भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
बल्बनची दिल्ली
दुपारच्या नमाजाला बंद होणारे दरवाजे
दुपारच्या नमाजाच्या वेळी दिल्लीचे पश्चिमेकडचे दरवाजे बंद होत. त्यानंतर त्या बाजूने शहराबाहेर जायची कोणाची हिंमत होत नसे; मग तो यात्रेकरू असो, वा राजपुत्र. त्याच वेळी मेवाती पुष्कळदा सर-हौजवर येत. पाणी वाहणाऱ्या भिश्त्यांवर आणि पाणी भरायला आलेल्या मुलींवर ते हल्ला करत, त्यांना नागवे करत, आणि त्यांचे कपडे पळवून नेत. रात्री ते शहरातच शिरून चोरपावलांनी फिरत, लोकांची झोप उडवत, आणि आसपासची शहराबाहेरची घरे लुटत. इतिहासकार बरनीच्या शब्दांत, त्यांच्या या धाडसाने “दिल्लीत मोठी खळबळ माजली.” सुलतान शम्सुद्दीनच्या काळापासून मेवात्यांना कोणी हात लावला नव्हता. त्याच्या मोठ्या मुलांची ऐषआरामी वृत्ती आणि बेपर्वाई, आणि सर्वांत धाकट्या नासिरुद्दीनचा दुबळेपणा, यांमुळे दिल्लीच्या आसपास त्यांचे बळ वाढले होते. खुद्द गादीचीच अवनती झाली होती. शम्सुद्दीनचे गुलाम एकेकाळी एकमेकांबरोबर गुलाम होते. ते सगळे एकदम मोठे आणि बलवान झाले, तेव्हा कोणीच दुसऱ्यापुढे नमायला तयार होईना. प्रत्येक जण दुसऱ्याला बढाईने म्हणे, “तू असा कोण, की जो मी नाही? आणि तू असा काय होणार, की जे मी होणार नाही?” इतिहासकाराच्या नजरेत, दुबळे मुलगे आणि गर्विष्ठ गुलाम यांच्यामध्ये दिल्लीच्या गादीची अप्रतिष्ठा झाली; एकेकाळी जगातल्या सर्वांत उच्च गाद्यांमध्ये ती गणली जात होती. शम्सुद्दीनच्या मृत्यूनंतर तीस वर्षे सरकारचा धाक माणसांच्या मनातून नाहीसा झाला होता.
बल्बनची दिल्ली
वर्षभर जंगलांत
मग गियासुद्दीन बल्बन गादीवर आला. तो मलिकाचा खान झाला होता, आणि खानाचा राजा. त्याने राज्यकारभाराला शिस्त लावली. त्याच्या कडक नियमांमुळे लहान-थोर सगळे त्याला शरण आले. “त्याचे भय आणि दरारा सगळ्यांच्या मनात बसला”; पण त्याचा न्याय आणि प्रजेची त्याला असलेली काळजी यांनी लोकांची मने जिंकली. मेवात्यांचा बंदोबस्त हे त्याने आपले पहिले कर्तव्य मानले. पहिल्या वर्षाच्या अखेरीस त्याने शहराभोवतीची जंगले झोडपायला सुरुवात केली, आणि वर्षभर तो ती जंगले पिंजून काढत राहिला. पुष्कळ मेवाती तलवारीने कापले गेले. बरनीच्या मजकुरात म्हटले आहे, या मोहिमेत बादशाही सैन्यातले एक लाख लोक पडले. फिरिश्ता म्हणतो, शत्रूचे एक लाख पडले; आणि इंग्रजी संपादकांना फिरिश्ताचे म्हणणे अधिक बरोबर वाटले. बल्बनने गोपालगिरला एक किल्ला बांधला, आणि शहराभोवती ठाणी बसवली. ती ठाणी अफगाणांच्या हाती होती, आणि त्यांना जमिनी दिल्या होत्या. “तेव्हापासून शहराची मेवात्यांच्या हल्ल्यांतून सुटका झाली.” मग त्याने दोआबच्या जमिनी आपल्या काही सरदारांना दिल्या. त्यांना हुकूम होता: लुटारूंची गावे उद्ध्वस्त करा, पुरुषांना ठार मारा, स्त्रिया आणि मुले कैद करा, आणि जंगल साफ करा. सरदारांनी मोठ्या फौजा घेऊन हे काम सुरू केले, आणि लवकरच बंडखोरांना दडपले.
