भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · अयोध्या
साकेत: फाहियान आणि दातवणाचे झाड
न मरणारी काडी
चिनी यात्रेकरू फाहियान शा-चे नावाच्या नगरीतल्या एका झाडाची गोष्ट सांगतात. नगरीच्या दक्षिण वेशीतून बाहेर पडले, की रस्त्याच्या पूर्वेला ती जागा आहे. तिथे बुद्धांनी आपली वाळुंजाची काडी चावून झाल्यावर जमिनीत खोचली. ती लगेच सात हात उंच वाढली, आणि तशीच राहिली. पुढे ती कधी वाढली नाही, आणि कधी लहानही झाली नाही. इतर मतांचे ब्राह्मण संतापले, त्यांना मत्सर वाटला. कधी त्यांनी ते झाड तोडून टाकले; कधी ते उपटून दूर फेकून दिले. पण ते पुन्हा त्याच जागी, पूर्वीसारखेच उगवले. इथेच पूर्वीचे चार बुद्ध चालले होते आणि बसले होते. त्या जागी एक स्तूप बांधला होता. फाहियान यांच्या काळीही तो उभा होता. ती काडी निःसंशय दंतकाष्ठ होती, म्हणजे “दातांचे लाकूड”: बहुधा वडाची एक छोटी काडी. दात स्वच्छ करायला भिक्षू रोज सकाळी ती चावतो. शा-चे म्हणजेच अयोध्या होती का? अयोध्येचे आणखी एक नाव साकेत. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे अलेक्झांडर कनिंगहॅम हे सिद्ध करायला निघाले. आणि ते झाड हा त्यांचा पहिला धागा होता.
साकेत: फाहियान आणि दातवणाचे झाड
दुसरा यात्रेकरू, तेच झाड
दुसऱ्या एका चिनी यात्रेकरूंनीही अगदी तसल्याच झाडाची गोष्ट सांगितली. ह्युएनत्संग एका राज्यात आले. ते त्याला पि-सो-किया, किंवा विशाखा, म्हणतात. तिथे वीस विहार होते, आणि सुमारे तीन हजार भिक्षू. त्याच्या राजधानीच्या दक्षिणेला, रस्त्याच्या डाव्या बाजूला, एक मोठा विहार होता. त्याच्याशेजारी सुमारे दोनशे फूट उंचीचा एक स्तूप होता. तो राजे अशोक यांनी बांधला होता. त्या जागी बुद्धांनी सहा वर्षे उपदेश केला होता. आणि स्तूपाशेजारी “एक अद्भुत झाड” होते. ते सहा-सात फूट उंच होते, आणि पुष्कळ वर्षे जसेच्या तसे राहिले होते. बुद्धांनी दात स्वच्छ केल्यावर ती छोटी काडी इथे टाकून दिली होती, आणि तिने मूळ धरले. पाखंडी आणि ब्राह्मण अनेकदा एकत्र येऊन ते तोडून टाकत, “पण ते पुन्हा पूर्वीसारखे वाढते.” त्याच्या जवळच पूर्वीचे चार बुद्ध जिथे बसले आणि चालले, त्या खुणा होत्या. तिथे पवित्र वास्तू एकीपाठोपाठ एक उभ्या होत्या. आणि जिकडे तिकडे राने होती, आणि त्यांच्या सावल्या दाखवणारी तळी.
साकेत: फाहियान आणि दातवणाचे झाड
धागा
कनिंगहॅम यांनी या दोन यात्रेकरूंना शेजारी शेजारी ठेवले. फाहियान यांची काडी नगरीच्या दक्षिणेला, रस्त्याच्या पूर्वेला उगवली होती. ह्युएनत्संग यांची राजधानीच्या दक्षिणेला, रस्त्याच्या डाव्या बाजूला; म्हणजे त्याच बाजूला. झाडाची कहाणी, त्याची उंची आणि त्याची जागा, तिन्ही जुळत होत्या. त्यामुळे फाहियान यांचे शा-चे आणि ह्युएनत्संग यांचे विशाखा एकच, याबद्दल “कोणतीही शंका” उरत नाही, असे कनिंगहॅम यांना वाटले. विशाखा म्हणजेच साकेत, असेही त्यांनी मांडले. बौद्ध इतिहासातली सगळ्यांत प्रसिद्ध स्त्री विशाखा. लग्नापूर्वी ती साकेतमध्ये राहत होती, आणि कदाचित तिच्यावरूनच नगरीला हे नाव पडले असावे. ह्युएनत्संग बुद्धांचा विशाखेतला मुक्काम सहा वर्षांचा सांगतात. ब्रह्मदेशातले वृत्तांतही बुद्धांचा साकेतमधला मुक्काम सहा वर्षांचाच सांगतात. आणि साकेत म्हणजे अयोध्या, हे त्यांनी रामायणावरून घेतले. रामायण साकेतला राजे दशरथ आणि त्यांचे पुत्र यांची राजधानी म्हणते. पुढे फाहियान यांचे भाषांतरकार जेम्स लेग यांना वाटले, या यात्रेकरूंचे शा-चे बहुधा शा-खे असे वाचावे. त्यामुळे कनिंगहॅम यांचे साकेत आणखीच संभवनीय झाले. सगळ्यांनाच हे पटले नाही. १९०५ मध्ये एच. आर. नेव्हिल यांच्या मते, कनिंगहॅम यांच्या दोन्ही ओळखींवर शंका घेतल्या गेल्या होत्या, आणि सगळाच प्रश्न अजून अनिश्चित होता. जैनही आपल्या एका तीर्थंकरांचे नाते या नगरीशी जोडतात. ‘कल्पसूत्र’ अर्हत ऋषभ यांना “कोसलचे” म्हणते. ते कोसलमध्ये, म्हणजे अयोध्येत, जन्मले, म्हणून त्यांना असे म्हणत.
