भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
बर्निये यांनी पाहिलेले शाहजहानाबाद
साठ हजार छपरे
“गेल्या वर्षी तीन आगींत साठ हजारांहून जास्त छपरे जळून खाक झाली,” फ्रांस्वा बर्निये यांनी १ जुलै १६६३ रोजी दिल्लीहून लिहिले. उन्हाळ्याचे भयंकर वारे वाहत होते, आणि ज्वाळा इतक्या वेगाने पसरल्या, की उंट आणि घोडेही जळून मेले. महालातल्या पुष्कळ स्त्रियाही मेल्या. परक्यांना पाहताच तोंड झाकून घेण्याखेरीज त्या काही करू शकत नव्हत्या; आणि पळायचे बळ त्यांच्या अंगी नव्हते. शहर इतके सहज पेटले, कारण त्याचा मोठा भाग गवताच्या छपरांचा होता. चांगल्या घरांच्या मधे माती-पेंढ्याच्या पुष्कळ लहान झोपड्या होत्या. त्यांत साधे घोडेस्वार राहत. शिवाय दरबार आणि सैन्य जिथे जाई, तिथे मागोमाग जाणारे नोकर आणि बाजारबुणगे यांचा प्रचंड जमावही तिथेच राही. बर्निये यांच्या अंदाजाने शहरात कधीही पस्तीस हजारांहून कमी घोडेस्वार नसत, आणि जवळजवळ सगळ्यांबरोबर बायका, मुले आणि नोकर असत. म्हणून दिल्लीचे चित्र त्यांच्या मनात नेहमी असेच उभे राही: पुष्कळ खेडी एकत्र आणल्यासारखे; किंवा एखाद्या सैन्याची छावणी, बहुतेक छावण्यांपेक्षा थोड्या जास्त सोयींची. तरीही ती बादशहाची राजधानी होती, आणि नवी राजधानी.
बर्निये यांनी पाहिलेले शाहजहानाबाद
शाहजहानचे नवे शहर
सुमारे चाळीस वर्षांपूर्वी शाहजहानने आपले नाव अजरामर करायचे ठरवले. तो आताचा बादशहा औरंगजेब याचा पिता. प्राचीन दिल्लीच्या शेजारी त्याने एक नवे शहर बांधले, आणि त्याला स्वतःचे नाव दिले: शाहजहानाबाद. तो आपला दरबार आग्र्याहून तिथे घेऊन आला. तो म्हणे, आग्र्याचा उन्हाळा इतका कडक, की ते शहर राजाला राहण्याजोगे नाही. जुन्या दिल्लीचे भग्नावशेष जवळच होते, आणि नवे शहर बांधायला तेच कामी आले. तोवर तिथले लोक फक्त जहानाबादचेच नाव घेत; पण बर्निये यांनी दिल्ली हेच जुने नाव ठेवले, कारण ते त्यांच्या वाचकांच्या ओळखीचे होते. नवे शहर यमुनेच्या एका काठाने वळण घेत पसरले होते. पलीकडच्या काठाला जायला नावांचा एकच पूल होता, आणि बाकीच्या बाजूंनी विटांच्या भिंती. बर्निये यांनी घोड्यावरून तीन तासांत ही सगळी फेरी पुरी केली. ताव्हेर्निए यांच्या वर्णनात, जुनी दिल्ली तोवर जवळजवळ सगळी उद्ध्वस्त झाली होती, आणि तिथे गरीब लोक राहत. तिच्यात आणि नव्या शहरात फक्त एक साधी भिंत होती. दोन मोठे रस्ते किल्ल्यापर्यंत जात. ते पंचवीस-तीस पावले रुंद होते, आणि नजर पोचेल तिथवर जवळजवळ सरळ. त्यांच्या दुतर्फा विटांच्या कमानींच्या ओळी होत्या. कमानींखाली कारागीर काम करत, सावकार आपल्या व्यवहारात गुंतलेले असत, आणि व्यापारी आपला माल मांडत. रात्री व्यापारी आपल्या दुकानांवरच्या गच्चीवर झोपत.
