भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
११ मे १८५७: मेरठहून आलेले स्वार
बादशहाच्या खिडक्यांखाली
मे १८५७ मध्ये दिल्ली अजूनही मुघलांची राजधानी होती. तिच्या महालात बादशहा बहादूरशहा राहत होता; काठी टेकत चालणारा एक म्हातारा. आदल्या संध्याकाळी मेरठला तिसऱ्या घोडदळ पलटणीचे हिंदुस्थानी स्वार उठले होते, आणि त्यांनी तिथल्या इंग्रजांना मारले होते. त्यांचे कारण पुढे बादशहाने आपल्या खटल्यात सांगितले: काडतुसे. ती बैलांच्या आणि डुकरांच्या चरबीने माखलेली होती, आणि ती दाताने तोडायला त्यांना भाग पाडले गेले होते. हिंदू आणि मुसलमान, दोघांचीही जात त्याने बुडत होती. आता ते दिल्लीकडे निघाले. चांदण्या रात्री रात्रभर ते दौडत आले; लगाम जवळजवळ खेचलाच नाही. पायदळाच्या पलटणी त्यांच्या मागून धापा टाकत येत होत्या. तासामागून तास गेले, पण कोणीही त्यांचा पाठलाग केला नाही. उजाडल्यावर थोड्याच वेळात त्यांना सकाळच्या उन्हात चमचमणारी यमुना दिसली. तिच्या पलीकडे होते “आश्रयाचे महानगर”. आठ वाजायच्या आतच त्यांच्यातले पहिले स्वार नावांच्या पुलावरून नदी ओलांडून आले. त्यांनी जकातदाराला कापून काढले, जकातघराला आग लावली, आणि पुलावरून परत येणाऱ्या एका एकट्या इंग्रजाला ठार मारले. मग ते महालाच्या खिडक्यांखाली जमले, आणि मदतीसाठी बादशहाला हाका मारू लागले. ते जाहीर करत होते, आम्ही दीनासाठी, धर्मासाठी लढायला आलो आहोत.
११ मे १८५७: मेरठहून आलेले स्वार
वाऱ्याशी बोलणे
बादशहाने आपल्या खिडक्यांखालचे दरवाजे बंद करवले, आणि महालाच्या पहारेकऱ्यांचा कमांडंट कॅप्टन डग्लस याला बोलावणे पाठवले. काठी टेकत बादशहा दरबाराच्या दालनात डग्लसला भेटला. बादशहाच्या दालनांखाली नदीच्या पात्राकडे उघडणारा एक लहान दरवाजा होता. तो उघडावा, आणि खाली जाऊन स्वारांशी बोलावे, असे डग्लसला वाटत होते. जाऊ नका, ते तुम्हाला मारतील, अशी बादशहाने त्याला विनवणी केली. डग्लसचा एक हात बादशहाने धरला, दुसरा त्याचा हकीम अहसनुल्लाखान याने धरला, आणि बादशहाने त्याला जाऊच दिले नाही. म्हणून डग्लस वरूनच त्यांच्याशी बोलला, आणि त्याने त्यांना निघून जायला सांगितले. “तो वाऱ्याशी बोलला असता, तरी तेच झाले असते.” कलकत्ता दरवाजा बंद दिसला, तेव्हा स्वार महालाच्या तटाखालून राजघाट दरवाजाकडे गेले. तिथल्या बाजारातल्या मुसलमानांनी तो त्यांच्यासाठी उघडला, आणि खडखडाट करत ते शहरात घुसले. “दीन! दीन!”, म्हणजे “धर्म!”, असे ओरडत त्यांनी सापडेल त्या प्रत्येक युरोपियनला कापून काढले, आणि त्यांच्या घरांना आगी लावल्या. त्यांच्यामागे शहरातल्या मुसलमानांचा एक भडकलेला जमाव होता. नागरिकांनी घाबरून दुकाने बंद केली. आता इंग्रज येतील, आणि स्वारांना आश्रय देणाऱ्या शहराचा भयंकर सूड घेतील, अशी ते वाट पाहत राहिले. पण इंग्रजांच्या पलटणी आल्याच नाहीत.
