भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · अयोध्या
विक्रमादित्यांना सापडलेली हरवलेली नगरी
नदीच्या पाण्यात भिजवलेली बाजरी
बारा वर्षे एक राजा शरयूच्या काठी एकटेच राहत होते. ती जागा म्हणजे शरयू आणि घागरा यांचा संगम. ते रोज भल्या पहाटे नदीत स्नान करत, आणि काठावर तपश्चर्येला बसत. बरोबर एक वाजता ते जवळच्या गावात जात, आणि भिक्षा मागून बाजरी आणत. ती ते भिजत घालत, आणि संध्याकाळी तशीच हिरवी, नदीच्या पाण्याबरोबर खात. ते होते उज्जैनचे महान राजे विक्रमादित्य. आणि ते एका अशा नगरीचा शोध घेत होते, जी कुठेच सापडत नव्हती: सात पवित्र नगरींपैकी एक, अयोध्या. ही एक जुनी कथा आहे. मराठी प्रवासी विष्णुभट गोडसे यांना ती समजली, आणि त्यांनी ती लिहून ठेवली. फार पूर्वी अयोध्येला शाप झाला होता: “हे अयोध्ये, तुझे नावसुद्धा राहणार नाही, अगदी नाबूद होशील.” पण अयोध्या नावाच्या देवीने प्रार्थना केली, आणि उःशाप मिळवला. कलियुगात विक्रमादित्य नावाचे राजे होतील; ते पुन्हा नगरीचा उद्धार करतील, आणि तिला प्रसिद्धीला आणतील.
विक्रमादित्यांना सापडलेली हरवलेली नगरी
खेडेगावसुद्धा नाही
त्याप्रमाणे राजे विक्रमादित्य झाले. ते सार्वभौम होते, मोठे पुण्यश्लोक होते. एकदा सात पवित्र नगरी पृथ्वीवर कुठे कुठे आहेत, याचा शोध ते घेऊ लागले. त्यांच्या पंडितांनी सांगितले, “विराट पुरुषाचे नाक अयोध्या आहे.” पण तिचे ठिकाण कुठेच सापडत नव्हते. पंडितांना एवढेच ठाऊक होते: शरयू घागरेला मिळून पुढे अयोध्येवरून वाहत गेली आहे. नद्यांच्या त्या संगमावर अयोध्या आहे. हे ऐकताच राजे एकटेच निघाले. शरयूतीरी संगमावर येऊन ते तपश्चर्येसाठी राहिले. अलीकडच्या आणि पलीकडच्या लहान लहान गावांत त्यांनी शोध घेतला. पण अयोध्या या नावाचे एक खेडेगावसुद्धा तिथे नव्हते. म्हणून नदीकाठी त्यांचा तो क्रम सुरू झाला: पहाटेचे स्नान, आणि संध्याकाळची भिजलेली बाजरी. बारा वर्षे तो तसाच चालला.
विक्रमादित्यांना सापडलेली हरवलेली नगरी
“वरं ब्रूहि”
एके दिवशी एक देवी त्यांच्यासमोर येऊन उभी राहिली, आणि म्हणाली, “वरं ब्रूहि, वरं ब्रूहि”: “वर माग, वर माग.” राजांनी नम्रपणे नमस्कार केला. ते म्हणाले, “मातोश्री, आपल्या नावाची कथा ऐकण्याची इच्छा आहे.” देवी म्हणाली, “मला अयोध्या नामक देवी म्हणतात. मी तुला प्रसन्न आहे.” राजांनी हात जोडले. ते म्हणाले, “माते, अयोध्यापुरीचे ठिकाण सापडत नाही. मला निमित्त करून सर्व क्षेत्र दृष्टीस पडावे.” देवीने राजांची खूप स्तुती केली. “राजा, तू शूर, उदार, बत्तीस लक्षणी, परोपकारी आहेस. मलाही पूर्वी शाप झाल्याकारणाने मी गुप्त झाले होते. पण उःशापही असा होता, की कलियुगात राजा विक्रम होईल, तो माझा उद्धार करील. तो समय आला आहे.” मग ती देवी क्षेत्रात गेली, आणि तिने राजांना नागेश्वराचे शिवलिंग दाखवले. देवी म्हणाली, “राजा, आता पंडितांच्या आश्रयाने ‘अयोध्या माहात्म्य’ हाती धर. हा नगरीची महती सांगणारा ग्रंथ. नागेश्वरापासून सर्व तीर्थे आणि देवता तुला सापडतील.” आणि देवी अंतर्धान पावली.