बर्निये यांनी पाहिलेले शाहजहानाबाद
एका पैशात भविष्य
किल्ल्याच्या लाल भिंतींसमोर एक बाग होती, बारा महिने फुललेली; आणि त्यापुढे मोठा शाही चौक. बादशहाच्या चाकरीतले राजे आपल्या पहाऱ्याच्या आठवड्यात इथे आपले तंबू ठोकत. कारण त्यांना “भिंतींच्या आत कोंडून घ्यायचा कमालीचा तिटकारा होता.” हा चौक एक बाजारही होता, जादूगार आणि ज्योतिषी यांनी गजबजलेला. ज्योतिषी उन्हात धुळीने माखलेल्या सतरंजीच्या तुकड्यांवर बसत, पुढे राशीचक्राचे एक मोठे पुस्तक उघडून. एका पैशात ते गरीब माणसाचा हात आणि चेहरा वाचत; पैसा म्हणजे फ्रेंच सू इतक्या किमतीचे नाणे. मग पुस्तकाची पाने उलटून त्याला सांगत, धंद्याला सुरुवात करायची शुभ घडी कोणती. बर्निये यांच्या मते त्या सगळ्यांत हास्यास्पद होता गोव्याहून पळून आलेला एक पोर्तुगीज. त्याला लिहिता-वाचता येत नव्हते. त्याचे एकमेव साधन म्हणजे खलाशांचे एक जुने होकायंत्र. त्याचे ज्योतिषाचे ग्रंथ म्हणजे दोन जुनी पोर्तुगीज प्रार्थनापुस्तके; त्यांतली चित्रे तो राशींची चिन्हे म्हणून खपवी. तरीही इतरांइतक्याच गंभीरपणे तो आपल्या सतरंजीवर बसे, आणि त्याच्याकडे गिऱ्हाइकांची गर्दी असे. फादर बूझे हे एक जेसुइट धर्मगुरू. त्यांनी एकदा त्याला काम करताना पाहिले. तो पोर्तुगीज त्यांना म्हणाला, “असल्या जनावरांना असलाच ज्योतिषी.”
बर्निये यांनी पाहिलेले शाहजहानाबाद
मधला दर्जाच नाही
बर्निये दानिशमंदखान या एका मोठ्या अमिराच्या चाकरीत होते. तो विद्वान माणूस होता, आणि बर्निये यांना महिना दीडशे क्राउन देत असे. तरीही त्यांना पुष्कळदा उपाशी राहावे लागे, कारण बाजारात चांगला माल फारसा मिळत नसे. पॅरिससारखी झगमगती दुकाने दिल्लीत नव्हती. उंची रेशमी आणि जरीच्या कापडाचे एक दुकान असेल, तर फक्त तेल, लोणी आणि धान्य विकणारी निदान पंचवीस दुकाने, असे बर्निये यांनी मोजले. फळबाजार त्याहून चांगला होता: इराणहून आणि समरकंदहून आलेला सुका मेवा, कापसात बांधलेली द्राक्षे, आणि हिवाळाभर टिकणारी खरबुजे. पण एका खरबुजाला दीड क्राउन पडत. आपल्या धन्याला एका न्याहारीच्या फळांवर वीस क्राउन खर्च करताना बर्निये यांनी पुष्कळदा पाहिले. बाजारातली मिठाई धूळ आणि माश्यांनी भरलेली असे. विकायला ठेवलेल्या भाजलेल्या मांसावर बर्निये यांचा मुळीच विश्वास नव्हता: ते उंटाचे असेल, घोड्याचे, की रोगाने मेलेल्या बैलाचे, कोणी सांगावे? म्हणून ते आपल्या नोकराला किल्ल्यातल्या बादशहाच्याच पुरवठादारांकडे पाठवत. बर्निये चढी किंमत देत, म्हणून तेही चांगले अन्न आनंदाने विकत. अशा युक्त्या केल्या नसत्या, तर या पगारावर मी उपाशीच मेलो असतो, असे बर्निये यांनी धन्याला सांगितले; तेव्हा तो हसला. बर्निये लिहितात, “दिल्लीत मधली अवस्था अशी नाहीच. माणूस एकतर सर्वोच्च दर्जाचा असतो, नाहीतर त्याला दैन्यात जगावे लागते.”
