भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · अयोध्या
रामापाठोपाठ शरयूत गेलेली नगरी
एकही श्वास उरला नाही
वाल्मीकींच्या काव्यात एक दिवस असा आला, की अयोध्येत अगदी लहानातला लहान जीवही दिसेनासा झाला. तिचे लोक निघून गेले होते. त्यांच्याबरोबर तिचे पशुपक्षी गेले, डोळ्यांना न दिसणारे जीव गेले, आणि हलू न शकणाऱ्या वस्तूही गेल्या. ते सगळे आपल्या राजाच्या, रामांच्या, मागोमाग गेले होते. राम पृथ्वी सोडून चालले होते. एके दिवशी साक्षात काळ एका तपस्व्याच्या रूपाने रामांच्या राजवाड्याच्या दाराशी आला. तो सृष्टिकर्ते ब्रह्मदेव यांचा दूत होता. त्याने सांगितले, माझा निरोप एकांतातच द्यायला हवा; ही भेट जो कोणी पाहील, त्याला प्राण गमवावे लागतील. म्हणून रामांनी आपले बंधू लक्ष्मण यांना बाहेर पहाऱ्यावर उभे केले. मग काळ बोलू लागला. राम म्हणजे विष्णू; रावणाचा नाश करायला ते पृथ्वीवर जन्मले होते. पृथ्वीवरच्या आयुष्यासाठी त्यांनी ठरवलेली अकरा हजार वर्षे आता संपत आली होती. त्यांना हवे तर ते आणखी राहू शकत होते, किंवा वर जाऊन देवांवर राज्य करू शकत होते. राम म्हणाले, मी जिथून आलो, तिथे परत जाईन. त्याच वेळी दुर्वास ऋषी आले. आत्ताच्या आत्ता रामांची भेट हवी, नाही तर रामांना आणि त्यांच्या साऱ्या कुळाला शाप देईन, असे ते म्हणाले. आपल्या कुळाला वाचवायला लक्ष्मण आत गेले. याची किंमत आपल्या प्राणांनी मोजावी लागेल, हे त्यांना ठाऊक होते. आपले वचन मोडू नका, असा आग्रह लक्ष्मणांनीच रामांना केला; आणि रामांनी त्यांचा त्याग केला. लक्ष्मण शरयूवर गेले. त्यांनी आपली इंद्रिये आवरली, आणि इंद्रांनी त्यांना सदेह स्वर्गाला नेले.
रामापाठोपाठ शरयूत गेलेली नगरी
आम्हां सगळ्यांना न्या
दुःखी झालेले राम आपले पुरोहित, मंत्री आणि नगरातले लोक यांच्याशी बोलले. ते म्हणाले, आजच मी भरताला अयोध्येचा स्वामी म्हणून अभिषेक करीन, आणि लक्ष्मण गेले त्या वाटेने जाईन. हे शब्द ऐकताच सगळी प्रजा मस्तक टेकून जमिनीवर पडली; जणू तिच्यातले प्राणच गेले होते. भरत बेशुद्ध पडले. त्यांनी शपथ घेऊन सांगितले, तुमच्याशिवाय मला राज्यही नको आणि स्वर्गही नको. त्यापेक्षा तुम्ही आपल्या पुत्रांना अभिषेक करा: कुशांना कोसलावर आणि लवांना उत्तरेवर. आणि आपले बंधू शत्रुघ्न यांना तातडीने निरोप पाठवा, की आपण स्वर्गाला चाललो आहोत. कुलगुरू वसिष्ठ यांनी दुःखाने जमिनीवर पालथे पडलेले लोक पाहिले. ते रामांना म्हणाले, या लोकांची इच्छा काय आहे ते जाणून घ्या, आणि तिच्याविरुद्ध जाऊ नका. रामांनी लोकांना उठवले, आणि विचारले, “मी काय करू?” लोक म्हणाले, तुम्ही जिथे जाल, तिथे आम्ही मुलाबाळांसह, बायकांसह तुमच्यामागे येऊ: तपोवनात, किल्ल्यात, नदीकडे किंवा समुद्राकडे. आम्हांला सोडून जायचे नसेल, तर आम्हां सगळ्यांना बरोबर न्या. लोकांचे हे दृढ प्रेम रामांनी पाहिले, आणि ते तयार झाले. त्याच दिवशी त्यांनी कुश आणि लव यांना अभिषेक केला. कुशांसाठी त्यांनी विंध्य पर्वताच्या उतारावर कुशावती नावाची नगरी बांधली होती; लवांना त्यांनी श्रावस्ती नगरी दिली. अयोध्या आपल्या लोकांविना ओस पडली.