११ मे १८५७: मेरठहून आलेले स्वार
जिन्याच्या पायथ्याशी
दिल्लीचा कमिशनर आणि ब्रिटिश एजंट सायमन फ्रेझर सकाळीच गाडीतून नदीवरच्या एका बुरुजावर गेला होता. कॅप्टन डग्लस आणि इतर काही जणांबरोबर तो जकातदाराचा बंगला जळताना पाहत उभा होता. माणसे धावत आली: स्वार शहरात घुसले आहेत, आणि दर्यागंजच्या इस्पितळाच्या सर्जनला त्यांनी त्याच्या रोग्यांमध्येच मारले आहे. मग पाच स्वार दौडत आले, आणि त्यांनी गोळ्यांची एक फैर झाडली. एक गोळी डग्लसच्या पायाला लागली. फ्रेझर एका पहारेकऱ्याच्या खोपटात होता. त्याने पहारेकऱ्याची बंदूक हिसकावली, आणि त्यांच्यातल्या एकाला गोळी घालून जागीच मारले. बाकीचे पळून गेले. पिस्तुलांच्या गोळ्यांतून फ्रेझरने गाडी महालाकडे हाकली. महालाच्या लाहोरी दरवाजावर डग्लसच्या खोल्या होत्या. तिथून फ्रेझरने बादशहाकडे सशस्त्र माणसे आणि तोफा मागितल्या. पाद्र्याची मुलगी आणि तिची मैत्रीण डग्लसकडे पाहुण्या होत्या; त्यांना सुरक्षित जागी न्यायला त्याने पालख्याही मागितल्या. बादशहाने हुकूम दिले. कोणीही ते पाळले नाहीत. दरवाजावरच्या शिपायांना फ्रेझरने बंदुका भरायला आणि दरवाजा बंद करायला सांगितले; त्यांनी नकार दिला, आणि ते गप्प उभे राहिले. तो डग्लसच्या खोल्यांकडे जाणारा जिना चढायला वळला. पहिल्या पायरीवर त्याने पाय ठेवला, तोच दोन माणसे उपसलेल्या तलवारी घेऊन त्याच्यावर धावून आली. एकाने त्याचा गाल हाडापर्यंत चिरला. मग इतरांनी वार करकरून त्याला जिन्याच्या पायथ्याशी ठार केले.
११ मे १८५७: मेरठहून आलेले स्वार
दरवाजावरच्या खोल्या
वर डग्लस पडून होता; त्याच्या अर्दलींनी त्याला उचलून तिथे आणले होते, आणि त्याला ग्लानी येत होती. त्याच्याबरोबर पाद्री होता; तो पहाटेपासून दुर्बिणीतून मेरठची माणसे येताना पाहत होता. शिवाय पाद्र्याचा एक मित्र, दोन विवाहित स्त्रिया, आणि त्या दोन मुली. स्त्रियांनी डग्लसची जखम बांधली, आणि वेदनेने तो पुन्हा पुन्हा बेशुद्ध पडत होता. बाहेर आरोळी उठली: “अल्ला-दाद! अल्ला-दाद!” दारे फोडली गेली, आणि एक जमाव आत घुसला. पाद्र्याने दारातून बाहेर पडायचा प्रयत्न केला, आणि त्याचे तुकडे तुकडे केले गेले. एकाही युरोपियनला सोडले नाही; त्या असहाय स्त्रियांनासुद्धा नाही. सगळे इतक्या झटपट उरकले, की एखादी प्रार्थना म्हणायलाही वेळ मिळाला नाही. के आणि मॅलेसन यांच्या हकीकतीत, त्यात कुठल्याही लाजिरवाण्या अत्याचाराची भर पडली नाही. मारेकरी रक्ताने माखलेल्या तलवारी घेऊन महालात फिरू लागले. ते बढाया मारत होते, आणि इतरांनाही तसेच करायला चिथावत होते. स्वारांनी आपले घोडे महालाच्या चौकांत बांधले. रात्रभराच्या कूचाने थकलेले पायदळाचे शिपाई दरबाराच्या दालनातल्या जमिनीवरच झोपले. बादशहाच्या स्वतःच्या सांगण्याप्रमाणे, ते त्याच्याभोवती गर्दी करून राहिले, आणि त्यांनी त्याच्या चारी बाजूंना पहारेकरी ठेवले. त्याने त्यांना निघून जायची विनवणी केली, तेव्हा ते म्हणाले, गप्प बसून पाहत राहा; आम्ही आमचे प्राण पणाला लावले आहेत. आपल्या जिवाच्या भीतीने तो आपल्या खासगी दालनात निघून गेला.
