भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
बादशहाची कैद, खटला आणि हद्दपारी
एकच विचार: पळ काढणे
१४ सप्टेंबर १८५७ ला इंग्रजांनी दिल्लीवर हल्ला चढवला. दिल्लीचा बादशहा बहादूरशहा, मुघलांतला शेवटचा, आणि त्याचे सल्लागार त्या हल्ल्याने पार हादरून गेले. इंग्रज मागे हटले नाहीत, तर डाव संपला, असा त्यांनी निष्कर्ष काढला. १५ तारखेची सकाळ उजाडली, आणि इंग्रज आपापल्या जागी तसेच दिसले, तेव्हा बादशहाचे आणि त्याच्या सल्लागारांचे धैर्य खचले. महाल, जामा मशीद आणि लाहोरी दरवाजा टिकून होते, तोपर्यंत माघारीचे एकही पाऊल उचलले गेले नाही. मग १९ च्या रात्री बर्न बुरूज पडला, आणि प्रत्येकाच्या मनात सर्वांत वर असलेला विचार बाहेर आला. तो विचार होता, पळ काढणे. बंडखोर सैन्याचा सेनापती बख्तखान त्याच रात्री, ज्यांच्यावर विश्वास ठेवता येईल अशा सगळ्या लढवय्यांना घेऊन शहराबाहेर पडला. बादशहाने आपल्याबरोबर यावे, म्हणून त्याने आपले सारे वक्तृत्व पणाला लावले. तो म्हणाला, सगळे संपलेले नाही. इंग्रजांच्या हाती किल्ला आला आहे, पण मोकळा मुलूख त्यांच्यापुढे पडला आहे. बादशहाच्या नावाच्या छायेखाली युद्ध चालूच राहू शकते. दुसऱ्या दिवशी हुमायूनच्या कबरीपाशी भेटायचे वचन बादशहाने त्याला दिले.
बादशहाची कैद, खटला आणि हद्दपारी
सरदारांतला सर्वांत धूर्त
के आणि मॅलेसन यांच्या हकीकतीत, बादशहाभोवतीच्या सरदारांत सर्वांत धूर्त होता इलाहीबख्श मिर्झा. त्याची मुलगी बादशहाच्या थोरल्या मुलाची विधवा होती. बख्तखानाचे सगळे बोलणे तो एक शब्दही न बोलता ऐकत राहिला होता. सेनापती निघून गेल्यावर तो बादशहाला रात्रीसाठी आपल्या घरी घेऊन गेला. तिथे त्याने मांडले: बादशहा सैन्याबरोबर गेला, तर कोणकोणते हाल सोसावे लागतील, आणि त्या सैन्याचा पराभव कसा ठरलेलाच आहे. मग त्याने ढालीची दुसरी बाजू दाखवली. बादशहाने आत्ताच शिपायांशी संबंध तोडले, तर विजयी इंग्रजांना वाटेल, आजवर त्याने जे केले, ते जबरदस्तीमुळे केले. दुसऱ्या दिवशी कबरीपाशी बादशहा, त्याच्या जनानखान्यातल्या स्त्रिया, त्याचे मुलगे आणि त्याचे सरदार बख्तखानाला भेटले, आणि त्यांनी त्याच्याबरोबर जायला नकार दिला. त्यांनी विजेत्याच्या दयेवर भरवसा ठेवायचे ठरवले. बख्तखान आणि बंडखोर सैन्य आपल्या वाटेने निघून गेले. इलाहीबख्शचे पुढचे पाऊल अधिक कठीण होते: आपल्या धन्याशी दगा करणे. वेढ्याच्या काळात शत्रूवर नजर ठेवायला इंग्रजांनी ठेवलेल्या हेरांचा प्रमुख मुन्शी रजबअली याच्याशी त्याने बोलणी सुरू केली. रजबअली त्याला म्हणाला, राजघराण्याला चोवीस तास कबरीपाशी थांबवून ठेव, बाकीचे माझ्यावर सोड.