रामापाठोपाठ शरयूत गेलेली नगरी
महाप्रस्थान
पहाट होताच ब्राह्मणांसह धगधगता अग्निहोत्राचा अग्नी रामांच्या पुढे निघाला. वसिष्ठांनी महाप्रस्थानाचे सगळे विधी केले. राम तलम वस्त्रे लेवून, हातांत दर्भ घेऊन, पवित्र मंत्र म्हणत घराबाहेर पडले. ते मौन होते, आणि त्यांच्या मनात आनंद नव्हता. त्यांच्या उजव्या बाजूला ऐश्वर्याची देवता श्री चालत होत्या. त्यांची शस्त्रे पुरुषांच्या रूपाने त्यांच्याबरोबर चालली, आणि वेद ब्राह्मणांच्या रूपाने. त्यांच्यामागून ऋषी आले, अंतःपुरातल्या स्त्रिया आल्या, आपापल्या परिवारासह भरत आणि शत्रुघ्न आले. मंत्री आणि सेवक आपली मुले, गुरेढोरे आणि नातलग घेऊन आले. मग सगळी प्रजा आली, स्त्री-पुरुष, आपले पक्षी, पशू आणि वाहने घेऊन. स्नान करून, किलकिलाट करत वानरही आले. कोणीही दुःखी नव्हते. रामांना जाताना पाहायला गावांतून आलेले लोकही आनंदाने त्यांच्याबरोबर निघाले. नगरीतला प्रत्येक जीव, दिसणारा आणि न दिसणारा, त्यांच्यामागून गेला.
रामापाठोपाठ शरयूत गेलेली नगरी
नदीच्या पाण्यात
नगरीपासून दीड योजन गेल्यावर राम पवित्र शरयूपाशी आले. तिथे ती पश्चिमेकडे वाहत होती. भोवऱ्यांनी भरलेल्या तिच्या प्रवाहाच्या काठाने ते आपल्या सगळ्या प्रजेसह चालत राहिले. त्याच क्षणी सगळे देव आणि थोर ऋषी यांना घेऊन ब्रह्मदेव आले. त्यांच्याबरोबर शंभर कोटी दिव्य विमाने होती. आकाश तेजाने झळाळून उठले. सुगंधी वारे वाहू लागले, आणि देवांनी फुलांचा वर्षाव केला. शेकडो वाद्यांच्या नादात रामांनी शरयूच्या पाण्यात पाऊल टाकले. ब्रह्मदेवांनी आकाशातून त्यांना हाक मारली. त्यांनी रामांना विष्णू म्हणून संबोधले, आणि म्हटले, तुमच्या बंधूंसह तुमच्या स्वतःच्या रूपात प्रवेश करा; हवे ते रूप निवडा: विष्णूंचे, किंवा सनातन आकाशाचे. रामांनी मनाशी निश्चय केला, आणि आपल्या बंधूंसह, सदेह, विष्णूंच्या तेजात प्रवेश केला. देवांनी त्यांची पूजा केली.