बल्बनची दिल्ली
कधीच न हसणारा राजा
पहिल्या आणि दुसऱ्या वर्षी बल्बनने मोठा थाटमाट ठेवला. त्याच्या लवाजम्याचे वैभव पाहायला शंभर-दोनशे कोसांवरून मुसलमान आणि हिंदू येत, आणि थक्क होऊन जात. “दिल्लीत यापूर्वी कोणत्याही बादशहाने असा थाटमाट आणि असे वैभव दाखवले नव्हते.” त्याच्या काही खासगी सेवकांनी बरनीला सांगितले, त्यांनी त्याला कधीही पूर्ण पोशाखाशिवाय पाहिले नव्हते. खान आणि सुलतान म्हणून जवळजवळ चाळीस वर्षांत तो हलक्या कुळातल्या किंवा हलका धंदा करणाऱ्या माणसांशी कधी बोलला नाही. राजाची प्रतिष्ठा उणावेल, अशी कोणतीही सलगी त्याने कधी केली नाही. तो कोणाशी थट्टा करत नसे, आणि त्याच्यासमोर कोणाला थट्टा करू देत नसे. तो कधी मोठ्याने हसला नाही, आणि त्याने आपल्या दरबारात कोणाला हसू दिले नाही. तो जिवंत होता तोपर्यंत, हलक्या कुळातल्या माणसाची कोणत्याही जागेसाठी शिफारस करायची कोणत्याही अधिकाऱ्याची हिंमत झाली नाही. खान असताना त्याला मद्याचा आणि मेजवान्यांचा शौक होता. आठवड्यातून दोन-तीनदा तो मेजवान्या देई, आणि पाहुण्यांबरोबर जुगार खेळे. गादीवर आल्यावर त्याला या साऱ्याचा पश्चात्ताप झाला. त्याने मद्य सोडले, आणि पुन्हा कधी मद्याचे किंवा मद्य पिणाऱ्यांचे नावसुद्धा तोंडी आणले नाही.
बल्बनची दिल्ली
कोणाचीही गय नाही
न्यायाच्या बाबतीत बल्बनने भाऊ, मुलगे, मित्र किंवा नोकर, कोणाचीही गय केली नाही. मलिक बक-बक हा बल्बनचा एक गुलाम होता, आणि बदाऊनची जहागीर त्याच्याकडे होती. दारूच्या नशेत त्याने आपल्या घरच्या एका नोकराला चाबकांनी मारवून ठार केले. सुलतान बदाऊनला आला, तेव्हा त्या माणसाच्या विधवेने त्याच्याकडे फिर्याद केली. त्याने ताबडतोब हुकूम दिला: बक-बकला तिच्या डोळ्यांदेखत चाबकांनी मारून ठार मारा. हैबतखान हा त्याचा आणखी एक गुलाम. त्यानेही दारूच्या नशेत एका माणसाला ठार मारले. बल्बनने आपल्यासमोर त्याला पाचशे फटके मारवले, आणि मग त्याला त्या विधवेच्या हवाली केले. तो तिला म्हणाला, “हा खुनी माझा गुलाम होता. मी तो तुला देतो. आपल्या हातांनी त्याला सुऱ्याने भोसकत राहा, तो मरेपर्यंत.” हैबतखानच्या मित्रांनी त्या स्त्रीची विनवणी केली. पुष्कळ लाचारी आणि रडारड करून, वीस हजार टंके देऊन त्यांनी त्याची सुटका विकत घेतली. त्यानंतर मरेपर्यंत हैबतखान कधी आपल्या घराबाहेर पडला नाही. बल्बनने सगळ्या जहागिरींत, मोठ्या शहरांत आणि दूरच्या गावांतही हेर नेमले. ते जे कळवत, त्यानुसार तो नेहमी कारवाई करी. सरदारांना त्या हेरांची फार भीती वाटे, आणि कोणाही सरदाराची एखाद्या निरपराध माणसाला इजा करायची हिंमत होत नसे.
