भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
१७८८: गुलाम कादिरने शाह आलमला आंधळे केले
चांदीचे छत
दिल्लीच्या महालात दिवाण-इ-खास, म्हणजे खास दरबाराचे दालन, होते. तिथे तख्ताच्या वर एकेकाळी चांदीचे छत होते. त्याचा प्रत्येक पत्रा तळहाताएवढा मोठा, आणि त्यावर सोनेरी वर्खाचा मुलामा. १७५७ मध्ये अहमदशहा अब्दाली कंदाहारहून आला, आणि जवळजवळ महिनाभर शहरात राहून त्याने लोकांना लुटले. फारच थोडे लोक त्या लुटीतून सुटले. १७६० मध्ये मराठ्यांच्या एका सेनापतींना फौजेचा पगार द्यायला पैसा कमी पडला, आणि त्यांची नजर या छतावर गेली. साम्राज्याच्या एका उमरावाने ते छत राखावे, अशी कळकळीने विनंती केली. तो म्हणाला, “पूर्वी नादरशाही झाली होती”; म्हणजे नादिरशहा आला होता. “तेव्हा तक्तावर सोन्याचे कवच होते ते नेले, परंतु या छतास हात लाविला नाही.” खंदारचा पातशहा अब्दाली दोन वेळा चालून आला; “त्याणें तोफा देखील काढून नेल्या. परंतु याची मर्यादा राखली.” छताऐवजी त्याने पाच लाख रुपये देऊ केले. तेव्हा सेनापतींच्या मनात आले, “हेच पांच लक्ष रुपये देतात, तेव्हां कांहीं अधिक असेल.” “कचेरीचे संपूर्ण छत” काढले गेले, आणि त्याचे रुपये पाडले गेले. लोक म्हणाले, “ते समयीं भूमिकंपही जाला, उल्कापातही जाले.” १७८८ मध्ये दिल्लीचा बादशहा होता शाह आलम; तो आता म्हातारा झाला होता. किल्ला आणि शहर मराठ्यांच्या शिबंदीच्या ताब्यात होते. पण मराठ्यांची फौज ढिली पडली होती, आणि राजधानी असुरक्षित होती.
१७८८: गुलाम कादिरने शाह आलमला आंधळे केले
उघडे सोडलेले दरवाजे
गुलाम कादिर हा एक रोहिला सरदार. त्याने ही संधी हेरली. त्याने बादशहाचा महाल लुटायचा, आणि आपल्या राजाला तख्तावरून उतरवायचा निश्चय केला. त्याने आपला पूर्वीचा दोस्त इस्माईल बेग या दुसऱ्या सरदाराला पत्र लिहिले. अलीकडे त्याच्याशी आपण जसे वागलो, त्याबद्दल माफी मागितली. आपल्या नशिबात त्याला वाटेकरी करायचे वचन दिले, आणि महालात म्हणे दडवून ठेवलेल्या खजिन्याचे आमिष दाखवले. इस्माईल बेग लगेच आला. दोघे राजधानीवर चालून आले, आणि महालासमोर यमुनेच्या पूर्व काठावर थांबले. तिथून त्यांनी उद्धट, धमकीच्या भाषेत निरोप पाठवला: आम्हाला आत येऊ द्या. ते दगाबाज आहेत, हे शाह आलम ओळखून होता. त्याने नकार दिला. आपले उमराव आपल्या पाठीशी उभे राहतील, असा त्याला भरवसा होता. ते उभे राहिले नाहीत. तीस वर्षे त्याने त्यांच्यावर मेहेरबानी केली होती. आता त्याच्याच महालातल्या नाजिराच्या चिथावणीने ते बंडखोरांना जाऊन मिळाले. आणि शिबंदीचा मराठा अधिकारी आपली जागा सोडून पळून गेला.
