भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
१७३९: नादिरशहाची कत्तल
एका किल्ल्यात दोन बादशहा
दोन बादशहा एकत्र दिल्लीकडे निघाले होते; एका उंच रथात शेजारी शेजारी बसून. एक होता इराणचा राजा नादिरशहा. दुसरा दिल्लीचा बादशहा मुहम्मदशहा; त्याच्या सैन्याचा नादिरशहाने कर्नालला पराभव केला होता. वाटेत इराण्यांनी गावे लुटली होती, आणि तिथली पुष्कळ माणसे मारली होती. पानिपत आणि सोनपतही त्यांनी लुटले होते. हिजरी ११५१ च्या जिल्हेज महिन्याच्या ८ तारखेला (इ.स. १७३९) मुहम्मदशहाने मोठ्या थाटात आपल्या राजधानीत, शाहजहानाबादच्या किल्ल्यात, प्रवेश केला. विजेता दुसऱ्या दिवशी घोड्यावरून आला, वीस हजार स्वारांनिशी. शहरातले लोक उपद्रवी आहेत, असे त्याला सांगितले गेले होते; म्हणून तो रात्री शहरात शिरायला तयार नव्हता. आनंदराम मुखलिस हा दिल्लीचा माणूस; पुढे जे घडले, त्यातून तो वाचला. त्याला या गोष्टीचे नवल वाटले. थोड्याच दिवसांपूर्वी ज्या दोन राजांना एक साम्राज्यसुद्धा अपुरे वाटत होते, ते आता “एकाच चार भिंतींत राहत होते!” जेम्स फ्रेझर यांच्या हकीकतीत, कोणत्याही सैनिकाने कोणत्याही नागरिकावर अन्याय करू नये, असा कडक हुकूम नादिरशहाने दिला होता. जो करील, त्याचे कान आणि नाक कापले जाईल, किंवा त्याला बांबूंनी मारून ठार केले जाईल. तरीही इराण्यांच्या रानटी, उग्र चेहऱ्यांची लोकांना भीती वाटत होती, आणि जमेल तितके ते त्यांच्यापासून दूरच राहत.
१७३९: नादिरशहाची कत्तल
अंधार पडल्यावरची अफवा
१० तारखेला नादिरशहाचे नऊ घोडेस्वार शिपाई धान्याच्या बाजारात, पहाडगंजला, पाठवले गेले. कोठारे उघडून धान्याचा भाव ठरवायचे काम त्यांच्याकडे होते. त्यांनी गव्हाचा भाव रुपयाला दहा शेर ठरवला. तो भाव धान्याच्या व्यापाऱ्यांना पसंत पडला नाही. संध्याकाळच्या सुमाराला त्यांनी जमाव गोळा केला, आणि पुष्कळ असंतुष्ट लोक त्यांना येऊन मिळाले. त्यांनी ते नऊ शिपाई मारले, आणि धान्य विकत घ्यायला आलेले काही इराणीही. सूर्य मावळल्यानंतर गावभर एक बातमी पसरली: नादिरशहा कैद झाला आहे. काही जण म्हणत, त्याला विष घातले गेले. आनंदरामच्या हकीकतीत खोटी अफवा अशी होती, की तोड्याच्या बंदुकीची गोळी लागून तो गंभीर जखमी झाला आहे. फ्रेझर यांच्या हकीकतीत मग गोंधळाने सगळ्या मर्यादा ओलांडल्या. रिकामटेकडे आणि असंतुष्ट लोक हाती लागेल ते हत्यार घेऊन चोहोबाजूंनी लोटले, आणि “लोंढ्यासारखे” किल्ल्याकडे धावले. रात्रभर गोळीबार चालू होता. मोठ्या वाड्यांतले इराणी कडक पहारा ठेवून होते. जमावाला मागे ठेवायला ते तोफा आणि बंदुका उडवत होते. आनंदराम सांगतो, की अंधाऱ्या गल्ल्यांत मित्र कोण आणि शत्रू कोण, हे कोणालाच कळत नव्हते. पुष्कळ इराणी कापले गेले; “त्यांच्या रक्ताने माखली नाही, अशी एकही जागा उरली नाही.” सय्यद नियाजखान नावाच्या शहरातल्या एका सरदाराने नादिरशहाच्या काही शिपायांना आपल्या घरातल्या एका खोलीत कोंडले होते. आता त्याने त्या खोलीला आग लावली.
