भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · अयोध्या
कुशाकडे आलेली ओसाड नगरी
बंद दारांआड आलेली स्त्री
राम पृथ्वी सोडून आपल्या स्वर्गीय धामाला गेले, तेव्हा अयोध्येच्या प्रजेलाही ते आपल्याबरोबर घेऊन गेले. नगरी ओस पडली; तिला कोणी स्वामी उरला नाही. कवी कालिदास रघुकुळातल्या राजांवरच्या आपल्या दीर्घ काव्यात असे सांगतात. रामांच्या वंशात आता आठ राजपुत्र होते. जन्माने आणि गुणांनी ज्येष्ठ असलेल्या कुशांना बाकीच्या सातांनी प्रत्येक गोष्टीतले उत्तम ते दिले; बंधुप्रेम त्यांच्या कुळातच होते. समुद्र आपल्या किनाऱ्याची मर्यादा ओलांडत नाहीत, तसे प्रत्येक जण आपापल्या राज्याच्या सीमेत राहिला. आता रामांचे पुत्र कुश राजे होते. ते अयोध्येपासून दूर, कुशावती नावाच्या नगरीतून राज्य करत होते. एकदा मध्यरात्री कुशांच्या शयनगृहात दिवे न फडफडता शांत जळत होते, आणि घरातले सगळे झोपले होते. कुश जागे झाले. समोर एक स्त्री उभी होती. तिला त्यांनी पूर्वी कधी पाहिले नव्हते. पती परगावी गेला असताना पत्नी करते, तसा तिचा वेष होता. “विजय असो!” असे म्हणत तिने त्यांना हात जोडले. कुश आश्चर्याने बिछान्यावर अर्धवट उठून बसले. दारांचे अडसर अजून तसेच लावलेले होते. तरीही ती आत आली होती; आरशात प्रतिबिंब शिरावे, तशी.
कुशाकडे आलेली ओसाड नगरी
“तू कोणाची पत्नी?”
कुश म्हणाले, “बंद घरात तू वाट काढून आलीस. तरी योगाने मिळणाऱ्या सिद्धीची कोणतीही खूण तुझ्यात दिसत नाही. आणि हिमाचा स्पर्श झालेल्या कमळासारखी तू उदास दिसतेस. कल्याणी, तू कोण? कोणाची पत्नी? माझ्याकडे का आलीस? सांग; पण लक्षात ठेव, रघुकुळातल्या पुरुषांचे मन परस्त्रीकडे कधी वळत नाही.” तिने उत्तर दिले, “राजा, मला त्या निष्कलंक नगरीची देवता म्हणून ओळख. तुझे पिता आपल्या धामाला गेले, तेव्हा त्या नगरीच्या प्रजेला ते आपल्याबरोबर घेऊन गेले. आता त्या नगरीला कोणी स्वामी नाही. “एके काळी माझे वैभव धनाची देवता कुबेर यांच्या नगरीलाही मागे टाकत असे. आणि आज, सूर्यवंशातला तू साऱ्या सामर्थ्यानिशी असताना, माझी दीनवाणी दशा झाली आहे.