१७८८: गुलाम कादिरने शाह आलमला आंधळे केले
“शाई अजून वाळलीही नाही”
दोन हजार रोहिल्यांनिशी दोघे सरदार महालात आले. नाजिराने त्यांना आत आणले. गुलाम कादिर म्हणाला, माझ्यावर जी कुभांडे रचली गेली, ती पुसून काढायला मी आलो आहे. शाह आलमने आपले समाधान झाल्याचे सांगितले, आणि त्याला आलिंगन दिले. बादशहा जेवायला आत गेला. सरदारांनी राजवाड्याच्या खजिनदाराला आपल्या अटी घेऊन त्याच्या मागोमाग पाठवले. एका शहजाद्याने फौजेबरोबर सुभ्यांतून फिरावे, आणि बालेकिल्ला गुलाम कादिर सांगेल त्या माणसांच्या हवाली करावा. गुलाम कादिरने स्वतःच्या हाताने एक तहनामा लिहिला; त्यात त्याने शपथ घेतली, कोणीही आला तरी मी तुमचे रक्षण करीन. खजिनदाराने तो आत नेला, आणि स्पष्ट सांगितले: या रोहिल्यावर विश्वास ठेवू नका. महालात अजून पुरेशी माणसे आहेत, तो म्हणाला; मला परत जाऊ द्या, आणि गुलाम कादिरला जागच्या जागी मारू द्या. शाह आलमने ते नाकारले, आणि तह मान्य करायला सांगितले. इकडे रोहिले आधीच महालाच्या कानाकोपऱ्यात पसरू लागले होते. बादशहाने गुलाम कादिरला सांगितले, पहारे बसवा, आणि बाकीच्यांना परत पाठवा. त्याने ते कबूल केले, बाहेरच्या दरवाजापाशी गेला, आणि आपल्या बाकीच्या माणसांना आत यायची खूण केली. काही क्षणांतच किल्ला, महाल आणि शेजारचा सलीमगड बंडखोरांच्या हाती गेले. बादशहाच्या पहारेकऱ्यांची हत्यारे काढून घेतली गेली, आणि त्यांचे अधिकारी कोंडले गेले. बादशहाने निरोप पाठवला, “ज्या शाईने हा पवित्र तह लिहिला, ती अजून वाळलीही नाही, तोच तो आपला शब्द मोडतो आहे.”
१७८८: गुलाम कादिरने शाह आलमला आंधळे केले
ढाल आणि समशेर
गुलाम कादिर हत्यारबंद होऊन दरबाराच्या दालनात आला, आणि त्याने फौजेसाठी पैसा मागितला; त्याचे सैनिक थकलेल्या पगारासाठी ओरडत होते. बादशहा म्हणाला, माझ्याकडे पैसा नाही. महालात जे सापडेल, ते त्या बंडखोराने घ्यावे. दुसऱ्या दिवशी पहाटे बंडखोर एका मोठ्या हत्यारबंद टोळीच्या पुढे दालनात आले, आणि त्यांनी तख्ताला वेढा घातला. शहजाद्यांना जनानखान्यात जायचा हुकूम झाला, आणि ते गेले. एक जासूद सलीमगडाला गेला, बेदारशहा या शहजाद्याला बाहेर आणायला; तो पूर्वीच्या एका बादशहाचा मुलगा होता. मग बादशहासमोर एका गादीवर राजचिन्हे म्हणून ढाल आणि समशेर ठेवलेली होती, ती गुलाम कादिरने उचलली, आणि एका सेवकाच्या हाती दिली. त्याने शाह आलमला हुकूम केला, खाली उतरा. म्हातारा बादशहा म्हणाला, “गुलाम कादिरने माझी अशी विटंबना करण्यापेक्षा माझ्या छातीत खंजीर खुपसावा, हे फार बरे.” गुलाम कादिरच्या कपाळाला आठ्या पडल्या, आणि त्याने तलवारीला हात घातला. नाजिराने त्याला तलवार उपसू दिली नाही. मग तो आपल्या धन्याकडे वळला, आणि तोंडावर सांगितले, आता प्रतिकार करून काही उपयोग नाही. सगळ्यांनी सोडून दिलेला शाह आलम उठला, आणि जनानखान्यात गेला. काही मिनिटांतच बेदारशहा आत आला. हिंदुस्थानचा बादशहा म्हणून त्याला मुजरा झाला, आणि ‘जहानशहा’ हा किताब मिळाला. कर्णे वाजवून दिल्लीच्या नागरिकांना ते जाहीर केले गेले, आणि लोकांनी जयजयकार केला.