बादशहाची कैद, खटला आणि हद्दपारी
हडसन घोडा दौडवतो
रजबअलीने ही बातमी ‘हडसन्स हॉर्स’ घोडदळाच्या हडसनकडे नेली. के आणि मॅलेसन त्याचे चित्र कठोरपणे रेखाटतात: धाडसी, बेदरकार, आणि नीतिनियमांची पर्वा न करणारा. “माणसाच्या दुःखाने” त्याच्या मनात “कुठलीच भावना जागी होत नसे.” ३० ऑगस्टला त्याने लिहिले होते, मी महालात शिरलो, तर “तैमूरच्या घराण्याचे आयुष्य पाच मिनिटांचेही उरणार नाही.” बादशहाला पकडून आणायची परवानगी हडसनने इंग्रजांचा सेनापती जनरल विल्सन याच्याकडे मागितली. बादशहाला कायद्याबाहेरचा माणूस समजून वागवावे, असा विल्सनचा कल होता. त्याच्या भोवतीच्या माणसांनी मोठ्या मुश्किलीने त्याला एक अट घालायला राजी केले: बादशहाने शरणागती पत्करली, तर त्याला जिवंत आणायचे. हडसनने आपले पन्नास स्वार घेतले, आणि तो कबरीकडे घोडा दौडवत निघाला. कबरीजवळ त्याने आपली माणसे काही पडक्या इमारतींच्या सावलीत ठेवली, आणि बादशहाला शरण यायचे आमंत्रण आत पाठवले. आत बादशहाची लाडकी बेगम त्या म्हाताऱ्याची विनवणी करत होती. तिचा मुलगा लहान होता; बंडात भाग घेण्याएवढा मोठा नव्हता, पण कत्तल व्हायला फार लहानही नव्हता. जीवदानाचे वचन मिळत असेल, तर शरण जा, अशी ती बादशहाला विनवत होती. दोन तास तो डळमळत राहिला. शेवटी त्याने निरोप पाठवला: माझ्या जिवाला धक्का लागणार नाही, असा शब्द हडसनने दिला, तर मी शरण येईन. हडसनने तो शब्द दिला.
बादशहाची कैद, खटला आणि हद्दपारी
“हडसन बहादूर?”
कबरीच्या दरवाजासमोरच्या मोकळ्या जागेत हडसन एकटा उभा होता. आधी बेगम आणि तिचा मुलगा पालख्यांतून बाहेर आले; मग बादशहा, दुसऱ्या पालखीतून. हडसन घोड्यावरून बादशहाच्या पालखीपाशी गेला, आणि त्याने त्याची शस्त्रे मागितली. बादशहाने विचारले, मला पकडणारा हडसन बहादूर आहे का? तोच आहे, असे कळल्यावर त्याने त्या इंग्रजाच्या स्वतःच्या तोंडून वचन मागितले: आपला जीव, आणि आपल्या बायकोचा आणि तिच्या मुलाचा जीव. वचन दिले गेले, शस्त्रे स्वाधीन झाली, आणि मिरवणूक हळूहळू शहराकडे निघाली. हडसनने बादशहाला लाहोरी दरवाजातून, चांदणी चौकातून, महालात आणले. बादशहाने जनरल विल्सनला भेटायची इच्छा सांगितली. विल्सनने त्याला भेटायला नकार दिला, आणि त्याला बेगमच्या महालात युरोपियन पहाऱ्याखाली ठेवले. चार दिवसांनी हडसनने आपल्या रोजनिशीत लिहिले, बादशहाला जिवंत आणण्यापेक्षा मेलेला आणणे मला कितीतरी अधिक आवडले असते. त्याच रोजनिशीत त्याने बादशहाला बंडात कोणताही सक्रिय भाग घेतल्याच्या आरोपातून मोकळेही केले.
