भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
१३९८: तैमूरची लूट
एक लाख कैदी
तैमूर हा एक सम्राट; त्याच्या साम्राज्याची गादी समरकंदला होती. तो आपल्या सैन्यानिशी हिंदुस्थानात आला, आणि डिसेंबर १३९८ मध्ये त्याने दिल्ली घेतली. ही गोष्ट तो स्वतःच सांगतो, आपल्या आत्मवृत्तात. तिची सुरुवात लढाईच्या आधी, त्याच्या छावणीत होते. त्याचे सर्वांत अनुभवी अमीर त्याच्याकडे एक इशारा घेऊन आले. ते म्हणाले, हिंदुस्थानात शिरल्यापासून सैन्याने एक लाखाहून जास्त कैदी पकडले आहेत, “काफिर आणि हिंदू”; आणि ते सगळे त्याच्या छावणीतच आहेत. आदल्या दिवशी शत्रूच्या फौजांनी तैमूरच्या सैन्यावर हल्ला केला, तेव्हा या कैद्यांनी आनंदाच्या खुणा केल्या होत्या, आणि सैन्याला शिव्याशाप दिले होते. शत्रूला यश मिळाल्याची बातमी येताच आपली बंधने तोडायला, तंबू लुटायला आणि शत्रूला जाऊन मिळायला ते तयार होते. अमीर म्हणाले, लढाईच्या दिवशी यांना सामानाबरोबर मागे ठेवता येणार नाही; आणि यांना मोकळे सोडणे युद्धाच्या नियमांविरुद्ध आहे. “खरे तर, या सगळ्यांना तलवारीचे भक्ष्य करण्याखेरीज दुसरा मार्गच उरला नाही.” तैमूरला हे “युद्धाच्या नियमांना धरून” वाटले. त्याच्या दवंडीवाल्यांनी छावणीभर पुकारले: ज्याच्याकडे काफिर कैदी असतील, त्याने त्यांना ठार मारावे. जो तसे करणार नाही, त्याला स्वतःलाच मृत्युदंड मिळेल, आणि त्याची मालमत्ता त्याची चुगली करणाऱ्याला दिली जाईल. सैनिकांनी तलवारी उपसल्या, आणि आपल्या कैद्यांना ठार मारले. “त्या दिवशी एक लाख काफिर, अधर्मी मूर्तिपूजक, मारले गेले.” मौलाना नासिरुद्दीन उमर हा एक सल्लागार आणि विद्वान माणूस. त्याने आयुष्यात कधी एक चिमणीसुद्धा मारली नव्हती. आता तैमूरच्या हुकमावरून त्याने आपल्या कैदेतल्या पंधरा हिंदूंना आपल्या तलवारीने ठार मारले.
१३९८: तैमूरची लूट
वेशींसमोर
दोन्ही सैन्ये दिल्लीसमोर भिडली. तैमूरच्या माणसांची एक तुकडी गुपचूप शत्रूच्या आघाडीच्या फळीमागे गेली, तिच्यावर पाठीमागून तुटून पडली, आणि त्या एकाच हल्ल्यात तिने सहाशे जणांना मारले. राजपुत्र पीर मुहम्मद जहांगीरने आपल्या तलवारीने शत्रूच्या एका हत्तीची सोंड कापली. मग दिल्लीचा सुलतान महमूद आणि त्याचा सेनापती मल्लूखान आपल्या मधल्या फळीनिशी चालून आले. त्या फळीतली माणसे “मुंग्यांपेक्षा किंवा टोळांपेक्षाही जास्त” होती, आणि तिच्याबरोबर बलवान लढाऊ हत्ती होते. तैमूरच्या माणसांनी बाण मारून माहुतांना खाली पाडले आणि ठार केले. मग तलवारींनी हत्तींना जखमी केले. महमूद आणि मल्लूखान यांचे सैनिक शौर्याने लढले, हे तैमूरने कबूल केले; पण ते टिकाव धरू शकले नाहीत. ते दोघे पुढारी “हजार संकटांतून” शहरात पोचले, आणि त्यांनी स्वतःला किल्ल्यात कोंडून घेतले. राजपुत्र खलील सुलतान अवघा पंधरा वर्षांचा होता. त्याने महमूदच्या एका प्रसिद्ध हत्तीच्या माहुताला बाणाने पाडून तो हत्ती पकडला, आणि तैमूरने त्याला मिठी मारली. तैमूर घोड्यावरून वेशींपर्यंत गेला, आणि त्याने बुरूज आणि भिंती बारकाईने न्याहाळल्या. मग त्याने सुलतान फिरोजशहाने बांधलेल्या एका तलावाजवळ तळ ठोकला. त्या तलावाला दगडी बांधकाम होते. तो पावसाचे पाणी साठवी, आणि वर्षभर शहराला पाणी पुरवी. त्याच्या काठावर फिरोजची कबर होती. तिथे परमेश्वराच्या कृपा मोजत असताना त्याचे हृदय द्रवले, आणि त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू फुटले. त्याने जमिनीवर लोटांगण घातले, आणि परमेश्वराचे आभार मानले.
