भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
ढिला खिळा आणि पृथ्वीराजांची दिल्ली
सोन्याचा खिळा
व्यास मुनींनी तोमर राजांना सोन्याचा एक खिळा दिला, पंचवीस बोटे लांब, आणि तो जमिनीत ठोकायला सांगितले. दिल्लीला तिचे नाव कसे पडले, त्याची ही आख्यायिका शाहजहानच्या काळातले कवी खड्गराय अशी सांगतात. जेम्स टॉड यांच्या कथनात, पांडवांची जुनी नगरी इंद्रप्रस्थ पुष्कळ काळ राजाविना पडून होती. मग पांडवांचे वंशज म्हणवणाऱ्या तोमर राजपुतांनी ती गादी पुन्हा मिळवली, आणि पुन्हा वसवलेल्या त्या नगरीला नवे नाव दिले: दिल्ली. काव्यात राजांनी शुभ मुहूर्तावर तो खिळा ठोकला: संवत ७९२, म्हणजे इसवी सन ७३६ मध्ये. मग व्यास राजांना म्हणाले, तुझे राज्य तुझ्याकडून कधीही जाणार नाही. “हा खिळा वासुकीच्या मस्तकात घुसला आहे”: पृथ्वी तोलून धरणाऱ्या नागराज वासुकीच्या मस्तकात.
ढिला खिळा आणि पृथ्वीराजांची दिल्ली
खिळ्याला लागलेले रक्त
व्यास निघून जातात न जातात, तोच राजांनी बेधडक सांगून टाकले, की आपला मुनींच्या शब्दावर विश्वास नाही. काव्याच्या शब्दांत, त्याच क्षणी “त्यांनी पाहिला खिळा भुईवर फेकलेला, / नागाच्या जखमेच्या रक्ताने ठिबकलेला.” भयभीत होऊन राजांनी मुनींना परत बोलावले. खिळा पुन्हा एकदा ठोकायला त्यांना सांगितले गेले. राजांनी पुन्हा घाव घातला. पण आता तो फक्त एकोणीस बोटे आत गेला, आणि जमिनीत ढिलाच राहिला. पुन्हा एकदा व्यास भविष्य सांगू लागले: “तू ठोकलेला खिळा (किल्ली) जसा, तसेच तुझे घराणे डळमळीत (दिल्ली) राहील. एकोणीस पिढ्यांनंतर चौहान त्याची जागा घेतील, आणि चौहानांची तुर्क.” राजांनी आणि त्यांच्या वंशजांनी एकोणीस पिढ्या दिल्ली राखली; खिळा जितकी बोटे आत गेला होता, तितक्या. अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी आख्यायिकेतला हा खिळा म्हणजेच दिल्लीचा लोहस्तंभ, असे मानले. तो ढिला राहिला, म्हणून नगरीला तिचे जुने नाव, ढिली, पडले, असे म्हणतात. एक प्रसिद्ध पद्य सांगते: “स्तंभ ढिला झाला; तोमराची इच्छा पूर्ण होणार नाही.”
ढिला खिळा आणि पृथ्वीराजांची दिल्ली
कावळा आणि घंटा
खड्गराय या राजांना बिलनदेव म्हणतात. बाकीच्या नोंदींत ते अनंगपाल आहेत. टॉड यांच्याकडच्या एका हस्तलिखितानुसार राजपदी आल्यावर बिलनदेवांनी अनंगपाल हे नाव घेतले. त्यांच्यानंतर त्यांच्या घराण्यातल्या प्रत्येक राजाने तेच नाव धारण केले. दिल्लीचे प्रसिद्ध कवी मीर खुसरो यांनी इसवी सन १३०० च्या सुमाराला लिहिले. ते अनंगपालांची एक गोष्ट सांगतात. हे अनंगपाल म्हणजे “पाच-सहाशे वर्षांपूर्वी होऊन गेलेले एक थोर राय.” रायांनी आपल्या राजवाड्याच्या प्रवेशद्वारी दगडात कोरलेले दोन सिंह बसवले. त्यांच्या शेजारी त्यांनी एक घंटा टांगली. ज्याला न्याय हवा असेल, त्याने ती वाजवावी; मग राय त्याला आत बोलावून घेत, त्याची फिर्याद ऐकत, आणि त्याला न्याय देत. एके दिवशी एक कावळा आला, घंटेवर बसला, आणि त्याने ती वाजवली. फिर्यादी कोण, असे रायांनी विचारले. धीट कावळे सिंहांच्या दातांमधले मांस टोचून खातात. पण दगडी सिंह शिकार कशी करणार? मग कावळ्याने आपले अन्न कुठून मिळवायचे? कावळ्याची भुकेची फिर्याद न्याय्य आहे, अशी रायांची खात्री पटली. त्यांनी बकरी आणि मेंढरे मारायचा हुकूम दिला; म्हणजे कावळ्याला काही दिवस खायला मिळावे.