बर्निये यांनी पाहिलेले शाहजहानाबाद
दगडाचे दोन हत्ती
किल्ल्याच्या एका मुख्य वेशीवर दगडाचे दोन मोठे हत्ती उभे होते, आणि प्रत्येकावर दगडाचा एक स्वार. ते दोघे भाऊ होते, चितोडचे राजे; बर्निये यांचे संपादक त्यांची नावे जयमल आणि पत्ता अशी देतात. त्यांची आई तर त्यांच्याहूनही शूर होती. तिच्यासह त्यांनी बादशहा अकबराविरुद्ध आपली नगरे लढवली. आणखी टिकाव धरणे अशक्य झाले, तेव्हा शरण जाण्यापेक्षा त्यांनी आईबरोबर लढत मरणे पत्करले. त्यांच्या शत्रूंनाही ते या पुतळ्यांच्या योग्यतेचे वाटले. या दोन वीरांनी बर्निये यांच्या मनात “वर्णन करता येणार नाही, असा विस्मय आणि आदर” जागवला. वेशीपलीकडे एक लांब रस्ता होता, आणि त्याच्या मधोमध यमुनेहून आणलेल्या वाहत्या पाण्याचा एक कालवा. किल्ल्यातल्या मोठमोठ्या दालनांत कारागीर आपल्या उस्तादांच्या हाताखाली दिवसभर काम करत: भरतकाम करणारे, सोनार, चित्रकार, रेशीम विणणारे. त्यांची मलमल इतकी तलम असे, की स्त्रियांची दहा-बारा क्राउनची विजार पुष्कळदा एकाच रात्रीत फाटून जाई. सोनाराचा मुलगा सोनारच होई, आणि कोणी आपल्या धंद्याबाहेर लग्न करत नसे. शहरात तर याहून वाईट हाल होते. एखाद्या अमिराला काही काम करून घ्यायचे असले, की तो बाजारातून कारागीर बोलावून घेई, गरज पडली तर जबरदस्तीने. मग मनाला येईल ती मजुरी देई. मजुरीबरोबर चाबकाचे फटके मिळाले नाहीत, तर कारागीर स्वतःला नशीबवान समजे.
बर्निये यांनी पाहिलेले शाहजहानाबाद
दुपारचा झरोखा
पुढे दरबाराचे दालन होते, एका मोठ्या चौरस चौकाभोवती. चौकाच्या मुख्य वेशीवर नगारखाना होता. तिथे ठरलेल्या वेळी दहा-बारा सनया आणि तितक्याच झांजा एकदम वाजत; त्यांतली एक सनई दीड वाव लांब होती. बर्निये पहिल्यांदा आले, तेव्हा त्या दणदणाटाने ते अगदी बधिर झाले; तो आवाज सहन होत नसे. आता रात्री दूर आपल्या गच्चीवर पडले असताना त्यांना तोच नाद “गंभीर, भव्य आणि मधुर” वाटे. चौकाच्या पलीकडे ते दालन उभे होते, तीन बाजूंनी उघडे. त्याचे खांब आणि छत रंगवलेले होते, आणि सोन्याने मढवलेले. त्याच्या मागच्या भिंतीत उंचावर एक रुंद झरोखा होता. तिथे रोज दुपारच्या सुमाराला बादशहा आपल्या सिंहासनावर बसे, शेजारी त्याचे मुलगे. खोजे मोरांच्या पिसाऱ्यांनी माश्या वारत. सिंहासनाखाली, चांदीच्या कठड्याच्या आत, अमीर, राजे आणि परदेशांचे वकील उभे असत; नजर खाली, हात एकमेकांवर ठेवलेले. बाकीचे दालन आणि सगळा चौक सगळ्या दर्जांच्या लोकांनी भरलेला असे: उच्च आणि नीच, श्रीमंत आणि गरीब. कारण इथे बादशहा आपल्या सगळ्या प्रजेचे ऐकून घेई. म्हणूनच त्याला आम-खास म्हणत: “उच्च-नीच सगळ्यांचे” दालन. औरंगजेब गंभीर आजारी होता, तेव्हासुद्धा त्याला रोज इथे, किंवा त्याच्या संध्याकाळच्या दालनात, उचलून आणले जाई. एका दिवसाच्या गैरहजेरीनेही सगळे राज्य गोंधळात आणि बंडाळीत लोटले गेले असते, आणि प्रत्येक दुकान बंद झाले असते.