१७३९: नादिरशहाची कत्तल
गच्चीवरून सुटलेली गोळी
रविवार, ११ मार्च १७३९. दंगा ऐन भरात होता. सकाळी आठच्या सुमाराला नादिरशहा दंगा मोडून काढायला किल्ल्यातून चांदणी चौकाकडे निघाला. चांदणी चौक म्हणजे शहराचा मोठा चौकोनी बाजार. वाटेत त्याला रात्री मारल्या गेलेल्या आपल्या पुष्कळ माणसांची प्रेते दिसली. त्याने एक मोठी तुकडी पुढे पाठवली. आधी समजुतीने काम करायचे; ते जमले नाही, तरच दंगेखोरांना कापायचे; आणि इतर कोणालाही कोणत्याही परिस्थितीत इजा करायची नाही, असा त्याचा हुकूम होता. सैनिक आधी नरमाईने वागले. पण जमाव अधिकच चेकाळला, आणि त्यांच्यावर बंदुका झाडू लागला, बाण मारू लागला. शहराच्या कोतवालाच्या चौथऱ्याजवळ रोशन-उद-दौलाची मशीद होती. नादिरशहा त्या मशिदीत गेला. आसपासचे लोक आपल्या धाब्यांवर चढले, आणि दगड फेकू लागले. मग त्यांपैकी कुठल्या तरी धाब्यावरून, की एखाद्या खिडकीतून, कोणीतरी खुद्द नादिरशहावर बंदूक झाडली. गोळी त्याला चुकली, आणि त्याच्या शेजारी उभा असलेला एक अधिकारी ठार झाला. यावर नादिरशहाचा संताप अनावर झाला, आणि त्याने सरसकट कत्तलीचा हुकूम दिला; आणि तीही याच जागेपासून सुरू करायची. क्षणार्धात सैनिक भिंतींवर आणि धाब्यांवर चढले, आणि लूट आणि कत्तल करू लागले.
१७३९: नादिरशहाची कत्तल
सकाळी आठ ते दुपारी तीन
किल्ल्यासमोरच्या सराईपासून तीन कोसांवरच्या जुन्या ईदगाहपर्यंत कत्तल पसरली. बाजाराचे रस्ते आणि आसपासच्या सगळ्या गल्ल्या, खानमचा बाजार, कापसाचा बाजार आणि जवाहिऱ्यांचा बाजार लुटले गेले, आणि जागोजागी पेटवून दिले गेले. घरांत, रस्त्यांवर, गल्ल्यांत आणि दुकानांत सैनिकांना जो सापडला, लहान असो वा मोठा, पुरुष असो वा स्त्री, त्याला त्यांनी तलवारीखाली घातले. जनावरेसुद्धा सुटली नाहीत, आणि कित्येक स्त्रिया कैद केल्या गेल्या. एका मोहल्ल्यात एका अधिकाऱ्याची खात्री पटवून देण्यात आली, की तिथल्या लोकांचा काही दोष नाही. पैशाच्या वचनावर त्याने आपल्या माणसांना थांबवले. बाकी सगळीकडे कत्तल, लूट आणि जाळपोळ “अत्यंत रानटीपणे” चालूच राहिली. आनंदराम शहराबाहेरच्या वकीलपुरा भागातल्या आपल्या वाड्यातून हे पाहत होता. वेळ आलीच तर शेवटपर्यंत लढायची त्याची तयारी होती; आणि परमेश्वराच्या कृपेने पडायचेच, तर निदान इज्जतीने पडायचे. त्याने चांदणी चौक, फळबाजार, दरिबा बाजार आणि जामा मशिदीभोवतीच्या इमारती जळून राख होताना पाहिल्या. “रहिवाशांची, एकूण एकाची, कत्तल झाली. इकडे तिकडे थोडा प्रतिकार झाला, पण बहुतेक ठिकाणी लोक प्रतिकार न करता कापले गेले.” कापड, जडजवाहीर, सोन्या-चांदीची भांडी: इराण्यांनी सगळ्या वस्तूंवर आणि सगळ्या माणसांवर हात टाकला. पण परमेश्वराची कृपा, तो लिहितो, हा विध्वंस राजधानीच्या त्या भागांपलीकडे गेला नाही.