१७८८: गुलाम कादिरने शाह आलमला आंधळे केले
जनानखान्याचे दागिने
नव्या बादशहाने गुलाम कादिरला सरकारी वसुलावर छत्तीस लाख रुपयांची चिठ्ठी लिहून दिली. तिची किंमत शून्य होती; देशात इतकी बेबंदशाही होती, की वसूल आटून गेला होता. शाह आलमच्या कुटुंबाला सलीमगडावर पाठवले गेले. जहानशहाने मोठ्या मशिदीत जायची इच्छा दाखवली, लोकांसमोर बादशहा म्हणून मान्यता घ्यायला; पण गुलाम कादिरने सांगितले, अजून वेळ आलेली नाही. जनानखान्यातून बायकांचा आकांत ऐकू येत होता. दोन वृद्ध शहजाद्या, बादशहा महमूदशहाच्या विधवा, वीस वर्षांहून जास्त काळ जगापासून दूर, बंदिस्त राहत होत्या. त्यांना दरबारात आणले गेले, आणि सांगितले गेले, जनानखान्यातल्या बायकांची समजूत घालून त्यांचे दागिने मुकाट्याने काढून द्यायला लावा. त्या आत गेल्या, पण काही न साधता परत आल्या, आणि पुढे काही करायला त्यांनी नकार दिला. गुलाम कादिरने त्यांचे होते नव्हते ते सगळे लुटवले. पैसा काही आला नाही. गुलाम कादिरने नव्या बादशहाला सांगितले, मी तुला वर चढवले; तितक्याच सहज खालीही ढकलू शकतो. जहानशहा जनानखान्यात गेला. धमक्या देऊन आणि गोड बोलून त्याने बायकांकडून त्यांचे दागिने आणि अलंकार काढून घेतले, आणि तबकांत भरून गुलाम कादिरकडे पाठवले. आकांत अधिकच वाढला. खालच्या दर्जाच्या काही बायका उपासमारीने मेल्या, किंवा निराशेने त्यांनी जीव दिला.
१७८८: गुलाम कादिरने शाह आलमला आंधळे केले
“ते डोळे”
नव्या बादशहाकडून गुलाम कादिरला आता काही मिळण्यासारखे उरले नव्हते. त्याने शाह आलमला आणि सगळ्या शहजाद्यांना दरबाराच्या दालनात बोलावले, आणि बादशहाला हुकूम केला, लपवलेला खजिना दाखव. बादशहाने विनवले, या माझ्या पडत्या अवस्थेत मी लहानातली लहान वस्तूही लपवू शकत नाही. गुलाम कादिर सतत दारू पीत होता, आणि त्याचे डोके भडकलेले होते. त्याने धमकी दिली, आत्ताच तुझे डोळे काढीन. बादशहाचे उत्तर दरबारातल्या एका अमिराच्या शब्दांत आपल्यापर्यंत आले आहे; त्या अमिराने या दिवसांची हकीकत लिहिली होती. “काय! जे डोळे साठ वर्षे पवित्र कुराण मन लावून वाचत आले, ते तू फोडणार?” गुलाम कादिरने आपल्या माणसांना बादशहाला धरायचा हुकूम दिला. त्यांनी त्याला जमिनीवर पाडले. गुलाम कादिर बादशहाच्या छातीवर बसला, आणि त्याने त्याच्या डोळ्यांत खंजीर खुपसला. फिकट पडलेल्या, रक्त गळणाऱ्या शाह आलमला दूरच्या एका खोलीत नेले गेले. तो अमीर लिहितो, “या शापित नराधमाने एका घातकी क्षणात तैमूरच्या थोर घराण्याचा तेजस्वी तारा अंधारून टाकला.” आंधळ्या बादशहाने हे सगळे धीराने सोसले, आणि आपल्या दुर्दैवावर विलापकाव्ये रचून तो मनाचे समाधान करत राहिला.