बल्बनची दिल्ली
बल्बन दिल्ली का सोडत नसे
शम्सुद्दीनच्या गुलामांपैकी त्याचे जुने मित्र त्याला पुष्कळदा विचारत: आपल्या जुन्या मालकांनी केल्या, तशा दूरच्या लढाया तो का करत नाही? त्या लढायांतून ते मालक खजिने, हत्ती आणि घोडे घेऊन येत. बल्बनने उत्तर दिले, हाच विचार त्याच्याही मनात पुष्कळदा उसळतो. पण त्या मित्रांनी चंगीझखानाच्या टोळ्यांचा, आणि त्यांनी त्याच्या सरहद्दीवरच्या स्त्रिया-मुलांवर आणलेल्या संकटांचा विचार केला नव्हता. तो म्हणाला, “हे मुघल गझनीत ठाण मांडून बसले आहेत.” चंगीझखानाचा नातू हलाकू याने बगदाद घेतले होते. मंगोलांनी लाहोर लुटले होते, आणि ते तर त्याच्याच राज्यात होते. ते त्याच्या गावांवर धाड घालत नाहीत, असे एकही वर्ष जात नव्हते. तो दूर जाण्याची, आणि मग त्याच्या शहरांत घुसण्याची ते वाट पाहत होते. “ते तर दिल्ली जिंकण्याच्या आणि लुटण्याच्याही गोष्टी बोलतात.” त्याने आपले सगळे उत्पन्न सैन्यावर खर्च केले होते, आणि ते सैन्य नेहमी तयार ठेवले होते. “मी माझे राज्य कधी सोडत नाही, आणि त्यापासून दूरही जाणार नाही.” हिवाळ्यात तो शिकार करी; दिल्लीभोवती वीस कोसांचे राखीव रान होते. तो सकाळी निघे, आणि रात्री, अगदी मध्यरात्र झाली तरी, नेहमी परत येई. त्याच्या अंगरक्षकांतले एक हजार घोडेस्वार त्याच्याबरोबर असत, आणि एक हजार जुने, विश्वासू पायदळ आणि धनुर्धारी. या शिकारींच्या बातम्या बगदादला हलाकूपर्यंत पोचल्या. हलाकू म्हणाला, “तो वरवर शिकारीला जातो. पण खरे तर तो आपल्या माणसांना आणि घोड्यांना कसरत द्यायला जातो; संकटाची आणि युद्धाची वेळ येईल, तेव्हा ते कमी पडू नयेत, म्हणून.”
बल्बनची दिल्ली
अभयाचे घर
इब्न बतूता या माणसाची दुसरी बाजू दाखवतो. त्याच्या हकीकतीत बल्बन आपल्या मालकाला, सुलतान नासिरुद्दीनला, मारून गादीवर आला, आणि मग वीस वर्षे त्याने निरंकुश सत्ता गाजवली. त्याआधी तितकीच वर्षे तो आपल्या मालकाचा नायब होता. तरीही त्या प्रवाशाला तो सर्वोत्तम सुलतानांपैकी एक वाटला: न्यायी, सौम्य आणि सदाचारी. त्याच्या उदार कृत्यांपैकी एक म्हणजे त्याने बांधलेले एक घर. त्याने त्याचे नाव “अभयाचे घर” ठेवले. कोणताही कर्जदार त्या घरात शिरला, की त्याचे कर्ज फेडले जाई. भीतीने तिथे पळून आलेला कोणीही सुरक्षित राही. कोणाचा खून करून एखादा माणूस तिथे आश्रयाला आला, तर मेलेल्या माणसाच्या मित्रांना सुलतान स्वतः त्याच्याऐवजी भरपाई देई. तो दुसरा कोणता गुन्हेगार असला, तर त्याच्या मागे लागलेल्यांशी सुलतान तडजोड करी. “याच घरात त्याला पुरले आहे, आणि मी त्याच्या कबरीला भेट दिली आहे.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बरनीचा ‘तारीख-इ-फिरोजशाही’, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ३ (१८७१) मध्ये, पृष्ठे ९९-१०५; आणि इब्न बतूताचे ‘व्हॉयाजेस’, सी. डेफ्रेमरी आणि बी. आर. सांगिनेत्ती यांनी संपादित करून फ्रेंचमध्ये भाषांतरित केलेले, खंड ३ (१८५५), पृष्ठे १७०-१७१, आमचे भाषांतर. बरनी बल्बनची राजवट बावीस वर्षांची मोजतो, इब्न बतूता वीस वर्षांची.