रामापाठोपाठ शरयूत गेलेली नगरी
गोप्रतारावर आनंदाश्रू
मग विष्णूंनी ब्रह्मदेवांना विनंती केली: केवळ प्रेमापोटी, माझ्यासाठी प्राण सोडून जे लोक माझ्यामागे आले, त्यांना एखादा लोक द्या. ब्रह्मदेवांनी त्यांना आपल्या लोकाशेजारचे सांतानिक नावाचे लोक दिले. रामांचे चिंतन करत प्राण सोडणाऱ्या प्रत्येक प्राण्यालाही त्यांनी ते लोक दिले. वानर आणि अस्वले ज्या देवांपासून जन्मली होती, त्या देवांत परत विलीन झाली. वानरराज सुग्रीव सूर्यात विलीन झाले. मग ते सगळे शरयूवरच्या गोप्रतार नावाच्या ठिकाणी आले, आणि आनंदाश्रू ढाळत नदीत उतरले. पाण्यात बुडी मारलेल्या प्रत्येक जीवाने आपला मानवी देह तिथेच ठेवला, आणि तो दिव्य विमानात चढला. शेकडो पशुपक्ष्यांनी पाण्याला स्पर्श केला, आणि देवांसारखे तेजस्वी होऊन ते स्वर्गाला गेले. त्या पाण्याने भिजलेली प्रत्येक चल-अचल वस्तू देवलोकाला पोचली. ब्रह्मदेवांनी त्या सगळ्यांना स्वर्गात स्थान दिले, आणि ते देवांसह आपल्या लोकी परत गेले.
रामापाठोपाठ शरयूत गेलेली नगरी
तीन वेळा ओस पडलेली नगरी
फ्रान्सिस बुकानन यांच्या पाहणीतल्या पंडितांना अयोध्येच्या विद्वानांनी सांगितले, असे एकदा नव्हे, तीन वेळा आमच्या नगरीच्या बाबतीत घडले. तीन वेळा तिचा नाश झाला. प्रत्येक वेळी तिची सगळी प्रजा आपल्या राजासह स्वर्गाला नेली गेली: आधी हरिश्चंद्रांसह, मग अंबरीषांसह; हे दोघेही याच नगरीचे राजे. आणि शेवटी रामांसह. प्रत्येक वेळी पुढे आलेल्या राजांनी पुन्हा लोक जमवून नगरीत वसवले. पहिल्या दोन घटना जिथे सांगितल्या आहेत, ते उतारे बुकानन यांच्या पंडितांना सापडले नाहीत. तिसरी मात्र “प्रत्येकाला ठाऊक आहे.” ओस पडलेली नगरी पुन्हा कोणी वसवली? बुकानन यांच्या हकिकतीप्रमाणे रामांचे पुत्र कुश यांनी ती पुन्हा बांधली, आणि बृहद्बलांच्या कारकिर्दीपर्यंत त्यांच्या अनेक वंशजांनी ती आपल्या ताब्यात ठेवली. जोसेफ टिफेनथेलर वेगळे उत्तर देतात: उज्जैनचे प्रसिद्ध राजे बिकरमादित यांनी ती ओसाड नगरी पुन्हा वसवली, आणि तिला पूर्वीचे रूप दिले. आणि रामायणानेच हे भाकीत केले होते: सुंदर अयोध्या नगरी पुष्कळ वर्षे ओस राहील; ऋषभ नावाचा राजा मिळेल, तेव्हा तिथे पुन्हा वस्ती होईल.
रामापाठोपाठ शरयूत गेलेली नगरी
हे कुठे घडले?
नगरीतले लोक एकाहून अधिक जागा दाखवत. टिफेनथेलर सोरगदोआरी (स्वर्गद्वार) या जागेला, “स्वर्गीय मंदिराला”, अयोध्येतली सगळ्यांत लक्षणीय जागा म्हणतात. कारण लोक सांगत, तिथूनच रामांनी नगरीतल्या सगळ्या लोकांना स्वर्गाला नेले. अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी गुप्तार घाटाचे वर्णन केले आहे. तो नगरीच्या मध्यभागापासून पश्चिमेला पाच मैलांहून अधिक दूर आहे. तिथे तेव्हा चुन्याने पांढऱ्या केलेल्या नव्या देवळांचा एक समूह होता. लोक सांगत, लक्ष्मण इथे अदृश्य झाले; म्हणून ‘गुप्त’ म्हणजे “लपलेले”, यावरून त्याला गुप्तार हे नाव पडले. काही जण म्हणत, इथे राम अदृश्य झाले. पण त्यांच्या मते, स्वर्गद्वारी रामांचे दहन झाले, या कथेशी हे जुळत नव्हते. पूर्वी कार्तिक महिन्यात गुप्तार घाटावर मोठी जत्रा भरत असे. पण छावणी वसल्यावर लवकरच ती जत्रा अयोध्येला हलवली गेली, आणि १९०५ पर्यंत गुप्तार बागेत कोणताही मेळावा भरू दिला जाईनासा झाला होता.