१७८८: गुलाम कादिरने शाह आलमला आंधळे केले
मेरठकडे पळ
मग गुलाम कादिर नाजिराकडे वळला; त्यानेच त्याला वाट मोकळी करून दिली होती. आपल्या मालमत्तेची यादी द्यायचा हुकूम नाजिराने नाकारला. त्याला कोंडले गेले, आणि त्याची संपत्ती काढून घेतली गेली. संपत्ती जसजशी वाढत गेली, तसतसा गुलाम कादिर लुटीची वाटणी प्रामाणिकपणे करेना. इस्माईल बेगने त्याची साथ सोडली. त्याने आपले पहारेकरी महालातून काढून घेतले, आणि मराठ्यांना पत्र लिहून गुलाम कादिरला हाकलून द्यायला मदत देऊ केली. मराठ्यांचे सरदार शिंदे यांनी आपल्या सेनापतीला हुकूम दिला, दिल्लीवर चाल करा, आणि बादशहाला सोडवा. मराठ्यांची आघाडीची फौज राजधानीच्या नजरेच्या टप्प्यात आली, तेव्हा कुठे गुलाम कादिरला त्याची खबर लागली. त्याने लूट गोळा केली, आणि नवा बादशहा, सगळे शहजादे आणि नाजीर यांना बरोबर घेतले. मग एका गुप्त वाटेने तो किल्ल्यातून निसटला, आणि यमुना ओलांडून सुमारे साठ मैलांवरच्या मेरठला गेला. सेनापतीने शहर आणि महाल ताब्यात घेतले. त्याचे पहिले काम होते, आंधळ्या बादशहाला मुक्त करणे, आणि दिल्लीत पुन्हा त्याच्या नावाची द्वाही फिरवणे.
१७८८: गुलाम कादिरने शाह आलमला आंधळे केले
लोखंडी पिंजरा
सेनापतीने पाठलाग करून मेरठला वेढा घातला. अन्न संपत आले, आणि शिबंदी बंड करू लागली, तेव्हा गुलाम कादिर पाचशे स्वारांच्या पुढे बाहेर पडला, आणि सगळी फळी फोडून निघून गेला. एकेक करून त्याची माणसे गळत गेली, आणि शेवटी तो एकटा उरला. त्याचा घोडा त्याच्याखाली कोसळला, आणि पडताना त्याला मार लागला. जवळच्या एका गावातल्या जमीनदाराने त्याला ओळखले, पकडले, आणि मराठ्यांच्या हवाली केले. शहजाद्यांना मानाच्या पहाऱ्यात दिल्लीला परत आणले गेले, आणि जहानशहाला पुन्हा सलीमगडावर पाठवले गेले. मराठ्यांच्या छावणीत गुलाम कादिरला पुन्हा पुन्हा विचारले गेले, महालातली लूट कुठे लपवलीस? तो सांगेना. त्याच्यासाठी मुद्दाम बनवलेल्या एका लोखंडी पिंजऱ्यात त्याला घालून फौजेसमोर टांगले गेले, आणि सैनिकांनी त्याची विटंबना केली. मग त्याचे नाक, कान, हात आणि पाय कापले गेले, आणि त्याला दिल्लीला रवाना केले गेले. वाटेतच तो मेला. नाजिराला दिल्लीला आणले गेले, आणि हत्तीच्या पायाखाली तुडवून मारले गेले.