१७३९: नादिरशहाची कत्तल
“शहराला जीवदान द्या”
फ्रेझर यांच्या हकीकतीत, कत्तल थांबली तेव्हा नादिरशहा किल्ल्यात परतला होता. दुपारी दोनच्या सुमाराला मुहम्मदशहा आणि सरदार निजाम-उल-मुल्क त्याच्याकडे आले, आणि त्यांनी शहरासाठी विनवणी केली. या निजाम-उल-मुल्कच्या कावेबाजपणाबद्दल पुढे नादिरशहा बादशहाला सावध करणार होता. सैनिकांना थांबायला सांगितले गेले, आणि आता कोणालाही इजा करायची नाही, अशी दवंडी नगाऱ्याच्या ठोक्यावर फिरवली गेली. विल्यम फ्रँकलिन यांनी उद्धृत केलेली कर्नल डो यांची हकीकत हा प्रसंग मशिदीत घडवते. सगळा वेळ नादिरशहा तिथेच बसून होता. त्याच्या गुलामांखेरीज कोणाचीही त्याच्याजवळ जायची हिंमत नव्हती, “कारण त्याचा चेहरा काळवंडलेला आणि भयंकर होता.” शेवटी मुहम्मदशहा आपल्या प्रमुख सरदारांना घेऊन, खाली नजर लावून, आला; डो त्याला महमूद म्हणतात. सरदारांनी जमिनीला कपाळ टेकवले. नादिरशहाने कठोरपणे विचारले, काय हवे? सगळे एका आवाजात ओरडले, “शहराला जीवदान द्या.” मुहम्मदशहा काही बोलला नाही, पण त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते. नादिरशहाने तलवार म्यान केली. “राजपुत्र महमूदासाठी मी क्षमा करतो.” आनंदराम सांगतो, कत्तल अर्धा दिवस चालली. मग कोतवाल हाजी फुलादखान इराणी शिपायांना बरोबर घेऊन रस्त्यांतून फिरला, आणि त्याने कत्तल थांबवण्याचा हुकूम पुकारला. फ्रेझर वेळ देतात: “कत्तल सकाळी आठपासून दुपारी तीनपर्यंत चालू होती.”
१७३९: नादिरशहाची कत्तल
एका घरातल्या वीस स्त्रिया
फ्रेझर यांच्या गणनेत नागरिकांपैकी एक लाख वीस हजार मारले गेले; इतर काहींनी हा आकडा दीड लाख सांगितला. कित्येक हिंदू घरांत कुटुंबातला एखादाच जिवंत उरला. तिथे त्या वाचलेल्या माणसाने तीस-चाळीस प्रेते एकावर एक रचून जाळली. रस्त्यांवरही असेच केले गेले. तरीही प्रेतांचा इतका खच पडला होता, की बराच काळ त्या वाटांनी जाता येत नव्हते. पुष्कळ लोक, त्यातही विशेषतः स्त्रिया आणि मुले, आपल्या घरांतच जळून मेले. कत्तल सुरू होताच दंगा उभा करणारे लगेच नाहीसे झाले. दुकानदार आणि पुष्कळ सज्जन कुटुंबे कापली जायला मागे उरली. काही पुरुषांनी आपली इज्जत राखायला आधी आपल्या घरच्या स्त्रियांना मारले, आणि मग स्वतःला. सैनिक जवळ येऊ लागले, तेव्हा एका माणसाने आपल्या घरातल्या सुमारे वीस स्त्रियांना जाळले. मग सैनिक घरात घुसून आपल्याला मारतील, याची वाट पाहत तो बसला. योगायोगाने ते त्याचे घर ओलांडून पुढे गेले. तो बाहेर पडला, त्यांच्यापैकी काहींना परत घेऊन आला, आणि आत पैसा आणि माल आहे, असे सांगून त्यांना आत जायची वाट दाखवली. त्यांनी घर लुटले, आणि त्याला जिवंत सोडून ते निघून गेले. तेव्हा त्याने स्वतःला मारून घेतले. आनंदरामच्या शब्दांत, त्यानंतर बराच काळ रस्त्यांवर प्रेते पसरलेली होती, “बागेतल्या वाटांवर सुकलेली फुले आणि पाने पसरावीत, तशी.” आगीने होरपळलेल्या मैदानासारखे शहर दिसत होते.