११ मे १८५७: मेरठहून आलेले स्वार
किल्ल्यासारखे घर
शहराच्या दुसऱ्या भागात मुन्शी जीवनलाल राहत होते. ते ब्रिटिश एजंटचे मुख्य लेखनिक होते, आणि इंग्रजांसाठी बादशहाच्या दरबाराची रोजनिशी लिहीत. आठ ते नऊच्या दरम्यान त्यांच्या कानावर आले, मेरठहून आलेले शिपाई बाजारात लूट आणि कत्तल करत आहेत. आधी कोणाचाच यावर विश्वास बसला नाही. हुकूम काय आहे, ते विचारायला त्यांनी एका नोकराला महालाकडे पाठवले. नोकर रडत रडत परत आला. महालाच्या बंद दरवाजासमोर शिपाई उभे होते, आणि शहरातले गुंड त्यांना युरोपियनांची आणि श्रीमंत हिंदुस्थानी लोकांची घरे दाखवत होते. बँक लुटली गेली होती, आणि तिचा मॅनेजर आणि आणखी एक जण मारले गेले होते. कमिशनरच्या कचेरीचा मुख्य कारकून रस्त्यावर गोळी लागून पडला होता. दुसरा कारकून आणखी एका माणसाबरोबर आणि मुलांबरोबर लपला होता; शिपायांनी त्यांना शोधून काढले, आणि सगळ्यांना मारले. नोकराने इतक्या किंकाळ्या आणि इतका आक्रोश ऐकला, की त्याचा धीर सुटला आणि तो पळत आला. जीवनलाल लिहितात, “मीही भयभीत झालो, आणि माझ्या हृदयाचे ठोके जवळजवळ थांबले. आपण किती पूर्णपणे असहाय आहोत, हे जाणवून मला रडू आले.” मग बातमी आली, गुंड त्यांचे नाव घेत आहेत: हा माणूस मारण्याच्याच लायकीचा आहे. त्यांचे घर फिरोजशहाच्या काळात बांधलेले होते; भक्कम दगडी, किल्ल्यासारखे मजबूत. त्यांनी दरवाजांना कुलपे लावली, आणि आपल्या कुटुंबाला तळघरातल्या खोल्यांत लपवले. आणि आपल्या कचेरीतल्या इंग्रजांना शोधायला त्यांनी नोकराला पाठवले. निरोप होता: लपायला कुठे जागा नसेल, तर त्यांनी माझ्याकडे यावे; मी त्यांना “डोळ्यांतल्या बाहुलीसारखे” जपेन.
११ मे १८५७: मेरठहून आलेले स्वार
धर्माचा नगारा
मैनुद्दीन हे एक पोलीस अधिकारी; त्या दिवशी जे पाहिले, ते त्यांनीही लिहून ठेवले. हिंदुस्थानी पोशाख घालून ते घोड्यावरून शहरात गेले. दुकाने बंद होती, आणि “लोकांतला गाळ” युरोपियनांच्या घरांतली लूट घेऊन घाईघाईने इकडे तिकडे जात होता. मुख्य पोलीस ठाण्यावर त्यांनी एक हकीकत ऐकली. दोन मुसलमान स्वार तिथे आले होते. त्यांनी ओरडून विचारले होते, “तुम्ही सगळे इथे धर्माच्या बाजूने आहात, की विरुद्ध?” शहराच्या पोलिसांचा प्रमुख, कोतवाल, याने उत्तर दिले होते, “आम्ही सगळे आमच्या धर्माच्या बाजूने आहोत.” मग हिरवे कपडे आणि लाल पगड्या घातलेली दोन माणसे उंटांवरून दुडक्या चालीने गेली. ती ओरडत होती, “लोकहो, ऐका, धर्माचा नगारा वाजला आहे.” घाबरलेल्या गर्दीला ती स्वर्गातून आलेले दूतच वाटली. जवळजवळ ओस पडलेल्या महालात त्यांनी बादशहाला सांगितले, ख्रिस्ती बायकामुलांना शोधून शोधून मारले जात आहे. बादशहा म्हणाला, “मी असहाय आहे. माझ्या सगळ्या सेवकांची डोकी फिरली आहेत, किंवा ते पळून गेले आहेत. माझे हुकूम पाळायला माझ्यापाशी कुठलेही बळ नाही: मी काय करू?” बादशहाने यात पडू नये, असा इशारा अहसनुल्लाने दिला. तरीही बादशहाने आपले हुकूम पुकारायला मैनुद्दीन यांच्याबरोबर आपले चोपदार दिले. दर्यागंजमध्ये बहुतेक युरोपियन राहत. तिथे मारेकरी बंगले जाळत होते, आणि बायकामुलांची कत्तल करत होते. “देव दया करो, आणि मी पाहिलेल्या त्या भयंकर दृश्यांचा दोष माझ्या माथी न येवो!” त्यांनी सुमारे डझनभर लोकांना वाचवून महालात पाठवले. आणि एक युक्ती करून एकोणीस हिंदुस्थानी ख्रिश्चनांना जिवंत आपल्या ताब्यात घेतले.