१७८८: गुलाम कादिरने शाह आलमला आंधळे केले
“पृथ्वीवर स्वर्ग असेल, तर”
शिंदे यांनी दिवस ठरवला, आणि मोठ्या थाटात शाह आलमला दरबाराच्या भव्य दालनात पुन्हा त्याच्या पूर्वजांच्या तख्तावर बसवले गेले. त्याच्या घरखर्चासाठी वर्षाला नऊ लाख रुपये ठरले. प्रत्यक्षात त्याला क्वचितच पन्नास हजारांहून जास्त मिळत, आणि तेही बहुधा उशिरा. त्याच अमिराने विल्यम फ्रँकलिन यांना हे सांगितले, आणि सगळ्या दिल्लीला ते माहीत होते. तो अमीर इंग्रज आणि वजीर यांच्या वतीने बादशहाला दरमहा दोन हजार रुपये देत असे. दरबारातल्या थोड्याशा भेटी धरून, तैमूरच्या या वंशजाला स्वतःचा आणि आपल्या तीस मुलांचा निर्वाह एवढ्यावरच करायचा होता. फ्रँकलिन यांच्या मते, शिंदे बादशहाचे रक्षणकर्ते म्हणून आले, आणि त्याचे छळकर्ते झाले. ११ मार्च १७९४ रोजी फ्रँकलिन मेजर रेनॉल्ड्स यांच्याबरोबर आंधळ्या बादशहाच्या भेटीला गेले. बादशहा बहुधा ज्या प्रार्थनेच्या खोलीत बसे, तिथे ही भेट झाली. त्यांनी तीन वेळा मुजरा केला, आणि पांढरे रुमाल नजर केले. बादशहाने ते सगळे घेतले, आणि आपला मुलगा मिर्झा अकबरशहा आणि आणखी दोन शहजादे यांच्याकडे दिले. मग सेवकांनी त्यांना महाल दाखवला. गुलाम कादिरने आणलेल्या रोहिल्यांनी महालातल्या पुष्कळ खोल्यांचा संगमरवर उचकटून नेला होता. दिवाण-इ-खासमधले चांदीचे छत केव्हाच गेले होते, आणि भिंतींत जडवलेले अकीक खुडून काढले गेले होते. दालनाभोवती पांढऱ्या संगमरवरावर सोनेरी अक्षरांत या ओळी कोरलेल्या होत्या: “पृथ्वीवर स्वर्ग असेल, तर तो हाच आहे, हाच आहे, हाच आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: विल्यम फ्रँकलिन, ‘द हिस्टरी ऑफ द रेन ऑफ शाह-आलम’ (१७९८), प्रकरण १०, पृष्ठे १७१-१८६, आणि परिशिष्ट १, पृष्ठे २११-२१५; इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ८ (१८७७) मधील ‘इब्रत-नामा’ (पृष्ठे २४०-२४१) आणि ‘तारीख-इ-इब्राहीमखान’ (पृष्ठ २६४ पासून); आणि ‘भाऊसाहेबांची बखर’ (मराठी; १९२२ ची आवृत्ती), पृष्ठे ११५-११७. १७५७-६० मधल्या दिल्लीची कथा ‘पानिपत १७६१’ मध्ये सविस्तर सांगितली आहे. बखरीत ते सेनापती भाऊसाहेब आहेत, आणि तो उमराव सुरजमल जाट; बखरीत चांदीचे वजन तीन लाखांचे भरते, तर ‘तारीख-इ-इब्राहीमखान’मध्ये सतरा लाख रुपये पाडले जातात. अब्दाली हिजरी ११७० (इ.स. १७५७) मध्ये आला, किंवा हिजरी ११७१ मध्ये. तो अमीर म्हणजे सय्यद रिझीखान. दिल्लीत काही जण म्हणत, त्या दोन शहजाद्यांनी ते काम करायला नकारच दिला; तर इतर म्हणत, त्यांनी आपल्या एका नातेवाइकाला तख्तावर बसवायचा कट केला होता.