भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · अयोध्या
वाल्मीकींनी पाहिलेली अयोध्या
राजमार्गावरची फुले
वाल्मीकींचे रामायण हे रामांचे काव्य. ते इक्ष्वाकू कुळातल्या राजांची कथा सांगते; प्राचीन काळापासून हे राजे शूर आणि थोर मनाचे होते. पण त्यांतल्या कोणाचीही कथा सांगण्याआधी काव्य त्यांची नगरी दाखवते. शरयूच्या काठी कोसल नावाचा एक मोठा देश होता. तो सुखी आणि समृद्ध होता, धनधान्याने भरलेला होता. त्यात अयोध्या नावाची नगरी होती; तिची कीर्ती साऱ्या लोकांत पसरली होती. मानवांचे स्वामी मनू यांनी स्वतः ती बांधली होती. ती एक महानगरी होती. बारा योजने लांब आणि तीन योजने रुंद. तिचे मोठे रस्ते नीट आखलेले होते. नगरीतून एक भव्य राजमार्ग जात होता. रोज त्या मार्गावर पाण्याचा सडा घातला जाई, आणि सुटी फुले पसरली जात. तिचे राजे होते दशरथ. त्यांनी आपले मोठे राज्य आणखी वाढवले. देवांचे राजे इंद्र स्वर्गात आपली नगरी वसवतात, तशी दशरथांनी ही नगरी माणसांनी भरून टाकली.
वाल्मीकींनी पाहिलेली अयोध्या
चित्रातली नगरी
अयोध्येला कमानदार वेशी होत्या, आणि नेटके मांडलेले बाजार होते. ध्वज फडकणारे उंच बुरूज होते. आणि नगरी शेकडो शतघ्नींनी, म्हणजे “शंभरांना मारणाऱ्या” शस्त्रांनी, सज्ज होती. कमरपट्ट्यासारखा एक मोठा तट तिच्याभोवती होता. तिचा खंदक इतका खोल होता, की कोणताही शत्रू जवळ फिरकू शकत नसे. खंडणी घेऊन येणाऱ्या मांडलिक राजांची तिथे गर्दी असे. अनेक देशांचे व्यापारीही तिथे येत. रत्नांनी झळाळणारे तिचे महाल पर्वतांसारखे उंच उभे होते. इंद्राची नगरी अमरावती, तशी ही नगरी. ग्रिफिथ यांच्या इंग्रजी भाषांतरात हे चित्र नेमके उतरले आहे: “ती जणू चित्रातली सुंदर नगरी; बुद्धिबळाच्या पटासारख्या रेषा, आणि नेटके चौक.” सपाट जमिनीवर घरे एकमेकांना खेटून उभी होती; मध्ये कुठेही मोकळी जागा नव्हती. नगरीत उत्तम तांदळाची रास होती, आणि तिचे पाणी उसाच्या रसासारखे गोड होते. नगाऱ्यांचा आणि वीणांचा नाद तिथे अखंड घुमत असे. पृथ्वीवर तिच्या तोडीची दुसरी नगरी नव्हती.
वाल्मीकींनी पाहिलेली अयोध्या
गुहेतले सिंह
दशरथांनी आपली नगरी हजारो महारथींनी भरली. नुसत्या आवाजावरून ते लक्ष्य वेधू शकत. पण एकट्या पडलेल्या, ज्याच्या पाठीशी कोणी नाही अशा माणसावर ते बाण सोडत नसत. रानात डरकाळ्या फोडणारे सिंह, वाघ आणि रानडुकरे ते धारदार शस्त्रांनी मारत, किंवा नुसत्या बाहुबळाने. तिचे योद्धे अग्नीसारखे होते, कधी न नमणारे, उत्तम शिकलेले; जणू सिंहांनी भरलेली गुहाच. कांबोज देशातले आणि बाह्लिकातले उत्तम घोडे तिथे होते. तिचे हत्ती विंध्य पर्वतातून आणि हिमालयातून आलेले होते. ते डोंगरांसारखे प्रचंड होते, आणि सदा मदमस्त असत. ऐरावत आणि महापद्म यांच्या थोर वंशांतले ते हत्ती होते. नगरी श्रेष्ठ ब्राह्मणांनीही भरलेली होती. ते अग्निहोत्र राखत, आणि वेदांत पारंगत होते. ते हजारोंनी दान देत, सत्याला धरून राहत; जणू थोर ऋषीच.
वाल्मीकींनी पाहिलेली अयोध्या
अयोध्येत कोणी कंजूष नाही
मग काव्य नगरीच्या लोकांकडे वळते. हे लोक सुखी, विद्वान आणि सत्यवादी होते. प्रत्येक जण आपापल्या धनात संतुष्ट होता. कोणाचाही साठा तुटपुंजा नव्हता. गाई, घोडे किंवा धान्य नाही, असा एकही गृहस्थ नव्हता. अयोध्येत कुठेही कंजूष, क्रूर किंवा नास्तिक माणूस दिसत नसे. प्रत्येक स्त्री-पुरुष स्नान करून, उटी लावून, सुगंध लेवून असे. प्रत्येकाच्या कानांत कुंडले, गळ्यात हार आणि सोन्याचा दागिना असे. कोणी अशुद्ध अन्न खात नसे, कोणी दान देण्यात कसूर करत नसे, आणि कोणी चोर नव्हता. गरीब किंवा कुरूप, किंवा राजावर प्रेम नसलेला, असा एकही स्त्री-पुरुष तिथे नव्हता. सगळे दीर्घायुषी होते, आणि आपल्या मुला-नातवंडांसह, पत्नींसह राहत. काव्याच्या या चित्रात चारही वर्ण आपापल्या जागी होते, आणि वर्णसंकर कुठेही नव्हता. क्षत्रिय ब्राह्मणांना अनुसरत, वैश्य क्षत्रियांना अनुसरत, आणि शूद्र आपल्या धर्माला धरून त्या तिघांची सेवा करत.