१७३९: नादिरशहाची कत्तल
नंतरचे दिवस
फ्रेझर यांच्या हकीकतीत, दुसऱ्या दिवशी नादिरशहाच्या हुकमाने कैदी, त्यांत बहुतेक स्त्रिया, आपापल्या घरी परत पाठवले गेले; “डोळ्यांत अश्रू घेऊन.” सुमारे दहा हजार स्त्रियांनी विहिरींत उड्या घेतल्या होत्या. मुघलपुरा आणि जवळच्या एका सराईतल्या लोकांनी इराण्यांची एक तुकडी कापून काढली होती. १३ तारखेला एका मोठ्या फौजेने तिथल्या पाच-सहा हजार लोकांची कत्तल केली. सुमारे तीनशे जणांना बांधून आणले गेले; त्यांची मुंडकी उडवली, आणि धडे नदीकाठच्या वाळूवर फेकली गेली. शहराभोवती पहारे बसले. शहर सोडून जाऊ पाहणाऱ्या काही फकिरांचे नाक-कान कापून त्यांना परत पाठवले गेले. प्रेतांची दुर्गंधी असह्य झाली, तेव्हा प्रेते उचलायला रस्त्यांवरून माणसे धरून आणली गेली. काही प्रेते पायांना दोऱ्या बांधून ओढत नेली गेली, काही नदीत फेकली गेली. जी प्रेते हिंदूंची वाटली, ती पाडलेल्या घरांच्या लाकडांवर चाळीस-पन्नास एकत्र जाळली गेली.
१७३९: नादिरशहाची कत्तल
खंडणी आणि लूट
मग खंडणी आली. कारकून आणि शिपाई घरोघर फिरले, आणि प्रत्येक कुटुंबाकडे काय काय आहे, त्याची यादी करू लागले. शहराच्या वाट्याला दोन कोटी रुपये आले. आनंदराम सांगतो, की रोज रोज निरपराध लोकांना सकाळपासून रात्रीपर्यंत न्यायालयात बसवून ठेवले जाई. संध्याकाळी ते घरी जात, “आपण अजून जिवंत आहोत, याचे नवल करत.” काही मोहल्ल्यांत सगळी कुटुंबे उद्ध्वस्त झाली, आणि पुष्कळांनी विष खाल्ले, किंवा स्वतःला भोसकून घेतले. आनंदरामचे स्वतःचे घर त्यांपैकी सगळ्यांत वाईट मोहल्ल्यात होते, आणि त्याचा फार छळ झाला. शिपायांना जाळणाऱ्या सय्यद नियाजखानाला नादिरशहाच्या हुकमाने गळा दाबून मारले गेले. दंग्याच्या आणखी दोन पुढाऱ्यांपैकी एकाचे मुंडके उडवले गेले, आणि दुसऱ्याचे पोट फाडले गेले. बादशाही जडजवाहीर आणि खजिना ताब्यात घेतला गेला. आनंदराम लिहितो, “थोडक्यात, तीनशे अठ्ठेचाळीस वर्षांत साठलेल्या संपत्तीचा मालक एका क्षणात बदलला.” फ्रेझर यांच्या हिशेबाने, नादिरशहा घरी परतला, तेव्हा तो सत्तर कोटी रुपयांचे जडजवाहीर आणि माल घेऊन गेला; त्यात मयूरसिंहासनही होते. त्याने हजार हत्ती नेले, आणि कंदाहारला तीन वर्षे काम करायला तीनशे गवंडी आणि दोनशे सुतार. त्यांच्यातले काही वाटेत निसटून परत आले. जाण्यापूर्वी त्याने स्वतःच्या हातांनी मुहम्मदशहाच्या डोक्यावर रत्नजडित मुकुट ठेवला.
