भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · अयोध्या
जन्मस्थान आणि मशीद: जुन्या नोंदींमधून
पाळणा
दर वर्षी चैत्र महिन्याच्या चोविसाव्या दिवशी अयोध्येत एका जागी मोठी गर्दी जमे. लोक रामांचा जन्मदिवस साजरा करायला येत; हा दिवस साऱ्या भारतात प्रसिद्ध होता. जोसेफ टिफेनथेलर यांची हकीकत १७८६ मध्ये छापली गेली. लोक ज्या जागी येत, तिचे वर्णन ते करतात. ती जागा एका मशिदीशेजारी होती. तिथे चुन्याने लिंपलेला एक बसका, चौकोनी चौथरा होता. हिंदू त्याला बेदी, म्हणजे “पाळणा”, म्हणत. ते सांगत, इथे पूर्वी एक घर होते. त्या घरात विष्णूंनी रामांच्या रूपाने जन्म घेतला, आणि रामांचे तिघे भाऊही इथेच जन्मले. त्यांच्या हकिकतीप्रमाणे नंतर औरंगजेबाने, “किंवा इतर काहींच्या मते बाबराने”, ही जागा भुईसपाट केली; हिंदूंना इथे पूजा करता येऊ नये, म्हणून. तरीही लोक येतच राहिले. रामांचे जन्मघर जिथे होते, त्या जागेभोवती ते जमिनीवर लोटांगण घालत तीन प्रदक्षिणा घालत.
जन्मस्थान आणि मशीद: जुन्या नोंदींमधून
नोंदींपुढचा प्रश्न
ही जागा म्हणजे जन्मस्थान: नगरीच्या परंपरेप्रमाणे रामांचा जन्म जिथे झाला, ती जागा. तिच्यावर एक मशीद उभी होती. एच. आर. नेव्हिल यांच्या मते, या स्थानाच्या विटंबनेमुळे हिंदू आणि मुसलमान यांच्यात “मोठी कटुता निर्माण झाली”, आणि अनेकदा रक्तपातही झाला. ती मशीद कोणी बांधली, आणि केव्हा? आणि तिच्या आधी तिथे काय होते? टिफेनथेलर यांच्या काळापासून १९२२ पर्यंत एकामागून एक लेखकांनी आपण जे पाहिले किंवा ऐकले, ते नोंदवून ठेवले. आणि प्रत्येकाने आपले उत्तर दिले. पहिले उत्तर टिफेनथेलर यांचे: औरंगजेबाने रामकोट नावाचा एक किल्ला पाडला, आणि त्याच जागी तीन घुमटांची मशीद उभारली. “इतर काही म्हणतात, ती बाबराने बांधली.” आत काळ्या दगडाचे खांब कमानी तोलून धरत होते. लोक असे सांगत, की वानरांचे राजे हनुमान यांनी ते लंकेहून आणले होते. त्यांच्या काळात अयोध्या हे मातीच्या घरांचे, विरळ वस्तीचे एक जुने गाव होते. सुभेदार फैजाबाद या नव्या नगरात राहायला गेला होता, आणि पुष्कळ लोकही त्याच्याबरोबर गेले होते.