वाल्मीकींनी पाहिलेली अयोध्या
अयोध्येचे राजे
नगरीवर दशरथ राज्य करत होते. ते वेद जाणणारे होते, दूरदर्शी होते, आणि नगरातल्या आणि गावांतल्या प्रजेचे लाडके होते. ते राजर्षी होते, आणि तिन्ही लोकांत त्यांची कीर्ती होती. संपत्तीत ते इंद्रासारखे आणि धनाचे स्वामी कुबेर यांच्यासारखे होते. इक्ष्वाकू कुळातले ते महारथी होते; यज्ञ करणारे आणि स्वतःवर ताबा असलेले. त्यांनी आपल्या शत्रूंना मारले होते, आणि त्यांना मित्रही होते. पूर्वी मनूंनी जगाचे रक्षण केले, तसेच राजे दशरथांनी केले. ते दिलेला शब्द पाळत. इंद्र आपल्या नगरीचे रक्षण करतात, तसे त्यांनी त्या श्रेष्ठ नगरीचे रक्षण केले. नगरीभोवती आणखी दोन योजनांपर्यंत तिचे तेज पसरले होते. तिच्या वेशी आणि अडसर भक्कम होते, घरे रंगीबेरंगी होती, आणि तिच्यात हजारो माणसे राहत. चंद्र जसा ताऱ्यांवर राज्य करतो, तसे इंद्रासमान राजे दशरथ त्या नगरीवर राज्य करत होते.
वाल्मीकींनी पाहिलेली अयोध्या
बारा योजने की बारा कोस?
१८६२-६३ मध्ये अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणासाठी पाहणी करताना काव्यातली अयोध्या आपल्या काळातल्या अयोध्येशेजारी ठेवून पाहिली. त्यांच्या हिशेबाने बारा योजने म्हणजे नगरीचा घेर जवळजवळ शंभर मैल होईल. आपण बहुधा बारा कोस, म्हणजे चोवीस मैल, असे वाचावे, असे त्यांना वाटले. जुनी नगरी तिच्या सगळ्या बागांसह एके काळी एवढी पसरलेली असू शकेल. त्यांच्या काळातले लोक जुन्या नगरीच्या सीमा दाखवत: पश्चिमेला गुप्तार घाट आणि पूर्वेला राम घाट. दोन्हींमध्ये सहा मैलांचे अंतर. पण त्या सीमांत सगळी तीर्थे येत होती. आणि ती सगळी नगरीत कधीच नव्हती, याची त्यांना खात्री होती. ‘आईन-इ-अकबरी’ तर याहूनही फार पुढे गेली: १४८ कोस लांब आणि ३६ कोस रुंद. म्हणजे घाघरेच्या दक्षिणेचा अवधचा सगळा प्रांत. हे कसे झाले, ते त्यांना उमगले. काव्यातली बारा योजने म्हणजे ४८ कोस. रामांच्या महान नगरीसाठी ते फारच थोडे वाटले. म्हणून ब्राह्मणांनी सरळ शंभर कोस त्यात मिळवले, “आकडा आपल्या स्वतःच्या अतिशयोक्त कल्पनांशी जुळावा म्हणून.”
वाल्मीकींनी पाहिलेली अयोध्या
पडझडीची कळा
मग उरले काय? कनिंगहॅम यांनी पाहिलेली अयोध्या जुन्या जागेच्या फक्त ईशान्य कोपऱ्यात होती. ती दोन मैल लांब आणि सुमारे पाऊण मैल रुंद होती. आणि त्यातल्या अर्ध्या भागावरही इमारती नव्हत्या. शेजारचे फैजाबाद शहर धरूनही, दोन्ही मिळून रामांच्या राजधानीच्या त्यांनी मानलेल्या आकाराच्या निम्म्या एवढीच जागा व्यापत होती. “सगळ्या जागेवरच पडझडीची कळा आहे.” इतर प्राचीन नगरांच्या जागी अवशेषांचे उंच ढिगारे दिसतात. त्यांच्यावर भंगलेल्या मूर्ती आणि कोरीव खांब पडलेले असतात. अयोध्येत यांपैकी काहीच नव्हते. होता तो फक्त कचऱ्याच्या ढिगांचा एक सखल, ओबडधोबड पसारा. त्यांतल्या सगळ्या विटा फैजाबादच्या घरांसाठी खणून नेल्या होत्या. फैजाबाद मुख्यतः अयोध्येच्या अवशेषांतूनच बांधले गेले होते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: वाल्मीकी रामायण, बालकांड, सर्ग ५ आणि ६, संस्कृतातून आम्ही भाषांतर केले आणि आर. टी. एच. ग्रिफिथ यांच्या ‘द रामायन ऑफ वाल्मीकी’ या इंग्रजी पद्य भाषांतराशी (१८७०-७४), पुस्तक १, सर्ग ५-६, ताडून पाहिले; आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठे ३२०-३२१. ग्रिफिथ नगरीच्या कमरपट्ट्याचा अर्थ सालवृक्षांचा पट्टा असा घेतात, आणि तिचे तेज “एक लीग किंवा अधिक” पसरलेले सांगतात. कनिंगहॅम काव्यातली बारा योजने नगरीचा घेर म्हणून देतात; काव्य मात्र ती तिची लांबी म्हणून देते.