बर्निये यांनी पाहिलेले शाहजहानाबाद
काश्मिरी शालीआड
किल्ल्याचा फक्त एक भाग बर्निये स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहून वर्णन करू शकले नाहीत: जनानखाना. बादशहा दिल्लीबाहेर होता, तेव्हा ते त्यात गेले होते; आणि एकदा वैद्य म्हणून, एका मोठ्या बेगमसाठी. ती इतकी आजारी होती, की तिला बाहेरच्या दरवाजापर्यंत आणणे शक्य नव्हते. पण एका काश्मिरी शालीने त्यांना डोक्यापासून पायांपर्यंत झाकलेले असे, आणि एक खोजा त्यांचा हात धरून नेई, “जणू मी आंधळाच होतो.” खोज्यांकडून त्यांनी तिथले वर्णन ऐकले. खोल्यांच्या प्रत्येक दारापाशी वाहते पाणी होते; बागा आणि गुहा होत्या. नदीकडे तोंड करून सोन्याच्या पत्र्यांनी मढवलेला एक लहानसा मनोराही होता. बाहेर, शहराच्या मधोमध, मोठी मशीद एका सपाट केलेल्या खडकावर उभी होती. तिच्या संगमरवरी दरवाजांपर्यंत पायऱ्यांच्या लांब रांगा चढत, आणि वर पांढऱ्या संगमरवराचे तीन घुमट होते. बर्निये यांना वाटले, तिच्याच नमुन्यावर बांधलेले चर्च पॅरिसमध्येसुद्धा वाखाणले गेले असते. दर शुक्रवारी बादशहा तिथे नमाजाला जाई. धूळ बसावी म्हणून रस्त्यांवर पाणी शिंपले जाई, आणि वाटेच्या दुतर्फा बंदूकधारी उभे असत. तो हत्तीवरून जाई, किंवा आठ माणसांच्या खांद्यांवरच्या निळ्या-सोनेरी सिंहासनातून.
बर्निये यांनी पाहिलेले शाहजहानाबाद
“करामत! करामत!”
दरबाराच्या दालनात बादशहाचे हत्ती त्याच्यासमोरून जात. ते शाईसारखे काळेकुळकुळीत रंगवलेले असत, आणि त्यांच्या कानांवरून याकच्या पांढऱ्या चवऱ्या लोंबत, “प्रचंड मिशांसारख्या.” सिंहासनासमोर प्रत्येक हत्ती एक गुडघा टेकी, सोंड उंचावी, आणि गर्जना करी. लोक म्हणत, हा त्याचा मुजरा. पण बर्निये ही खुशामत लपवत नाहीत. बादशहा काही बोलला, की प्रमुख अमीर आपले हात आकाशाकडे उंचावत, आणि ओरडत, “करामत! करामत!”, म्हणजे “अद्भुत! अद्भुत! काय अद्भुत बोलले!” प्रत्येक मुघलाला हा फारसी शेर ठाऊक होता: “राजा जर दिवसाला रात्र म्हणाला, तर उत्तर द्या: पाहा, चंद्र-तारे कसे चमकताहेत!” बर्निये यांनाही त्या काळचे ॲरिस्टॉटल, हिपॉक्रेटिस आणि ॲव्हिसेना म्हणून गौरवले जाई. एकदा त्यांनी दानिशमंदखानाच्या चाकरीत एका ब्राह्मण पंडिताला आणले होते. त्याने आपल्या नव्या धन्याची आकाशाला भिडेल अशी स्तुती केली. तो म्हणाला, धनी आपल्या घोडदळाच्या आघाडीवर स्वार होऊन निघतात, तेव्हा पृथ्वी थरथरते. ती ज्या आठ हत्तींच्या मस्तकांवर उभी आहे, त्यांना ते ओझे सहन होत नाही. बर्निये यांना हसू आवरले नाही, आणि त्यांचा धनीही हसत होता. चेहरा शक्य तितका गंभीर ठेवून बर्निये यांनी त्याला सावध केले: घोड्यावर बसताना जपून, नाहीतर भूकंप होतील. अमीर म्हणाला, “होय, मित्रा, आणि म्हणूनच मी बहुधा पालखीतून जाणे पसंत करतो.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: ‘फ्रांस्वा बर्नियेज ट्रॅव्हल्स’, अनुवाद ए. कॉन्स्टेबल (१९१४ ची आवृत्ती), त्यातले मस्यू द ला मोत ल व्हायेर यांना लिहिलेले पत्र, “डिस्क्रिप्शन ऑफ डेहली अँड आग्रा”, दिल्लीहून १ जुलै १६६३ रोजी लिहिलेले, पृष्ठे २४१-२६८ आणि २७८-२८३, संपादकांच्या टिपांसह; आणि ‘ताव्हेर्निएज ट्रॅव्हल्स इन इंडिया’, अनुवाद व्ही. बॉल, खंड १ (१८८९), पृष्ठे ९६-९७. बर्निये चितोडच्या राजांची नावे जेमेल आणि फोलिया अशी देतात (किंवा पोलिया: स्कॅन केलेली प्रत अस्पष्ट आहे); संपादक जयमल आणि पत्ता अशी नावे देतात, आणि नोंदवतात, की हे पुतळे सुमारे १८६३ मध्ये किल्ल्याच्या आत पुरलेले सापडले.