बादशहाची कैद, खटला आणि हद्दपारी
कबरीतले शहजादे
मग त्याच हेरांनी हडसनला नवी बातमी आणली. बादशहाचे दोन मुलगे आणि एक नातू हुमायूनच्या कबरीत लपले होते; मेमधल्या कत्तलीत त्यांचा हात होता, असे म्हटले जात होते. हडसनने नंतर लिहिले, “मी क्रूर नाही, पण कबूल करतो, या नराधमांपासून पृथ्वी मोकळी करायची संधी मिळाली, याचा मला खरोखर आनंद झाला.” दुसऱ्या दिवशी सकाळी तो आपला दुय्यम अधिकारी लेफ्टनंट मॅकडॉवेल, शंभर स्वार, आणि आपले दोन खबरे, रजबअली आणि इलाहीबख्श, यांना घेऊन निघाला. तिघे शहजादे, मिर्झा मुघल, मिर्झा खिज्र सुलतान आणि मिर्झा अबू बक्र, एका मोठ्या जमावाबरोबर कबरीत होते. जमावातल्या सर्वांत धीट लोकांनी शेवटपर्यंत त्यांचे रक्षण करायची तयारी दाखवली. पण आपल्या बापासारखेच जीवदानाचे वचन मिळेल, अशी शहजाद्यांना आशा होती. दोन तास ते त्यासाठी याचना करत राहिले. हडसनने नकार दिला, आणि ते शरण आले. त्याने जमावाला शस्त्रे खाली ठेवायला लावली. शहजाद्यांना एका झाकलेल्या गाडीतून शहराकडे नेले जाऊ लागले; जमाव मागोमाग येत होता.
बादशहाची कैद, खटला आणि हद्दपारी
कार्बाइन
के आणि मॅलेसन यांच्या मते हडसनला “रक्त हवे होते.” सहापैकी पाच भाग वाट कोणत्याही विरोधाशिवाय पार झाली होती. मग हडसनने जमावाच्या रेट्याचे निमित्त केले. त्याने गाडी थांबवली, आणि शहजाद्यांना खाली उतरायला सांगितले, आणि अंगावरचे कपडे काढून फक्त आतल्या कपड्यांनिशी उभे राहायला लावले. मोठ्या आवाजात त्याने आपल्या स्वारांना सांगितले, ही माणसे कसाई आहेत; यांनी इंग्रज बायकामुलांचे खून केले आहेत. हे मरावेत, अशी सरकारची इच्छा आहे, तो म्हणाला. मग एका स्वाराची कार्बाइन घेऊन त्याने आपल्या तिघा, कसलाही प्रतिकार न करणाऱ्या कैद्यांना गोळ्या घालून ठार केले. त्यांची प्रेते चोवीस तास कोतवालीसमोर, म्हणजे पोलीस ठाण्यासमोर, उघड्यावर ठेवली गेली. मैनुद्दीन वेगळे सांगतात. त्यांच्या हकीकतीत बादशहाला जुन्या किल्ल्यातून आणले गेले, आणि त्याच्याबरोबर एका बैलगाडीत चार शहजादे होते. दिवाण-इ-आम, म्हणजे आम दरबाराचे दालन, जिथे इंग्रज बायकामुलांची कत्तल झाली होती, त्याच्यासमोर शहजाद्यांना गोळ्या घातल्या गेल्या.