१३९८: तैमूरची लूट
शहराला अभय
त्याच रात्री, मध्यरात्री, सुलतान महमूद आणि मल्लूखान किल्ल्यातून गुपचूप निसटले, आणि डोंगर-जंगलांच्या दिशेने पळाले. तैमूरच्या माणसांनी त्यांचा पाठलाग केला. त्यांनी पुष्कळांना मारले, आणि कैदी धरून आणले; त्यांत मल्लूखानचे दोन मुलगे होते. शहरातल्या लोकांना निसटता येऊ नये, म्हणून ते दोघे ज्या वेशींतून पळाले होते, त्या वेशींवर तैमूरने पहारे बसवले; आणि इतर प्रत्येक वेशीवरही. मग तो घोड्यावरून ईदगाहला गेला. ती एक उंच आणि प्रशस्त इमारत होती. तिथे त्याने आपले सिंहासन मांडवले, आणि दरबार भरवला. शहरातले सय्यद आणि काजी, विद्वान आणि शेख, आणि प्रमुख मुसलमान एकेक करून बाहेर आले, आणि त्यांनी त्याच्या सिंहासनाचे चुंबन घेतले. मग तैमूरच्या राजपुत्रांच्या मार्फत त्यांनी विनवणी केली: दिल्लीच्या लोकांचे प्राण वाचवा. सय्यदांचा आणि विद्वानांचा त्याने नेहमीच फार मान राखला होता; त्यांच्या आदरापोटी त्याने शहराच्या लोकांना अभय दिले. त्याचा झेंडा उभारला गेला. दिल्लीच्या वेशींच्या माथ्यांवर नगारे झडले, आणि वाद्ये वाजली. त्याच्या कवींनी विजयाची तारीख एका कवितेत गुंफली, आणि ती त्याने आपल्या आत्मवृत्तात ठेवली. ती कविता सांगते, बुधवारी, दुसऱ्या रबी महिन्याच्या आठ तारखेला (१७ डिसेंबर १३९८), सम्राटाने “दिल्ली शहर घेतले.”
१३९८: तैमूरची लूट
मान झुकवणारे हत्ती
त्याच्या माणसांनी शहरातून एकशेवीस प्रचंड हत्ती आणि काही गेंडे बाहेर आणले; ते महमूद मागे सोडून गेला होता. ते त्याच्यासमोरून जात असताना, माहुताच्या इशाऱ्यासरशी प्रत्येक हत्ती आपले डोके जमिनीपर्यंत झुकवी, आणि चीत्कार करी. एका शब्दासरशी ते सोंडेने वस्तू उचलत, आणि आपल्या माहुतांच्या हातात देत. एवढे बलाढ्य प्राणी दुबळ्या माणसाचे एवढे आज्ञाधारक, हे पाहून तैमूर थक्क झाला. आपल्या सगळ्या मुलखांतल्या राजपुत्रांना आणि सरदारांना ते पाहता यावेत, म्हणून त्याने त्यांपैकी काही हत्ती समरकंद, तब्रिज, शिराज, हिरात आणि इतर शहरांकडे पाठवले. शुक्रवारी त्याच्या धर्मगुरूंनी मोठ्या मशिदीत नमाज पढवला, आणि दिल्लीच्या मशिदींच्या मिंबरांवरून त्याचे नाव वाचले गेले. मग त्याने दिल्लीत दरबार भरवला. तुर्क आणि ताजिक गवयांनी गाणे-बजावणे केले. मद्य आणि सरबत, मिठाया, भाकरी आणि मांस वाढले गेले. पोशाख, तलवारी, कट्यारी आणि घोडे त्याच्या राजपुत्रांना आणि अमिरांना दिले गेले; आणि विशेषतः, ज्यांना त्याने लढताना पाहिले होते, त्या शूर माणसांना. शहरातल्या सय्यदांना आणि विद्वानांनाही पोशाख आणि भेटी मिळाल्या. आणि शहरावर बसवलेली खंडणी वसूल करायचा हुकूम त्याने आपल्या महसूल अधिकाऱ्यांना दिला; सय्यद, विद्वान आणि शेख यांना सोडून बाकी सगळ्यांकडून. वसुली करणारे आपल्या कामाला लागले. काही दिवस तैमूर तिथेच राहिला, “दरबार भरवत, मेजवान्या देत, आणि सुखविलासांचा आनंद लुटत.”