११ मे १८५७: मेरठहून आलेले स्वार
दारूखाना
महालाजवळच दिल्लीचा मोठा दारूखाना होता, म्हणजे शस्त्रागार. लेफ्टनंट जॉर्ज विलोबी आणखी आठ इंग्रजांबरोबर तो लढवत होता. मेरठहून इंग्रज पलटणी येईपर्यंत टिकून राहायची त्यांची आशा होती. त्या नऊ जणांनी दरवाजांवर अडसर लावले, आणि त्यांच्यामागे छऱ्यांनी भरलेल्या तोफा ठेवल्या. दारूची एक रेघही पसरून ठेवली: दारूखाना हातचा गेलाच, तर तो उडवून द्यायचा. बादशहाच्या नावाने हुकूम आले; त्यांनी कसलेही उत्तर दिले नाही. हल्लेखोर शिड्या लावून तटांवरून चढून आले, आणि दारूगोळा संपेपर्यंत छऱ्यांच्या फैरींमागून फैरी त्यांना चिरत गेल्या. विलोबीने खूण केली, आणि नऊ जणांपैकी एकाने ती रेघ पेटवली. मैनुद्दीन यांना आवाज असा वाटला, “जणू शंभर तोफा एकदम उडाल्या.” नऊ जणांपैकी चौघे ढिगाऱ्यातून बाहेर पडले; बाकीचे पुन्हा कधीच जिवंत दिसले नाहीत. के आणि मॅलेसन म्हणतात, स्फोटात शेकडो लोक मेले; मैनुद्दीन यांनी ऐकले, फक्त पंचवीस शिपाई मारले गेले, पण बघायला जमलेले ४०० लोक मेले. ढिगाऱ्यात त्यांना सहा जखमी युरोपियन सापडले, आणि त्यांनी त्यांना महालात पाठवले. रस्त्यांवर त्यांना मेलेले युरोपियन दिसले; त्यांच्यात खजिन्याचा डेप्युटी कलेक्टर आणि त्याचा मुलगा होते. “मी अशी दृश्ये पाहिली, की माझा धीरच सुटला. तिकडे पाहायचे धैर्य मला झाले नाही. खजिन्यावरून मी गेलो, तेव्हा तिथला पहारेकरी अजूनही आपल्या नेहमीच्या जागी येरझारा घालत होता.” त्या रात्री लोकांनी एकवीस तोफांचे आवाज मोजले. इंग्रज आले, असे वाटून बहुतेक नागरिकांना आनंद झाला. सकाळी त्यांना कळले, छावणीतल्या पलटणी बंडखोरांना जाऊन मिळाल्या होत्या, आणि त्या तोफा आनंदाची सलामी होती. एका पलटणीने आपल्या अधिकाऱ्यांना आणि भेटेल त्या प्रत्येक युरोपियनला मारले होते. किशनगडच्या राजांच्या वाड्यात लपलेल्या तीस युरोपियनांची थंड डोक्याने कत्तल झाली.