बादशहाची कैद, खटला आणि हद्दपारी
“एक क्रूर आणि अनावश्यक खून”
हिंदुस्थानातल्या अनेक आघाडीच्या माणसांना ही हत्या “एक क्रूर आणि अनावश्यक खून” वाटली. बादशहाला आणले, तसेच शहजाद्यांनाही सुरक्षितपणे आणता आले असते. हेच के आणि मॅलेसन यांचेही नेहमीचे मत आहे. पण दिल्ली जिंकल्याने उत्तेजित झालेल्या छावणीचे मत होते, हडसनने बरोबरच केले. त्याचे समर्थक सांगत, सुमारे ६,००० माणसांच्या या लहान फौजेचे हल्ल्यात सुमारे १,४०० मेले आणि जखमी झाले होते. सुमारे ४०,००० बंडखोर शहर सोडून गेले होते, कुठे, ते कोणालाच ठाऊक नव्हते. शहरात उरलेल्या “गाळा”साठी बादशहाचे आणि त्याच्या मुलाचे नाव अजूनही “बळाचा बुरूज” होते. या हत्येमुळे त्यांना आशेने पाहायला कोणीच उरले नाही. ते म्हणत, शहजाद्यांच्या मृत्यूने विजय उलटवायच्या कोणत्याही प्रयत्नाला शेवटचा तडाखा बसला. के आणि मॅलेसन या युक्तिवादातले बळ मान्य करतात, आणि तरीही ही हत्या त्यांना अनावश्यकच वाटते. बादशहा जिवंत होता, एका शहजाद्याला सोडले गेले होते, आणि तैमूरच्या घराण्याचे वारस अजून आहेत, हे बंडखोरांना माहीत होते. त्यांच्या लेखी हा प्रसंग बंडातला “एक अत्यंत दुःखद प्रसंग” आहे. एच. सी. फॅनशॉ म्हणतात, हडसनने कबरीपाशी जमावाला निःशस्त्र केले, त्यात थंड डोक्याच्या धाडसाचे स्पष्ट दर्शन होते. पण शहजाद्यांना सोडवून नेले जाण्याची खरीखुरी भीती होती, हे त्यांना क्वचितच विश्वसनीय वाटते. शहर बहुतांशी ओस पडले होते, आणि कबरीपासूनच्या सबंध वाटेत कोणीही तसा प्रयत्न केला नव्हता.
बादशहाची कैद, खटला आणि हद्दपारी
कोतवालीसमोरचे फास
मैनुद्दीन यांच्या हकीकतीत, शहरात कोणाचाच जीव सुरक्षित नव्हता. लाहोरी दरवाजापासून काश्मिरी दरवाजापर्यंत शहर लुटले गेले. दिसतील ते सगळे धडधाकट पुरुष बंडखोर समजून गोळ्या घालून मारले गेले. ओस पडलेल्या किल्ल्यात इकडेतिकडे सापडलेल्या मोजक्या माणसांना गोळ्या घातल्या गेल्या. बादशहाच्या अंगरक्षकांचा प्रमुख शाह समुंदखान काश्मिरी दरवाजातून बाहेर पडताना पकडला गेला. तो झज्जरच्या राजाच्या फौजेचा सेनापती म्हणून ओळखला जाई; त्याला तिथल्या तिथे गोळी घातली गेली. मिर्झा बुक्तूरशहा नावाचा आणखी एक जण नंतर पकडला गेला, आणि त्याला मृत्युदंड दिला गेला. कोतवालीसमोरच्या बाजारात फाशीचे खांब उभे केले गेले, आणि अनेक प्रमुख बंडखोर त्यांच्यावर संपले. त्यांच्यात झज्जरचा नवाब अब्दुर्रहमानखान आणि बल्लभगडचे राजा नाहरसिंग होते. वेढ्याच्या काळात राजे जवळजवळ शहराचे सुभेदारच होते, आणि एका मि. मंडरच्या मृत्यूचा दोष त्यांच्या माथी ठेवला गेला. फर्रुखनगरच्या सरदाराबरोबर या दोघांना बंडासाठी फाशी दिले गेले, आणि तिघांनाही दिल्लीच्या शहजाद्यांबरोबर एकाच कबरीत पुरले गेले.
