्य तिथे आपल्या शिष्यांना धर्म समजावून सांगत होते. दिव्याची ज्योत विझली, आणि आकाशात मोठा प्रकाश पसरला. एक दिव्य ऋषी आकाशमार्गाने खाली उतरले. सभागृहाच्या पायऱ्या चढून आले, आणि त्यांनी असंगांना वंदन केले. असंगांनी त्यांना विचारले, “तुला इतका उशीर का झाला? आता तुझे नाव काय?” ते पाहुणे म्हणजे असंगांचे सख्खे भाऊ वसुबंधू होते. आणि त्यांना जाऊन सहा महिने झाले होते.
ह्युएनत्संग अयोध्येत
आचार्यांची नगरी
हे दोघे भाऊ याच राज्यात राहिले, आणि इथेच त्यांनी शिकवले. हे राज्य धान्याने, फुलांनी आणि फळांनी समृद्ध होते. इथले लोक धर्मप्रेमी होते, आणि विद्येला वाहून घेतलेले होते. इथे सुमारे शंभर विहार होते, आणि तीन हजार भिक्षू. देवांची दहा देवळेही होती; त्यांत निरनिराळ्या पंथांचे थोडे “पाखंडी” होते. नगरीच्या उत्तरेला चाळीस ली वर, गंगेकाठी, सुमारे दोनशे फूट उंचीचा एक स्तूप उभा होता. तो अशोक राजांनी बांधला होता. इथे बुद्धांनी एकदा तीन महिने देवांना उपदेश केला होता. त्याच्याशेजारी पूर्वीचे चार बुद्ध जिथे बसले आणि चालले, त्या खुणा होत्या. राजधानीतच एक जुना विहार होता. तिथे वसुबंधू कित्येक दशके राहिले, आणि त्यांनी आपली शास्त्रे, म्हणजे ग्रंथ, लिहिली. त्याच्याशेजारी एका सभागृहाच्या पडक्या भिंती होत्या. तिथे त्यांनी अनेक देशांच्या राजांना, भिक्षूंना आणि ब्राह्मणांना उपदेश केला होता. नगरीच्या नैर्ऋत्येला पाच-सहा ली वर, त्या आंब्याच्या वनात, असंगांचा विहार होता. असंग गांधारचे होते. आधी ते बौद्ध धर्मातल्या एका पंथात होते. पुढे ते दुसऱ्या पंथाकडे वळले; यात्रेकरू त्याला महायान, म्हणजे “मोठे वाहन”, म्हणतात. असंग रात्री बोधिसत्त्व मैत्रेय यांच्या प्रासादात वर जात. तिथे त्यांना पवित्र ग्रंथ मिळत, आणि ते मोठ्या सभेला त्यांची शिकवण देत.
ह्युएनत्संग अयोध्येत
जिभेसाठी सुरी
वसुबंधू नेहमीच आपल्या भावाच्या मार्गाने गेले नव्हते. त्यांचे शिक्षण हीनयानात, म्हणजे “लहान वाहना”त, झाले होते. आणि ते महायानाविरुद्ध बोलले होते. असंगांच्या सभागृहापासून वायव्येला चाळीस ली वर, गंगेकाठच्या एका जुन्या विहारात, सुमारे शंभर फूट उंचीचा विटांचा एक स्तूप उभा होता. वसुबंधूंना पहिल्यांदा महायान शिकावेसे वाटले, ती ही जागा. ते उत्तर भारतातून इथे आले होते, आणि असंगांनी आपल्या अनुयायांना त्यांना सामोरे पाठवले होते. तिथे असंगांचा एक शिष्य वसुबंधूंच्या उघड्या खिडकीबाहेर विश्रांती घेत पडला होता. रात्र उलटत आली, तेव्हा तो ‘दशभूमि सूत्र’ म्हणू लागला. वसुबंधूंनी ते ऐकले, आणि त्यांना त्याचा अर्थ उमगला. इतकी खोल शिकवण आपल्या कानांवर आधी कधीच पडली नाही, याचे त्यांना फार दुःख झाले. ज्या जिभेने तिची निंदा केली होती, तिला त्यांनी दोष दिला. ते म्हणाले, “म्हणून मी ती कापून टाकीन.” त्यांनी सुरी उचलली. पण ती चालवण्याआधीच त्यांना आपल्यासमोर असंग उभे दिसले. असंग म्हणाले, “असे करू नकोस. त्याऐवजी पश्चात्ताप कर. ज्या जिभेने तू पूर्वी महायानाची निंदा केलीस, त्याच जिभेने आता त्याची स्तुती कर. तोंड बंद करून काहीच भले होणार नाही.” एवढे बोलून ते अदृश्य झाले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी वसुबंधू असंगांकडे गेले, आणि त्यांनी ती शिकवण स्वीकारली. महायानावर त्यांनी शंभराहून अधिक शास्त्रे लिहिली, आणि ती सगळीकडे पसरली.