रामापाठोपाठ शरयूत गेलेली नगरी
स्वर्गाला नेणारा घाट
जुनी वृत्ते गोपिर्तार नावाच्या एका जागेबद्दल सांगतात; ती विशेष पवित्र जागा. त्यांची कथा वाल्मीकींची नाही. पृथ्वीवरचे आपले कार्य पूर्ण झाल्यावर राम आपल्या स्वर्गीय धामाला जायला सिद्ध झाले. त्यांनी आपल्या मंत्र्यांचा निरोप घेतला, आणि ते नगरीबाहेर पडले, “समुद्रातून चंद्र उगवावा तसे.” ते निघाले, तेव्हा लक्ष्मी आणि सरस्वती त्यांच्या बाहूंतून बाहेर आल्या. या जगातल्या लोकांत संपत्ती आणि विद्या पसरवायला त्यांना पाठवले होते. रामांची प्रेमळ प्रजा स्वच्छ वस्त्रे लेवून, दुःखी मनाने त्यांच्याबरोबर निघाली. देवांनी हे पाहिले, आणि त्यांचे मन हेलावले. आपल्या रथांतून ते हळुवार आकाशातून खाली उतरले, आणि त्या मोठ्या मिरवणुकीवर फुलांचा वर्षाव झाला. ब्रह्मदेव म्हणाले, “हे दृश्य शरीर सोडा, आणि चौघे भाऊ आमच्यात येऊन मिळा.” आणि राम देवांसह स्वर्गाला गेले. या कथेत प्रजा रामांच्या मागोमाग गेली नाही: ती आपापल्या घरी परतली. पण ही वृत्ते ती जागा “आजही पवित्र” मानतात. कार्तिक आणि आश्विन महिन्यांच्या पंधराव्या दिवशी यात्रेकरू तिथे येत. तिथे स्नान करून पूजा करणारा, त्याचे पूर्वीचे आयुष्य कसेही असो, निष्पाप आणि तेजस्वी होई. कारण गोपिर्तार म्हणजे “नदीपार नेणारे”: तिथे माणूस पृथ्वीच्या किनाऱ्यावरून स्वर्गाच्या किनाऱ्यावर नेला जातो. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: वाल्मीकी रामायण, उत्तरकांड (संस्कृत), विकिस्रोतातल्या क्रमांकाप्रमाणे सर्ग १०७-१११, आमचे भाषांतर; सोबत आर. टी. एच. ग्रिफिथ यांच्या ‘द रामायन ऑफ वाल्मीकी’ (१८७०-७४) मध्ये उद्धृत केलेला जॉन म्यूर यांचा त्याचा सारांश; माँटगोमरी मार्टिन, ‘ईस्टर्न इंडिया’ खंड २ (१८३८), पृष्ठ ३३२ (बुकानन); जोसेफ टिफेनथेलर, ‘देस्क्रिप्सियों इस्तोरिक ए जेओग्राफिक द लँद’ खंड १ (१७८६), पृष्ठ २५३, आमचे भाषांतर; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठ ३२२; एच. आर. नेव्हिल, ‘फैजाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९०५), पृष्ठे ८ आणि ४७; आणि पी. कार्नेगी, ‘अ हिस्टॉरिकल स्केच ऑफ तहसील फैजाबाद’ (१८७०), परिशिष्ट, पृष्ठ ५ (रोमन अंकांत). टीप: रामांच्या प्रयाणाची आणि नगरीच्या शेवटच्या दिवसाची वाल्मीकींची हकीकत (सर्ग १०७-१११) संस्कृतातून आम्ही संक्षेपाने सांगितली आहे; म्यूर यांच्या छोट्या सारांशाखेरीज दुसऱ्या कोणत्याही प्रतीशी ती ताडून पाहिलेली नाही.