१३९८: तैमूरची लूट
महिन्याची सोळा तारीख
“महिन्याच्या सोळा तारखेला काही घटना घडल्या. त्यांमुळे दिल्ली शहराची लूट झाली, आणि शहरातल्या पुष्कळ काफिर रहिवाशांची कत्तल झाली.” एका वेशीवर उग्र तुर्क सैनिक लोकांच्या मालावर जबरदस्तीने हात टाकू लागले. त्यांना आवरायला त्याने अमीर पाठवले, आणि त्यांच्याबरोबर आणखी सैनिक शहरात शिरले. आणखी काही सैनिक त्याच्या जनानखान्यातल्या स्त्रियांना हजार खांबांच्या महालापर्यंत पोचवायला आत गेले. आणखी काही खंडणी वसूल करायला, आणि धान्य, तेल, साखर आणि पीठ आणायला गेले. आणि त्याच्या कानी आले होते, की आसपासच्या सगळ्या मुलखांतून हिंदू मोठ्या संख्येने आपल्या बायका-मुलांसह आणि मौल्यवान वस्तूंसह शहरात आले आहेत. या परागंदांना पकडून बाहेर आणायला त्याने अमिरांना त्यांच्या पलटणींसह पाठवले; लोकांच्या गाऱ्हाण्यांकडे लक्ष द्यायचे नाही, असा हुकूम देऊन. अशा रीतीने पुष्कळ उग्र तुर्क सैनिक शहरात होते. ते हिंदूंना पकडायला गेले, तेव्हा त्यांच्यापैकी पुष्कळांनी तलवारी उपसल्या, आणि प्रतिकार केला.
१३९८: तैमूरची लूट
“पोचेल ते सगळे जाळत”
“अशा रीतीने कलहाच्या ज्वाळा पेटल्या, आणि सगळ्या शहरभर पसरल्या … पोचतील ते सगळे जाळत.” रानटी तुर्क कत्तल आणि लूट करू लागले. हिंदूंनी आपल्याच हातांनी आपल्या घरांना आगी लावल्या, आपल्या बायका-मुलांना त्यांत जाळले, आणि लढाईत घुसून ते मारले गेले. ते मोठ्या धैर्याने लढले. वेशींवरच्या अमिरांनी आणखी सैनिकांना आत जाऊ दिले नाही; पण युद्धाच्या ज्वाळा फार उंच गेल्या होत्या. तो सगळा गुरुवार आणि शुक्रवारची सगळी रात्र जवळजवळ पंधरा हजार तुर्क कत्तल, लूट आणि विध्वंस करत होते. शुक्रवारी सकाळी त्याचे सगळे सैन्य, “आता कोणाच्याही ताब्यात न राहिलेले”, शहरात शिरले. त्यांच्या डोक्यात कत्तल, लूट आणि कैदी धरणे याखेरीज दुसरे काहीच नव्हते. त्या दिवसभर सगळीकडे लूट चालली, आणि शनिवार, १७ तारीखही तसाच गेला. प्रत्येक माणसाने पन्नासपासून शंभरपर्यंत कैदी धरले; पुरुष, स्त्रिया आणि मुले. वीसपेक्षा कमी कैदी धरणारा एकही नव्हता. बाकीची लूटही अफाट होती: माणके, हिरे आणि मोती, सोन्या-चांदीची नाणी, सोन्या-चांदीची भांडी, जरीची आणि रेशमी वस्त्रे. हिंदू स्त्रियांचे सोन्या-चांदीचे दागिने इतके मिळाले, की “त्यांचा काही हिशेबच राहिला नाही.” सय्यद, विद्वान आणि इतर मुसलमान यांची वस्ती सोडली, तर सगळे शहर लुटले गेले. तैमूरच्या शब्दांत, “त्यांना वाचवावे, अशी माझी इच्छा होती; पण मला ते जमले नाही. कारण या शहरावर हे संकट कोसळावे, अशी परमेश्वराचीच इच्छा होती.”