बादशहाची कैद, खटला आणि हद्दपारी
खास दरबाराचे दालन
२७ जानेवारी १८५८ ला महालातल्या दिवाण-इ-खासमध्ये, म्हणजे खास दरबाराच्या दालनात, एक लष्करी न्यायालय बसले. कैदी, “मुहम्मद बहादूरशहा, दिल्लीचा माजी बादशहा”, याला आत आणले गेले. शाहजहानपासून हे दालन मुघल साम्राज्याचे खरे हृदय होते. इथेच नादिरशहाचे त्याच्या नाखूश यजमानाने स्वागत केले होते. इथेच रोहिला गुलाम कादिरने बादशहा शाह आलमचे डोळे काढले होते. आणि इथेच मे १८५७ मध्ये बंड केलेल्या सैनिकांनी बहादूरशहाला बादशहा म्हणून जाहीर केले होते. तुमच्या कोणत्याही न्यायाधीशाबद्दल हरकत आहे का, असे विचारल्यावर बादशहाने उत्तर दिले, “नाही.” बंडाला आणि राजद्रोहाला मदत केल्याचा, आणि स्वतःला हिंदुस्थानचा बादशहा आणि सार्वभौम म्हणून जाहीर केल्याचा आरोप त्याच्यावर ठेवला गेला. १६ मे १८५७ ला महालात ४९ जणांचा खून घडवून आणल्याचाही आरोप होता; त्यांच्यात बहुतेक युरोपियन आणि मिश्र वंशाच्या स्त्रिया आणि मुले होती. आरोपपत्र असेही सांगत होते, की त्याने राज्यकर्त्यांना ख्रिश्चन आणि इंग्रज जिथे सापडतील तिथे त्यांना ठार मारायचे हुकूम दिले होते. त्याने उत्तर दिले, “दोषी नाही.” सरकारी वकील मेजर हॅरियटने स्पष्ट केले, हा खटला फक्त निकालापर्यंतच जाऊ शकतो. जनरल विल्सनच्या सूचनेवरून कॅप्टन हडसनने बादशहाला जीवदानाचे वचन दिले होते. त्यामुळे तो दोषी ठरला, तरी त्याला कोणतीही शिक्षा सुनावता येणार नव्हती.
बादशहाची कैद, खटला आणि हद्दपारी
“मी देवाची शपथ घेऊन सांगतो”
बादशहाचे उत्तर एक लेखी बचाव होते; तो म्हणाला, मी सांगत गेलो, आणि तसा तो लिहून घेतला आहे. ज्या दिवशी सैनिक आले, आणि त्यांनी इंग्रज अधिकाऱ्यांना मारले, त्या दिवसापासून, तो म्हणाला, मी त्यांचा कैदी होतो. ते मला कागदांवर माझी मोहोर उमटवायला लावत; कधी कधी रिकाम्या लिफाफ्यांवरसुद्धा. त्यांनी माझी बेगम, झीनत महल, कैदेत ठेवायला मागितली. “अगदी गरिबातल्या गरीब माणसाचीसुद्धा बायको, ‘ही मला द्या, मी हिला कैदी करीन,’ असे म्हणून कोणी मागत नाही.” त्यांनी मला कधी साधा मुजराही केला नाही, आणि ते पायांत जोडे घालूनच खास दरबाराच्या दालनात शिरत. “ज्या सैनिकांनी आपल्याच धन्यांचे खून केले, त्यांच्यावर मी काय विश्वास ठेवणार?” जीवनाला कंटाळून मी धार्मिक भिक्षेकऱ्याचा, गेरूने रंगवलेला पोशाख चढवला होता; शेवटी मक्केला जायचा माझा विचार होता; सैन्याने मला जाऊ दिले नाही. तो म्हणाला, दोनदा मी शिपायांची समजूत घालून त्यांच्या ताब्यातल्या युरोपियन कैद्यांना मारू दिले नाही; तिसऱ्या वेळी त्यांनी माझे ऐकले नाही. “या कत्तलीचा हुकूम मी दिला नाही.” आणि: “देव माझा साक्षी आहे; मी देवाची शपथ घेऊन सांगतो, मि. फ्रेझर किंवा दुसऱ्या कोणत्याही युरोपियनाला मारायचा हुकूम मी दिला नाही.” तो म्हणाला, पहिल्या सकाळी फ्रेझरने माझ्याकडे दोन तोफा मागितल्या होत्या, आणि महालाच्या पहारेकऱ्यांच्या कमांडंटने दोन स्त्रियांसाठी पालख्या मागितल्या होत्या. पालख्या पोचण्याआधीच फ्रेझर, कमांडंट आणि त्या स्त्रिया, सगळे मारले गेले होते. बादशहाने सांगितले, सैन्य पळाले, तेव्हा मी महालाच्या खिडक्यांखालून गुपचूप निसटून हुमायूनच्या कबरीकडे गेलो, आणि जीवदानाच्या वचनावर परत आलो.