जन्मस्थान आणि मशीद: जुन्या नोंदींमधून
भिंतीवरचा शिलालेख
पुढचे उत्तर फ्रान्सिस बुकानन यांचे. नदीपलीकडच्या जिल्ह्याची पाहणी त्यांनी केली होती. हे अवशेष नवाब वजिराच्या मुलखात होते. त्याच्या सरकारचा रोष होऊ नये, म्हणून बुकानन यांनी तिथे कोणतीही मोजमापे घेतली नाहीत. बुकानन यांना आढळले, की हिंदू सहसा आपल्या देवळांच्या विध्वंसाचा दोष औरंगजेबाला देत. पण अयोध्येच्या बाबतीत ही परंपरा बिनबुडाची आहे, असे बुकानन यांना वाटले. मशिदीच्या भिंतींवरच्या एका शिलालेखावरून दिसत होते, की ती “औरंगजेबाच्या पाच पिढ्या आधी, बाबराने बांधली” होती. आधी तिथे काय होते? मशिदीतले काळ्या दगडाचे खांब एखाद्या हिंदू इमारतीतून आले होते, हे उघड होते. त्यांपैकी काहींच्या बैठकांवर मूर्तींच्या खुणा त्यांना अजून दिसत होत्या. त्यांच्या शब्दांत, त्या मूर्ती “त्या धर्मांधाच्या मनाचे समाधान व्हावे, म्हणून” छिलून काढल्या होत्या. हे खांब राजा विक्रमादित्य यांच्या एखाद्या देवळाचे असतील, असे त्यांना वाटले; पण अशी देवळे कधी होती, याबद्दलच त्यांना शंका होती. अशी देवळे नसली, तर हे खांब बहुधा राजांच्या जुन्या राजवाड्याच्या अवशेषांतून आणले असावेत.
जन्मस्थान आणि मशीद: जुन्या नोंदींमधून
ओसाडीतले एक सुंदर देऊळ
१८७० मध्ये तिथले लोक ठामपणे जे सांगत, ते पी. कार्नेगी यांनी नोंदवले. मुसलमानांनी हा मुलूख जिंकला, तेव्हा अयोध्या जवळजवळ ओसाडच होती. तिथे हिंदूंची तीन महत्त्वाची देवस्थाने होती, आणि भक्त थोडेच होते. त्यांतले पहिले होते जन्मस्थान. त्याच्यावर “बादशहा बाबराने ती मशीद बांधली, जी आजही त्याचे नाव धारण करते; इ.स. १५२८.” इतर दोन देवस्थानांवर औरंगजेबाने, किंवा त्याच्या आधीच्या एखाद्या राज्यकर्त्याने, मशिदी बांधल्या. कार्नेगी यांनी याचे कारण एका तत्त्वात सांगितले: जिंकलेल्या सगळ्यांवर आपला धर्म लादणे. हे तत्त्व सुप्रसिद्ध आहे, असे ते म्हणतात. आधी तिथे काय होते? त्यांचा विचार असा: अयोध्या तेव्हा ओसाड असली, तरी जन्मस्थानी निदान एक सुंदर देऊळ तरी असले पाहिजे. कारण त्या देवळाचे पुष्कळ खांब मशिदीत टिकून आहेत. ते गडद रंगाच्या दगडाचे होते. लोक त्या दगडाला कसोटीचा दगड म्हणत. खांबांवर नक्षी कोरलेली होती. “माझ्या मते, मी बनारसमध्ये आणि इतरत्र पाहिलेल्या बौद्ध खांबांशी ते फार जुळतात.” कार्नेगी यांच्या हकिकतीप्रमाणे, हिंदू आणि मुसलमान दोघेही त्या “मशीद-मंदिरात” उपासना करत. इंग्रजी राजवटीत तंटे होऊ नयेत, म्हणून तिथे एक कठडा घातला गेला. कठड्याच्या आत मुसलमान नमाज पढत; बाहेर हिंदूंनी आपल्या पूजेसाठी एक चौथरा बांधला.
जन्मस्थान आणि मशीद: जुन्या नोंदींमधून
हरवलेली पाने
कार्नेगी यांना एक कोडे आढळले. बाबराच्या आठवणींत २८ मार्च १५२८ रोजी बादशहाचा तळ अयोध्येच्या पूर्वेला दोन-तीन कोसांवर पडतो, आणि तो सात-आठ दिवस तिथे राहतो. त्यांना हे “विलक्षण” वाटले, की बाबराच्या चरित्राच्या तेव्हा ठाऊक असलेल्या प्रत्येक प्रतीत, त्याने अयोध्येत काय केले ते सांगणारी पानेच गहाळ होती. पण मशिदीत दोन ठिकाणी ती बांधल्याचे वर्ष दगडात कोरलेले होते: हिजरी ९३५, म्हणजे इ.स. १५२८. पुढे ए. फ्युरर प्रांतातल्या स्मारकांची आणि शिलालेखांची यादी करत होते. त्यांनी वेगळा बांधणारा आणि वेगळे वर्ष दिले. जन्मस्थानावर “बाबराच्या कारकिर्दीत, हिजरी ९३० मध्ये, मीर खानाने मशीद बांधली.” म्हणजे त्याच कालगणनेप्रमाणे पाच वर्षे आधी, आणि बांधणाऱ्याचे नाव मीर खान.