विक्रमादित्यांना सापडलेली हरवलेली नगरी
नगरी पुन्हा उभी राहते
विक्रमादित्यांनी उज्जैनहून आपला प्रधान आणि लष्कर बोलावून घेतले, आणि ते तिथेच राहिले. पंडितांच्या मदतीने आणि माहात्म्यावरून सगळी तीर्थे आणि सगळ्या देवता सापडल्या. राजे तिथे राहिल्यामुळे तिथे मोठमोठे वाडे उभे राहिले. पुष्कळ देवळे झाली, आणि पुष्कळ तीर्थेही बांधली गेली. सात-आठ वर्षांनी राजे उज्जैनला परत गेले. अवध प्रांताचे गॅझेटियर हीच कथा देवीशिवाय सांगते. “दुर्लक्षित, रानात दडलेल्या अजोध्येचा” जीर्णोद्धार विक्रमादित्यांनी केला, असे “सर्वत्र मानले जाते.” त्यांचे धागे होते: पवित्र नदी, जुन्या हस्तलिखितांतली वर्णने, आणि नागेश्वर हे शिवाचे जुने देवस्थान. ते देवस्थान बहुधा “बौद्ध आणि नास्तिक काळांतल्या विध्वंसातून” बचावले होते. या धाग्यांवरून रामांच्या कृत्यांनी पवित्र झालेल्या जागा पुन्हा सापडल्या. त्यांतली सगळ्यांत उल्लेखनीय जागा म्हणजे रामकोट, रामांचा गड. त्याला वीस बुरूज होते, आणि प्रत्येक बुरुजाला रामांच्या एकेका सेनापतीचे नाव होते. हीच परंपरा विक्रमादित्यांना अयोध्येच्या गादीवर ऐंशी वर्षे देते. आणि ती वर्षे कशी संपली, तेही सांगते. समुंद्र पाल नावाच्या एका जोग्याने त्यांना फसवले. जादूने त्याने राजांचा आत्मा नाहीसा केला, आणि त्यांच्या रिकाम्या देहात तो शिरला. त्यानंतर त्याने आणि त्याच्या वंशाने राज्य केले.
विक्रमादित्यांना सापडलेली हरवलेली नगरी
केवड्याचे नंदनवन
राजांना सापडले, ते काय होते? एका कथेप्रमाणे, रामांच्या वंशातला शेवटचा राजा गेल्यावर नगरी ओसाड झाली. तरी ओस पडलेली अयोध्यासुद्धा “तुलनेने एक नंदनवनच राहिली, असे म्हणतात”; कारण तिच्यावर पसरलेले रान सुगंधी केवड्याचे होते. पुढे ओसाड जमिनीची शेते होऊ लागली, तेव्हा तिला बन-औधा, म्हणजे “अवधचे जंगल”, म्हणू लागले. परंपरा त्या काळाशी विक्रमादित्यांचे नाव जोडते. अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनीही ही परंपरा दिली आहे. विक्रमादित्यांना नगरी “पूर्ण ओसाड, आणि जंगलाने झाकून गेलेली” आढळली. पण जुन्या नोंदींनी सांगितल्याप्रमाणे त्यांनी शरयूवरच्या लक्ष्मण घाटापासून मोजमापे घेतली, आणि रामकथेतल्या सगळ्या प्रसिद्ध जागा शोधून काढल्या. त्यांनी तिथे ३६० देवळे बांधली, असे म्हणतात: राम आणि सीता यांची, रामांच्या भावांची, आणि हनुमानांची. या हकिकतींपैकी सगळ्यांत जुनी जोसेफ टिफेनथेलर यांची. ते हे एका ओळीत सांगतात. लोक म्हणत की रामांनी नगरीतल्या सगळ्या रहिवाशांना स्वर्गात नेले. ओस पडलेल्या नगरीत पुन्हा वस्ती केली, आणि तिला पहिली स्थिती आणून दिली, ती बिकरमादितांनी: “उज्जैनचे ते प्रसिद्ध राजे.”