१३९८: तैमूरची लूट
मुंडक्यांचे मनोरे
रविवारी तैमूरला कळले, जुन्या दिल्लीच्या मोठ्या मशिदीत पुष्कळ हिंदू शस्त्रे आणि अन्न घेऊन जमले आहेत, आणि स्वतःचे रक्षण करायला सज्ज आहेत. त्या वाटेने गेलेल्या त्याच्या काही माणसांना त्यांनी जखमी केले होते. त्याने अमीर शाह मलिक आणि अली सुलतान तवाची यांना माणसांची एक तुकडी देऊन पाठवले, “परमेश्वराचे घर काफिरांपासून आणि मूर्तिपूजकांपासून मोकळे करायला.” त्यांनी हिंदूंवर हल्ला करून त्यांना ठार मारले, आणि जुनी दिल्ली लुटली गेली. शरफुद्दीन यज्दी याच दिवसांची हकीकत सांगतो. तो पुढे सांगतो, या लुटीत जहाँपनाह आणि सिरी इथले कित्येक महाल नष्ट झाले. यज्दी त्या दोन अमिरांबरोबर पाचशे विश्वासू माणसे देतो. ती माणसे तलवारी घेऊन हिंदूंवर तुटून पडली, आणि त्यांनी त्यांना “नरकात धाडले”. “हिंदूंच्या मुंडक्यांचे उंच मनोरे रचले गेले, आणि त्यांची धडे हिंस्र पशू-पक्ष्यांचे भक्ष्य झाली.” लोकांपैकी जे जिवंत निसटले होते, ते कैद केले गेले. तैमूरने हुकूम दिला: कैद्यांमधून सगळे कारागीर, आपापल्या धंद्यातले निष्णात लोक, वेगळे काढा. असे काही हजार निवडले गेले, आणि त्याच्या राजपुत्रांत आणि अमिरांत वाटले गेले. आपल्या साम्राज्याची गादी असलेल्या समरकंदमध्ये एक मोठी मशीद बांधायचा त्याचा निश्चय होता; अशी, की तिला कोणत्याही देशात तोड नसेल. म्हणून सगळे गवंडी आणि पाथरवट आपल्या स्वतःच्या सेवेसाठी ठेवायचा हुकूम त्याने दिला.
१३९८: तैमूरची लूट
परमेश्वराची इच्छा
तैमूर लिहितो, दिल्लीची तिन्ही शहरे, सिरी, जहाँपनाह आणि जुनी दिल्ली, लुटली गेली, ती “परमेश्वराच्या इच्छेने; माझ्या कोणत्याही इच्छेने किंवा हुकमाने नव्हे.” शहरातल्या मिंबरांवरून त्याचे नाव वाचले गेले होते, आणि ती सुरक्षिततेची आणि संरक्षणाची हमी होती. म्हणून तिथल्या लोकांचे काही वाईट होऊ नये, अशी त्याची मनापासून इच्छा होती. “पण हे शहर उद्ध्वस्त व्हावे, असे परमेश्वराने ठरवले होते. म्हणून त्याने या काफिर रहिवाशांच्या मनात प्रतिकाराची बुद्धी जागवली, आणि जे टळणारच नव्हते, ते प्राक्तन त्यांनी स्वतःवर ओढवून घेतले.” तैमूरच्या शब्दांत, “दिल्लीच्या लोकांच्या विनाशातून माझे मन मोकळे झाले, तेव्हा मी घोड्यावरून त्या शहरांभोवती एक फेरी मारली.” सिरी हे उंच इमारतींचे एक गोल शहर होते; दगड-विटांच्या मजबूत भिंतींच्या आत. जुन्या दिल्लीचा किल्लाही तसाच होता, पण आणखी मोठा. त्या दोघांच्या मधे दगड-चुन्याची एक मजबूत भिंत होती. जहाँपनाह वस्तीच्या शहराच्या मधोमध होते. तिन्ही मिळून त्यांना तीस वेशी होत्या. शहर पाहून तो थकला, तेव्हा तो मोठ्या मशिदीत गेला. तिथे सय्यद, कायदेपंडित, शेख आणि इतर प्रमुख मुसलमान, आपापल्या वस्त्यांतल्या लोकांना घेऊन जमले होते; त्या लोकांचे त्यांनी रक्षण केले होते. त्याने त्यांना आपल्यासमोर बोलावले, त्यांचे सांत्वन केले, त्यांना भेटी आणि मानसन्मान दिले, आणि त्यांच्या वस्तीवर पहाऱ्याला एक अधिकारी नेमला. “मग मी पुन्हा घोड्यावर बसलो, आणि आपल्या मुक्कामी परतलो.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘मल्फूजात-इ-तैमुरी’, पृष्ठे ४३५-४३६, ४४०-४४८, आणि शरफुद्दीन यज्दीचा ‘जफरनामा’, पृष्ठे ५०२-५०४; दोन्ही इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ३ (१८७१) मध्ये. यज्दीच्या एका प्रतीत सैनिकांचा जुलूम पाहून हिंदू शस्त्रे उचलतात. त्याचे वारही वेगळे आहेत: सगळीकडची लूट रविवारी, १७ तारखेला, आणि मशिदीचा प्रसंग १९ तारखेला. त्याच्या हकीकतीत हिंदू स्वतःला आणि आपल्या बायका-मुलांना ज्वाळांत लोटून देतात. तो जुन्या दिल्लीला जहाँपनाहकडे उघडणाऱ्या पाच वेशी आणि बाहेर उघडणाऱ्या तेरा वेशी देतो; तैमूर दहा देतो. इलियट नोंदवतात, फिरिश्ता शहर घेतल्याचा काळ एक महिना नंतरचा सांगतो.