साकेत: फाहियान आणि दातवणाचे झाड
झाडाचा शोध
प्रत्यक्ष जमिनीवर कनिंगहॅम यांना ती जागा सापडली. अयोध्येच्या दक्षिणेला, रस्त्याच्या पूर्वेला, अवशेषांचे ढिगारे होते, आणि शीस आणि अय्यूब या पैगंबरांच्या कबरी होत्या. यात्रेकरूंनी झाड नेमके तिथेच सांगितले होते. त्यांना ही जागा “निःसंशय तीच” वाटली. अशोकांचा दोनशे फुटी स्तूप म्हणजे मणी पर्वत नावाचा ढिगारा, असे त्यांनी मानले. तो अजूनही पासष्ट फूट उंच होता. त्याच्यावर दगडी बांधकामाचे आवरण असताना तो किमान दुप्पट उंच असला पाहिजे. आणि नेहमीच्या धातूच्या उंच कळसासह तो सहज दोनशे फुटांपर्यंत पोचला असेल. दोन कबरींचे फरसबंद अंगण ढिगाऱ्याच्या दक्षिण बाजूला भिडलेले आहे. त्या कबरी म्हणजे पूर्वीच्या चार बुद्धांची आसने, आणि ते अंगण म्हणजे त्यांची चालण्याची जागा, असे त्यांनी मानले. यात्रेकरूंनी तिथे त्यांच्या पावलांच्या खुणा पाहिल्या होत्या. त्या खुणा मात्र कनिंगहॅम यांना “शोधता आल्या नाहीत”. झाडाबद्दल मात्र त्यांना अयोध्येत काहीच ऐकायला मिळाले नाही. बुद्धांच्या दातवणाच्या झाडाच्या कथेचा पुसटसा उल्लेखही नाही. त्यांची निराशा झाली. पण ती परंपरा अजून जिवंत होती, असे त्यांना आढळले. लवकरच दोन ठिकाणी, अगदी अनपेक्षितपणे, त्यांना ती ऐकायला मिळाली: आधी पंधरा मैलांवरच्या हटिलाला, आणि मग अयोध्येच्या उत्तरेला एकोणतीस मैलांवरच्या गोंड्याला. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फाहियान यांचा वृत्तांत, जेम्स लेग यांचे भाषांतर (१८८६), प्रकरण १९, पृष्ठे ५४-५५; ह्युएनत्संग यांचे ‘सि-यु-कि’, सॅम्युएल बील यांचे भाषांतर, खंड १ (१८८४), पृष्ठे २३९-२४०; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठे ३१८-३२७; एच. आर. नेव्हिल, ‘फैजाबाद: अ गॅझेटियर’ (१९०५), पृष्ठे १४६-१४७; आणि ‘कल्पसूत्र’, ‘जैन सूत्राज’ भाग १ मध्ये, हर्मन याकोबी यांचे भाषांतर (‘सेक्रेड बुक्स ऑफ द ईस्ट’ खंड २२, १८८४), पृष्ठ २८१ आणि टीप १. फाहियान झाडाची उंची सात हात सांगतात, ह्युएनत्संग सहा-सात फूट. कनिंगहॅम फाहियान यांच्या नगरीचे नाव शा-ची असे लिहितात. सिलोनचे वृत्तांत बुद्धांचा साकेतमधला मुक्काम सोळा वर्षांचा सांगतात. याकोबी यांच्या टिपेतला ‘कोसल’ हा शब्द जुन्या छपाईत खराब झाला आहे; तो ‘कोसलचे’ या शब्दावरून वाचला आहे.