कुशाकडे आलेली ओसाड नगरी
राजमार्गावर कोल्हिणी
“राजा नसल्यामुळे माझे शेकडो मनोरे आणि गच्च्या भंगल्या आहेत, आणि माझे तट ढासळले आहेत. “रात्री या राजमार्गावरून स्त्रिया आपल्या प्रियकरांना भेटायला जात, आणि त्यांचे पैंजण किणकिणत. आता त्या रस्त्यावर कोल्हिणी हिंडतात; कोल्हेकुई करत मेलेल्यांचे मांस शोधत फिरतात. लांबलचक तळ्यांत तरुणी पाणी उडवत खेळत, आणि त्या पाण्याचा मृदंगासारखा नाद घुमे. आता तिथे रानरेडे शिंगे उडवतात. “ज्या पायऱ्यांवर सुंदर स्त्रिया आपली रंगवलेली पावले टाकत, तिथे शिकार करून आलेले वाघ रक्ताळलेल्या पंजांचे ठसे उमटवतात. माझ्या खांबांवर कोरलेल्या स्त्रियांचे रंग उडून त्या करड्या झाल्या आहेत, आणि त्यांच्यावर सापांनी टाकलेल्या कात लोंबतात. ज्या वेलींची फुले स्त्रिया हळुवार हातांनी खुडत, त्या बागेतल्या वेली आता रानटी माकडे ओरबाडतात. “माझ्या खिडक्यांत रात्री दिव्याचा उजेड दिसत नाही, आणि दिवसा सुंदर चेहरे दिसत नाहीत; त्यांच्यावर कोळ्यांची जाळी लोंबतात. शरयूच्या वाळूवर कोणी नैवेद्य ठेवत नाही, आणि तिच्या पाण्यात कोणी स्नान करत नाही. ते पाहून माझा जीव तुटतो. म्हणून हे ठिकाण सोड, आणि तुझ्या कुळाची राजधानी असलेल्या माझ्याकडे परत ये.”
कुशाकडे आलेली ओसाड नगरी
“तथास्तु”
“तथास्तु,” कुश म्हणाले, आणि त्यांनी आनंदाने नगरीची विनंती मान्य केली. नगरदेवतेचा चेहरा हर्षाने उजळला, आणि नगरी त्यांच्या डोळ्यांसमोरून अदृश्य झाली. सकाळी राजसभेत राजांनी रात्रीचा तो चमत्कार ब्राह्मणांना सांगितला. त्यांच्या कुळाच्या राजधानीने स्वतः येऊन त्यांना आपला स्वामी म्हणून निवडले होते. हे ऐकून ब्राह्मणही राजांच्या आनंदात सहभागी झाले. कुशांनी कुशावती वेदपारंगत ब्राह्मणांना देऊन टाकली. प्रवासाला शुभ अशा दिवशी ते अंतःपुरातल्या स्त्रियांना बरोबर घेऊन अयोध्येकडे निघाले. वाऱ्यामागून मेघांच्या रांगा धावाव्यात, तशी त्यांची सैन्ये त्यांच्यामागून निघाली. वाटेत ते सैन्य जणू एक चालती राजधानीच बनले. ध्वजांच्या रांगा तिच्या बागा होत्या, मोठमोठे हत्ती तिच्या टेकड्या, आणि रथ तिचे महाल. एवढ्या सैन्याचा भार पृथ्वीला सोसवेना; आणि जणू धुळीच्या रूपाने ती आकाशात चढू लागली.
कुशाकडे आलेली ओसाड नगरी
पर्वत आणि गंगा ओलांडून
वाट शोधत ते सैन्य विंध्य पर्वताच्या दऱ्यांत अनेक प्रवाहांत विभागले, आणि त्याचा कल्लोळ गुहांच्या तोंडांतून घुमू लागला. कुशांनी विंध्य ओलांडला, आणि डोंगरातल्या जमातींनी आणलेले नजराणे पाहिले. त्यांनी हत्तींचा पूल करून गंगा ओलांडली. त्यामुळे नदी उलटी वाहू लागली, आणि पाण्यातून उडणारे हंस जणू त्यांच्या चवऱ्या झाले. ज्या नदीने त्यांच्या पूर्वजांना स्वर्गाला पोचवले होते, तिला त्यांनी वंदन केले. काही दिवसांनी ते शरयूच्या काठी पोचले. आपल्या कुळातल्या राजांनी पूर्वी उभारलेले शेकडो यज्ञस्तंभ तिथे त्यांना दिसले. नगरीच्या बागांतून एक झुळूक त्यांच्या थकलेल्या सैन्याला सामोरी आली. तिने फुललेली झाडे हलवली होती, आणि नदीच्या लाटांनी ती गार झाली होती. राजांनी आपल्या सैन्याचा तळ नगरीबाहेर दिला.