ह्युएनत्संग अयोध्येत
वचन
असंगांचे एक शिष्य होते, बुद्धसिंह. ते मोठे बुद्धिमान होते, आणि त्यांची कीर्ती दूरवर पसरली होती. त्यांच्या अंतरंगाचा थांग कोणालाच लागत नसे. मृत्यूनंतर काय होते, याबद्दल हे तिघे अनेकदा बोलत. ते म्हणत, मेल्यावर मैत्रेयांच्या सान्निध्यात जन्म मिळावा, म्हणूनच आपण सगळे जगतो आहोत. जो आधी मरेल, आणि त्यांच्यापर्यंत पोचेल, त्याने परत येऊन इतरांना सांगायचे. आधी बुद्धसिंह गेले. तीन वर्षे उलटली, पण त्यांच्याकडून कोणताही निरोप आला नाही. मग वसुबंधू गेले. सहा महिने झाले, तरी अजून काहीच खबर नव्हती. अविश्वासू लोक थट्टा करू लागले. ते म्हणाले, हे दोघे नक्कीच कुठल्यातरी वाईट जन्मात पडले असणार; म्हणूनच कोणतीही खूण आलेली नाही. आणि मग आली ती रात्र: सभागृहातला दिवा विझला, आणि वसुबंधू आपल्या भावासमोर उभे राहिले.
ह्युएनत्संग अयोध्येत
“ये, महाविद्वाना!”
वसुबंधू म्हणाले, “माझ्या मृत्यूच्या क्षणी मी तुषित स्वर्गात गेलो, अगदी मैत्रेयांच्या सान्निध्यात. तिथे मी एका कमळाच्या फुलात जन्मलो.” फूल उमलले, तेव्हा मैत्रेयांनी त्यांचे स्वागत केले, दोनदा: “ये, महाविद्वाना! ये, महाविद्वाना!” वसुबंधूंनी त्यांना आदराने प्रदक्षिणा घातली, आणि ते थेट आपल्या भावाकडे आले. त्या स्वर्गात काळ पृथ्वीसारखा मोजला जात नाही: ते कमळ उमलायला सहा महिने लागले होते. असंगांनी विचारले, “आणि बुद्धसिंह कुठे आहेत?” वसुबंधूंनी उत्तर दिले, “मी मैत्रेयांना प्रदक्षिणा घालत होतो, तेव्हा बाहेरच्या गर्दीत मला बुद्धसिंह दिसले. ते सुखात आणि मौजमजेत रमून गेले होते. त्यांनी माझ्याकडे पाहिलेसुद्धा नाही. मग ते तुमच्याकडे येतील, अशी अपेक्षा तरी कशी करता?” मैत्रेय दिसतात कसे, आणि काय शिकवतात, असे असंगांनी विचारले. वसुबंधू म्हणाले, त्यांच्या सौंदर्याचे वर्णन कोणत्याही शब्दांत करता येणार नाही. आणि त्यांची शिकवण आपल्या शिकवणीहून वेगळी नाही. “बोधिसत्त्वांचा तो सुंदर आवाज कोमल, निर्मळ आणि मधुर आहे; जे तो ऐकतात, ते कधीच थकत नाहीत.” बील यांच्या मते, या वर्णनावरून ह्युएनत्संग यांची स्वतःची एक तीव्र ओढ समजते. मृत्युशय्येवर त्यांना त्या स्वर्गात जन्मलेल्यांच्या सुखात सहभागी व्हायची आस लागली होती. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ह्युएनत्संग यांचे ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड १ (१८८४), पुस्तक ५, पृष्ठे २२४-२२९ आणि टिपा; ह्वुई ली, ‘द लाइफ ऑफ ह्युएन-त्सिआंग’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर (१९११ ची आवृत्ती), पुस्तक ३, पृष्ठे ८५-८६; आणि एच. आर. नेव्हिल, ‘फैजाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९०५), पृष्ठे १४६-१४७. ‘लाइफ’मध्ये सुमारे शंभर देवळे आणि कित्येक हजार भिक्षू सांगितले आहेत. तिथे अशोकांचा स्तूप नगरीच्या वायव्येला चार-पाच ली वर आहे, आणि असंगांना भारतातले शास्त्रांचे प्रमुख रचनाकार म्हटले आहे. यात्रेकरूंनी नदी ओलांडून दक्षिणेकडे का जावे, असा प्रश्न बील विचारतात. कनिंगहॅम यांनी अंतर कमी करून ओ-यु-तो कानपूरजवळच्या काकूपूरला ठेवले.