बादशहाची कैद, खटला आणि हद्दपारी
शेवटच्या खोल्या
९ मार्च १८५८ ला न्यायालयाने कैद्याला “सर्वच्या सर्व आरोपांत, त्यांच्या प्रत्येक भागात, दोषी” ठरवले. पकडला गेल्यापासून त्याला महालात, दिल्ली दरवाजाजवळच्या एका घराच्या तीन खोल्यांत ठेवले होते; भोवती चार पहारेकरी. त्याची जबाबदारी लेफ्टनंट ओमनीकडे होती. ओमनीने त्याचे वर्णन केले आहे: वय सुमारे पंचाऐंशी; ऐन उमेदीत हा माणूस रुबाबदार दिसत असणार; खानदानी चेहरा, उठावदार नाक. चेहऱ्यावर प्रसन्न भाव, आणि विनोदबुद्धी. ओमनीला वाटले, त्या दिवसांतले भीषण प्रकार सुरू करण्याएवढा, किंवा त्यांत कोणताही भाग घेण्याएवढा तो तरुण राहिला नव्हता. तो “त्याच्याभोवतीच्या अधिक धीट आणि अधिक उद्दाम जिवांच्या, पुरुषांच्या आणि स्त्रियांच्या,” हातातले केवळ एक साधन होता. ओमनीनेच त्याला हद्दपारीच्या ठिकाणी नेले. बादशहाला, त्याच्या बेगमांसह आणि काही शहजाद्यांसह, रंगूनला हद्दपार केले गेले, आणि युरोपियन पहाऱ्याखाली तिकडे पाठवले गेले. त्यांच्या खर्चासाठी सरकारने भत्ता मंजूर केला. आणि आपल्या जुन्या सेवकांपैकी चौघांना नोकर म्हणून बरोबर न्यायची परवानगी बादशहाला दिली गेली. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: के आणि मॅलेसन, ‘हिस्टरी ऑफ द इंडियन म्युटिनी’, खंड ४, पृष्ठे ४९-५७, आणि त्याच्या टिपांत दिलेली हडसनची रोजनिशी आणि पत्रे; सी. टी. मेटकाफ, ‘टू नेटिव्ह नॅरेटिव्हज ऑफ द म्युटिनी इन डेल्ही’ (१८९८), त्यातील मैनुद्दीन यांची हकीकत, पृष्ठे ७०-७४; एच. सी. फॅनशॉ, ‘डेल्ही पास्ट अँड प्रेझेंट’ (१९०२), पृष्ठे ३६-३७, ४१-४३, ५०, आणि त्यातील लेफ्टनंट नॉर्मनची हकीकत आणि फॅनशॉ यांच्या टिपा, पृष्ठे १८४-१८५; आणि ‘प्रोसीडिंग्ज ऑन द ट्रायल ऑफ मुहम्मद बहादूरशहा’ (१८५८), पृष्ठे १-३, १३३-१४०, आणि निकाल. मैनुद्दीन यांच्या हकीकतीत बादशहाला इलाहीबख्श आणि हकीम अहसनुल्ला घेऊन आले. फॅनशॉ यांनी दिलेल्या मॅकडॉवेलच्या हकीकतीनुसार हडसनने शहजाद्यांना गाडीतच, तुरुंग आणि दिल्ली दरवाजा यांच्या मधे, गोळ्या घातल्या. के आणि मॅलेसन आणि नॉर्मन या हत्येची तारीख २२ सप्टेंबर देतात; फॅनशॉ यांचे कोतवालीविषयीचे पान १८ तारीख देते.