११ मे १८५७: मेरठहून आलेले स्वार
सगळ्यांभोवती एक दोर
महालात सुमारे पन्नास ख्रिस्ती कैदी होते: पुरुष, बायका आणि मुले; बहुतेक दर्यागंजमधले. त्यांना एका खिडकी नसलेल्या तळघरात ठेवले होते. त्यांना जेमतेम खायला मिळे, धमक्या दिल्या जात, अपमान केला जाई. चार-पाच दिवसांनी बादशहाच्या एका नोकराने त्यांच्यातल्या एका स्त्रीला विचारले, इंग्रज पुन्हा सत्तेवर आले, तर ते हिंदुस्थानी लोकांशी कसे वागतील? ती म्हणाली, “तुम्ही आमच्या नवऱ्यांशी आणि मुलांशी जसे वागलात, तसेच.” १६ मेला शिपाई संतापून महालात आले. ते म्हणाले, आम्ही एका जासूदाला पकडले आहे, आणि त्याच्याकडे आम्हाला शिव्याशाप देणारे पत्र होते. बादशहाने त्यांना सांगितले, तुमच्या धर्मगुरूंना विचारा: असहाय पुरुषांना, बायकांना आणि मुलांना मारायला कुठला कायदा परवानगी देतो? पण जीवनलाल विचारतात, “खुनाने वेडावलेला माणूस कोणाचे ऐकतो?” कैद्यांना बाहेर यायला सांगितले गेले: तुम्हाला एका चांगल्या जागी हलवायचे आहे. कोणी निसटू नये, म्हणून त्या सगळ्यांभोवती एक दोर टाकला गेला, आणि त्यांना एका चौकात नेले गेले. चौक माणसांनी भरला होता, आणि ती माणसे युरोपियनांना शिव्याशाप देत होती. काही स्वारांनी गोळ्या झाडल्या, आणि एक गोळी बादशहाच्या एका नोकराला लागली. मग तलवारी चालल्या, आणि थोड्याच वेळात पन्नास माणसे मेली. प्रेते उचलायला मदत करणाऱ्या एका सफाई कामगाराने सांगितले, त्यांच्यात पुरुष फक्त पाच-सहाच होते. प्रेते एका गाडीवर रचून यमुनेत फेकून दिली गेली. बादशहाने आपल्या खटल्यात सांगितले, याआधी दोनदा त्याने शिपायांची समजूत घालून त्यांना या कैद्यांना मारू दिले नव्हते; या वेळी त्यांनी त्याचे ऐकले नाही. “या कत्तलीचा हुकूम मी दिला नाही.” त्या १६ मेनंतर दिल्लीत एकही युरोपियन उरला नाही. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: के आणि मॅलेसन, ‘हिस्टरी ऑफ द इंडियन म्युटिनी’, खंड २, पृष्ठे ५७-६१, ६६-६९, ७४-७५; सी. टी. मेटकाफ, ‘टू नेटिव्ह नॅरेटिव्हज ऑफ द म्युटिनी इन डेल्ही’ (१८९८), त्यातील मैनुद्दीन यांची हकीकत, पृष्ठे ४७-५५, आणि मुन्शी जीवनलाल यांची हकीकत, पृष्ठे ७५-८३, ९२-९४; एच. सी. फॅनशॉ, ‘डेल्ही पास्ट अँड प्रेझेंट’ (१९०२), पृष्ठे ३७-३८ (खिजरी दरवाजा); आणि ‘प्रोसीडिंग्ज ऑन द ट्रायल ऑफ मुहम्मद बहादूरशहा’, पृष्ठ १३३, त्याचा लेखी बचाव. जीवनलाल फ्रेझरच्या मारेकऱ्यांची नावे कर्लिक बेग आणि मुघल बेग अशी देतात; के आणि मॅलेसन मुघल बेगला महालातला एक अर्दली म्हणतात; खटल्यातल्या साक्षीदारांनी हाजी नावाच्या एका मोहोर कोरणाऱ्यावर दोष ठेवला. के आणि मॅलेसन ही झटापट एका पहारेघरापाशी झाल्याचे सांगतात, आणि कलेक्टर हचिन्सन वरच्या खोल्यांत होता, असे म्हणतात. मैनुद्दीन यांनी स्फोट चार वाजता ऐकला, जीवनलाल यांनी नऊ वाजता. जीवनलाल कैद्यांची संख्या जवळजवळ चाळीस सांगतात.