जन्मस्थान आणि मशीद: जुन्या नोंदींमधून
नेव्हिल यांचे स्पष्ट शब्द
१९०५ मध्ये नेव्हिल यांनी हे सगळ्यांत स्पष्ट शब्दांत मांडले: “इ.स. १५२८ मध्ये बाबर अयोध्येला आला, आणि आठवडाभर इथे थांबला. त्याने ते प्राचीन मंदिर पाडले, आणि त्याच्या जागी एक मशीद बांधली. ती आजही बाबराची मशीद म्हणून ओळखली जाते.” जुन्या इमारतीचे बरेचसे सामान तिच्यात वापरले गेले, आणि पुष्कळ खांब अजूनही चांगल्या स्थितीत होते. मशिदीवरचे दोन फारसी शिलालेख त्यांना ठाऊक होते: एक बाहेरच्या बाजूला, आणि एक आतल्या व्यासपीठावर. दोन्हींवर वर्ष ९३५ होते. ते अस्सल आहेत, याची त्यांना खात्री होती: “कोणतीही शंका नाही”. तरीही कोणत्याही मुसलमान इतिहासकाराने बाबराच्या अयोध्या भेटीची नोंद केलेली नाही. आणि दोन धर्मांतली ही कटुता १८५५ मध्ये उघड्या लढाईपर्यंत गेली. मुसलमानांनी मोठ्या बळाने जन्मस्थान ताब्यात ठेवले, आणि तिथून हनुमानगढीवर निकराचा हल्ला चढवला.
जन्मस्थान आणि मशीद: जुन्या नोंदींमधून
हे सत्कृत्य चिरकाल टिको
शेवटच्या साक्षीदार ए. एस. बेव्हरिज. त्यांनी बाबराच्या आठवणी इंग्रजीत आणल्या. फैजाबादच्या डेप्युटी कमिशनरमार्फत त्यांनी दोन्ही शिलालेखांच्या प्रती मिळवल्या. त्यांच्याबरोबर एक भाषांतरही आले. त्यांच्या मते, ते उघडच एका मुसलमानाने केलेले होते, आणि म्हणूनच त्याला विशेष मोल होते. आतला शिलालेख बांधणाऱ्याचे नाव सांगतो: “ज्याचा न्याय म्हणजे आकाशाच्या अगदी शिखरापर्यंत पोचलेली एक वास्तू, त्या बादशहा बाबराच्या आज्ञेने, सहृदय मीर बाकीने देवदूतांचे हे उतरण्याचे स्थान बांधले.” मीर बाकी हा उघडच बाबराच्या दरबारातला एक सरदार होता. शिलालेखाचा शेवट असा आहे: “बुवद खैर बाकी!”, म्हणजे “हे सत्कृत्य चिरकाल टिको!” बांधणाऱ्याच्या नावावर हा श्लेष आहे; ‘बाकी’ म्हणजे ‘टिकून राहणारे’. आणि त्या शब्दांतल्या अक्षरांच्या अंकांची बेरीज ९३५ येते. बाहेरचा शिलालेख आधी ईश्वराची स्तुती करतो, मग पैगंबरांची, आणि मग “बाबर कलंदर” याची. कलंदर म्हणजे ज्याला कोणतीच इच्छा उरली नाही, असा माणूस; कारण बाबर भारताचा बादशहा झाला होता. तो शिलालेख अपूर्ण होता.