१७३९: नादिरशहाची कत्तल
सोनेरी घुमटांची छोटी मशीद
एक मराठी बखर हे वेगळ्या रीतीने सांगते. शहराच्या तटबंदीवर बंदोबस्त नव्हता, आणि नादिरशहाच्या फौजेने “चढत्या घोड्यानिशीं शहर घेतलें”, म्हणजे घोड्यावरून न उतरताच. “केवळ द्वारकेप्रमाणे दिल्ली नांदत होती. ऐसा शहरचा चिंधीचोळा केला”; आणि कित्येक तरुण स्त्रियांची अब्रू घेतली. दोन दिवसांत किल्ला हाती आला, आणि “मँहंमदशाहा पातशाहास धरून केद केलें.” खजिना झाडून लुटला गेला, “पातशाहाजादीची देखील अबरू राखिली नाहीं”, आणि किल्ला नागवला गेला; खुद्द तख्तही काढून नेले. उरले ते फक्त दरबाराच्या दिवाणखान्याचे चांदीचे छत. बखरीच्या मते, “तेवढें मात्र ठेवून मर्यादा राखिली.” फ्रँकलिन यांच्या काळी रोशन-उद-दौलाची मशीद चांदणी चौकाच्या तोंडाशी उभी होती. ती लाल दगडाची होती, आणि तिला भरपूर सोनेरी मुलामा दिलेले तीन घुमट होते. कत्तलीपासून तिच्या आसपासच्या भागात विरळच वस्ती राहिली होती, असे त्यांना आढळले. रेजिनाल्ड हेबर त्या रस्त्यावरून गाडीतून गेले, आणि रस्त्याच्या निम्म्या अंतरावर त्यांना तीन सोनेरी घुमटांची एक छोटी मशीद दिसली. असे म्हणतात, की तिच्या ओसरीवर बसून नादिरशहाने सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत कत्तल पाहिली. जवळच्या एका बाजाराकडे जाणाऱ्या दरवाजाने अजूनही “खुनी दरवाजा” हे नाव टिकवून ठेवले होते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स फ्रेझर, ‘द हिस्टरी ऑफ नादिर शाह’ (१७४२), पृष्ठे १७५-२१२; आनंदराम मुखलिसचा ‘तजकिरा’, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ८ (१८७७) मध्ये, पृष्ठे ८६-९१, आणि त्याबरोबर एच. सी. फॅनशॉ, ‘डेल्ही पास्ट अँड प्रेझेंट’ (१९०२), पृष्ठे ५०-५१; विल्यम फ्रँकलिन, ‘द हिस्टरी ऑफ द रेन ऑफ शाह-आलम’ (१७९८), पृष्ठे २०५-२०६, त्यातील डो यांच्या फिरिश्ताच्या भाषांतराच्या उद्धरणासह; रेजिनाल्ड हेबर, ‘नॅरेटिव्ह ऑफ अ जर्नी थ्रू द अपर प्रॉव्हिन्सेस ऑफ इंडिया’ खंड २ (१८२८), पृष्ठ ३०५; आणि ‘भाऊसाहेबांची बखर’ (मराठी; १९२२ ची आवृत्ती), पृष्ठे ४५-४६. फ्रेझर यांच्या तारखा जुन्या पद्धतीच्या आहेत (“११ मार्च १७३८-९”); त्यांच्या हकीकतीत नादिरशहा ८ तारखेलाच शहरात येतो, आणि फ्रँकलिन यांच्या हकीकतीत तो रात्री मशिदीत पोचतो. फ्रेझर यांच्याच तक्त्यात कत्तलीत एक लाख दहा हजार मेल्याची नोंद आहे. फ्रँकलिन एक लाख सांगतात, आणि दंग्यात मेलेले इराणी दोन हजार. ज्या एका मोहल्ल्याला जीवदान मिळाले, तिथली बहुतेक नावे फ्रेझर यांच्या जुन्या छापील प्रतीत पुसली गेली आहेत.