विक्रमादित्यांना सापडलेली हरवलेली नगरी
कोणते विक्रमादित्य?
फ्रान्सिस बुकानन यांना या कथेबद्दल शंका होती. ज्यांच्यापासून संवत कालगणना सुरू होते, ते हे राजे असतील, तर नगरी सुमारे २८० वर्षे ओसाड पडली होती. इतक्या काळानंतर, रानात, तिच्या पवित्र जागा शोधून काढणे कठीणच होते. त्यांचा कल नंतरच्या एका विक्रमादित्यांकडे होता: सम्राट भोज यांच्या जावयांकडे. कारण, त्यांच्या मते, एका पंथाची उपासना म्हणून रामांची उपासना पहिल्यांदा रामानुजांनी सुरू केली; आणि ती त्या राजांच्या काळाच्या आसपास. उज्जैनच्या राजांबद्दलची लोकांची समजूत कनिंगहॅम यांनी “अगदी कवडीमोलाची” ठरवली. कारण प्रत्येक विक्रमाची कृत्ये त्या एकाच राजांच्या नावावर घातली जात. त्यांनी नगरीच्या पुनर्बांधणीचे श्रेय त्याच नावाच्या दुसऱ्या एका राजांना दिले. ते बौद्धांचे विरोधक होते, आणि चिनी यात्रेकरू ह्युएनत्संग त्यांना जवळच्या श्रावस्तीत, इ.स. ७८ च्या आसपास, ठेवतात. पुढे कनिंगहॅम यांनी हे राजे म्हणजे गुप्त वंशातले दुसरे चंद्रगुप्त (इ.स. ३९५-४१५), असे मानले. गॅझेटियरच्या मोजणीप्रमाणे, त्या ३६० देवळांपैकी १८७७ मध्ये फक्त बेचाळीस ठाऊक होती. आणि त्यांतली बहुतेक नुकतीच पुन्हा बांधलेली असली पाहिजेत. बुकानन यांनी हे आणखी परखडपणे सांगितले: “ही देवळे कधी असलीच, तर त्यांचा लहानसा मागमूसही आज उरलेला नाही.” पण गॅझेटियरच्या मते, त्या जागा मात्र अजूनही ती देवस्थाने होत्या, “जिथे दूरदूरचे यात्रेकरू दर सहा महिन्यांनी अजूनही हजारोंनी लोटतात.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: विष्णुभट गोडसे, ‘माझा प्रवास’ (मराठी, १९०७), पृष्ठे १५९-१६०, मूळ मराठीवरून; अवध प्रांताचे गॅझेटियर, ‘गॅझेटियर ऑफ द प्रॉव्हिन्स ऑफ औध’ (१८७७), खंड १, पृष्ठे ३-४; पी. कार्नेगी, ‘अ हिस्टॉरिकल स्केच ऑफ तहसील फैजाबाद’ (१८७०); अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, खंड १, १८७१), पृष्ठे ३२१-३२२; जोसेफ टिफेनथेलर, ‘देस्क्रिप्सियों इस्तोरिक ए जेओग्राफिक द लँद’ खंड १ (१७८६), पृष्ठ २५३, आमचे भाषांतर; माँटगोमरी मार्टिन, ‘ईस्टर्न इंडिया’ खंड २ (१८३८), पृष्ठे ३३३-३३४ (बुकानन); आणि ए. फ्युरर, ‘द मॉन्युमेंटल अँटिक्विटीज अँड इन्स्क्रिप्शन्स इन द नॉर्थ-वेस्टर्न प्रॉव्हिन्सेस अँड औध’ (१८९१), पृष्ठ २९६. गोडसे राजांना विक्रम म्हणतात, गॅझेटियर बिक्रमाजित, आणि कार्नेगी विक्रमाजित. बुकानन यांच्या कथेत राजे रामगर नावाचा किल्ला बांधतात (फ्युरर यांच्यात रामगढ). गॅझेटियर समुंद्र पालाच्या वंशाला सतरा पिढ्या, म्हणजे ६४३ वर्षे, देते, आणि ३६० देवळांचा आकडा सर एच. इलियट यांच्याकडून घेते.