जन्मस्थान आणि मशीद: जुन्या नोंदींमधून
बाबराची स्वतःची रोजनिशी
बाबराची स्वतःची रोजनिशी त्याला २८ मार्च १५२८ रोजी अयोध्येजवळ दाखवते; तो अयोध्येला औद म्हणतो. “औदपासून दोन-तीन कोसांवर, नद्यांच्या संगमाच्या वरच्या अंगाला आम्ही तळ दिला.” त्याचे अधिकारी शेख बायजीद नावाच्या एका बंडखोराच्या मागावर नदी ओलांडून गेले. तिथे त्यांना सुमारे पन्नास घोडेस्वार आढळले; ते पळून गेले. काही जणांना घोड्यांवरून पाडले, आणि त्यांची मुंडकी कापून पाठवून दिली. बायजीद जंगलात घुसला, आणि निसटला. “औदचा कारभार मार्गी लावण्यासाठी आम्ही त्या जागी (औदजवळ) काही दिवस राहिलो.” मग बाबर शिकारीला निघाला. तिथे त्याने जे लिहिले, त्यात देवळाचा किंवा मशिदीचा कुठेही उल्लेख नाही. बेव्हरिज यांना वाटले, मशिदीवरचे वर्ष ती पूर्ण झाल्याचे वर्ष असू शकेल. “बहुधा” बाबराने आपल्या मुक्कामातच तो हुकूम दिला असावा. तेव्हा, “ज्या प्राचीन हिंदू देवस्थानाची जागा तिने (निदान काही अंशी) घेतली”, त्याच्या “भव्यतेचा आणि पावित्र्याचा” ठसा त्याच्या मनावर उमटला असता. त्यांच्या मते, बाबर मुहम्मद पैगंबरांचा आज्ञाधारक अनुयायी होता, आणि दुसऱ्या धर्माविषयी असहिष्णू होता. म्हणून मंदिराच्या जागी मशीद उभारणे हे त्याला कर्तव्याचे आणि पुण्याचे काम वाटले असते. मशीद पूर्ण झाल्याबद्दल बाबराच्या आठवणी काहीच सांगत नाहीत. तो मुक्काम हिजरी ९३४ मधला. त्या वर्षाच्या रोजनिशीतला “बराच मजकूर हरवला आहे; औदची हकीकत जिथे सापडण्याची अपेक्षा करावी, त्याच्या आधीच ती तुटते.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जोसेफ टिफेनथेलर, ‘देस्क्रिप्सियों इस्तोरिक ए जेओग्राफिक द लँद’ खंड १ (१७८६), पृष्ठे २५२-२५४, आमचे भाषांतर; माँटगोमरी मार्टिन, ‘ईस्टर्न इंडिया’ खंड २ (१८३८), पृष्ठे ३३४-३३६ (बुकानन); पी. कार्नेगी, ‘हिस्टॉरिकल स्केच ऑफ तहसील फैजाबाद’ (१८७०), पृष्ठे २०-२१; ए. फ्युरर, ‘मॉन्युमेंटल अँटिक्विटीज अँड इन्स्क्रिप्शन्स’ (१८९१), पृष्ठ २९७; एच. आर. नेव्हिल, ‘फैजाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९०५), पृष्ठे १५२ आणि १७३-१७४; आणि ‘द बाबरनामा इन इंग्लिश’, ए. एस. बेव्हरिज यांचे भाषांतर, खंड २ (१९२२), पृष्ठे ६०१-६०२ आणि ६५६, परिशिष्ट यू. टिफेनथेलर यांचा चौथरा पाच एल लांब आणि चार एल रुंद आहे, आणि त्यांचे खांब पाच वीत उंच; बुकानन यांचे खांब सहा फूट, आणि कार्नेगी, फ्युरर आणि नेव्हिल यांचे सात ते आठ फूट. अवध प्रांताचे गॅझेटियर (१८७७) कार्नेगी यांचाच मजकूर देते, पण त्यात खांब “मी बनारसमध्ये पाहिलेल्या खांबांपेक्षा” बौद्ध खांबांशी अधिक जुळतात. नेव्हिल बाबराला आठवडाभर थांबवतात; बाबर स्वतः “काही दिवस” म्हणतो.