कुशाकडे आलेली ओसाड नगरी
कुशांचे कडे
अयोध्येच्या स्वतःच्या स्तुतिग्रंथातही, ‘अयोध्या माहात्म्या’तही, कुशांची एक कथा आहे. नगरीतले नागेश्वराचे देवस्थान कसे सुरू झाले, त्याची ही कथा. कुश शरयूत स्नान करत होते. त्या नदीत सकुन नावाचा एक नाग राहत होता. त्याची बहीण कमुदती त्या देखण्या राजपुत्रावर भाळली, आणि प्रेमाची खूण म्हणून तिने त्यांचे कडे चोरले. ते कडे कुशांना फार प्रिय होते. काठावर आल्यावर ते हरवल्याचे त्यांच्या ध्यानात आले. तेव्हा नदीच आटवून टाकावी, म्हणून त्यांनी धनुष्याला अग्निबाण लावला. शरयू दया मागत त्यांच्या पाया पडली, आणि तिने खऱ्या चोराचे नाव सांगितले. कुशांनी तो बाण नागावर सोडला. तसे नाग आणि त्याची बहीण लगेच बाहेर आले; त्यांनी कडे परत केले, आणि क्षमा मागितली. तो नाग शिवभक्त होता, आणि त्याच्या रक्षणासाठी शिव स्वतः धावून आले. नागाला क्षमा केली, तर हवा तो वर देईन, असे त्यांनी कुशांना वचन दिले. कुशांच्या इच्छेप्रमाणे ठरले: शिवांचे सान्निध्य त्या जागी कायमचे राहील; आणि स्वर्गद्वारात स्नान करून नागेश्वराची पूजा करणाऱ्या प्रत्येकाच्या साऱ्या इच्छा पूर्ण होतील.
कुशाकडे आलेली ओसाड नगरी
नगरी पुन्हा झळाळली
अशी ही माहात्म्याची कथा. कालिदासांच्या काव्यात मात्र, मध्यरात्री आपल्याकडे आलेली ती नगरी पुन्हा उभी करायला कुशांनी सुरुवात केली. त्यांनी कारागिरांचे जथे पाठवले, आणि त्यांना हवे ते सगळे साहित्य पुरवले. उन्हाळ्याने करपलेल्या धरतीला पावसाचे मेघ नवी करतात, तशी त्या कारागिरांनी ती उद्ध्वस्त नगरी नवी केली. वास्तुविधी जाणणाऱ्या पुरोहितांनी उपवास केला, आणि नगरीपुढे आणि तिच्या देवळांपुढे पशुबळी देऊन पूजा केली. प्रियकर आपल्या प्रियेकडे यावा, तसे कुश राजवाड्यात शिरले. बाकीची घरे त्यांनी आपल्या अनुयायांना, ज्याच्या त्याच्या दर्जाप्रमाणे, वाटून दिली. तबेल्यांत पुन्हा घोडे आले, खांबांना हत्ती बांधले गेले, आणि बाजारांत माल मांडला गेला. अंगोपांगी दागिने ल्यालेल्या स्त्रीसारखी नगरी झळाळू लागली. जुन्या शोभेने पुन्हा नटलेल्या, आपल्या पूर्वजांच्या त्या घरात कुश राहू लागले. आणि सीतेच्या त्या पुत्राला स्वर्गाचा राजा इंद्र, किंवा धनाची देवता कुबेर, यांचाही हेवा वाटला नाही. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: कालिदासांचे ‘रघुवंश’, सर्ग १६, श्लोक १-४२, संस्कृतातून आम्ही भाषांतर केले आणि एम. आर. काळे यांच्या शब्दशः इंग्रजी भाषांतराशी ताडून पाहिले (‘द रघुवंश ऑफ कालिदास’, सर्ग १६-१९); आणि पी. कार्नेगी, ‘अ हिस्टॉरिकल स्केच ऑफ तहसील फैजाबाद’ (१८७०), परिशिष्ट बी (‘अयोध्या माहात्म्या’चा सारांश), पृष्ठ २ (रोमन अंकांत). आम्ही वापरलेल्या संस्कृत पाठात श्लोक १४ आणि १५ नाहीत; पायऱ्यांवरच्या वाघांचे वर्णन काळे यांच्या भाषांतरावरून दिले आहे.