ढिला खिळा आणि पृथ्वीराजांची दिल्ली
शेवटचे अनंगपाल
लोहस्तंभावरच एक छोटी नोंद आहे. कनिंगहॅम यांच्या मते ती नंतरच्या एका अनंगपालांची, त्या नावाच्या दुसऱ्या राजांची: “संवत ११०९, म्हणजे इसवी सन १०५२ मध्ये, अनंगपालांनी दिल्ली वसवली.” कुमाऊँ आणि गढवालची हस्तलिखिते पुढे सांगतात, त्यांनी लालकोट, म्हणजे लाल किल्ला, बांधला. कनिंगहॅम यांच्या मते त्याचे भक्कम तट अजूनही कुतुबमिनारभोवती उभे होते. शेवटचे अनंगपाल आपल्या घराण्यातले एकोणिसावे राजे होते; जवळजवळ चारशे वर्षांनंतरचे. दिल्लीचे भाट चंद त्यांचे चित्र सगळ्या राजांचे अधिपती म्हणून रेखाटतात: “दिल्लीत, सर्वांचे अधिपती अनंग”. त्यांच्या एका हाकेसरशी पेशावर आणि लाहोरपासून काशी आणि प्रयागपर्यंतचे राजपुत्र हजर होत. अजमेरचे चौहान राजपुत्र सोमेश्वर यांनी कनौजच्या राज्याविरुद्ध अनंगपालांच्या सत्तेचे रक्षण केले, आणि तोमर राजांच्या कन्येशी त्यांचा विवाह झाला. त्यांचा पुत्र म्हणजे पृथ्वीराज. अवघ्या आठ वर्षांच्या वयात त्यांना दिल्लीच्या गादीचे वारस म्हणून घोषित केले गेले. अनंगपालांनी आपल्या या नातवासाठी गादी सोडली. हे नातू म्हणजे “भारताचे शेवटचे राजपूत सम्राट”. भाट असे सांगतात. दिल्लीच्या स्मारकांचे वर्णन लिहिणाऱ्या सय्यद अहमद यांना तिथल्या एका स्तंभावर एक शिलालेख आढळला; तो ही गोष्ट वेगळी सांगतो. तो पृथ्वीराजांनी संवत १२२० (११६३) मध्ये कोरवला: सांभरचे चौहान राजे बलदेव यांनी दिल्लीवर राज्य करणाऱ्या तोमरांवर चाल केली, आणि त्यांचा पराभव केला.
ढिला खिळा आणि पृथ्वीराजांची दिल्ली
दिल्लीचे बळ गेले
पृथ्वीराजांच्या काळात दिल्ली भारतातल्या चार मोठ्या राज्यांपैकी एक होती, आणि सिंधूपर्यंतच्या पश्चिमेकडच्या साऱ्या मुलखावर ती आपला अधिकार सांगत असे. पृथ्वीराजांनी लालकोटाशेजारी आपला स्वतःचा एक मोठा किल्ला बांधला. त्याला आजही राय पिथोराचा किल्ला म्हणतात. कनौजचे राजे जयचंद हेही अनंगपालांचे नातू; दुसऱ्या कन्येचे पुत्र. पृथ्वीराज दिल्लीच्या गादीवर आले, तेव्हा जयचंदांनी त्यांना आपले अधिराजे मानायला नकार दिला. चंद यांच्या ‘पृथ्वीराज रासो’ या काव्यात, पृथ्वीराजांनी दिल्लीच्या निवडक योद्ध्यांना घेऊन जयचंदांच्या कन्येला भरदिवसा कनौजहून पळवून नेले. पाच दिवस जिवावर उदार होऊन लढत, माघार घेत, त्यांनी तिला आपल्यापाशी राखले. भाटाच्या शब्दांत, “जे जिंकून आणले, ते त्यांनी राखले; अमर कीर्ती मिळवली; पण दिल्लीचे बळ गमावले.” मग घोरचा सुलतान शहाबुद्दीन भारतावर चालून आला. त्याची पहिली गाठ पडली दिल्लीचे चौहान राजे पृथ्वीराज यांच्याशी. दिल्ली होती “भारताचा बाहेरचा तट आणि बुरूज; आणि तो पडला.”
ढिला खिळा आणि पृथ्वीराजांची दिल्ली
घनघोर युद्ध
चंद यांच्या काव्याचा शेवटचा खंड, “घनघोर युद्ध”, ते पतन सांगतो. त्यात पृथ्वीराज गर्विष्ठ झाले होते, आणि मग सुस्त. कनौजचे आणि इतर मत्सरी राजपुत्र नुसते पाहत राहिले. पुन्हा एकदा पृथ्वीराजांचे मेहुणे, चितोडचे राजपुत्र समरसी, दिल्लीच्या रक्षणाला धावून आले. सुटका करणारे म्हणून आनंदाच्या गीतांनी त्यांचे स्वागत झाले, आणि पृथ्वीराज आपल्या दरबारासह सात मैल त्यांना सामोरे गेले. समरसींनी त्यांच्या सुस्तीबद्दल संतापाने त्यांची चांगलीच कानउघाडणी केली. तीन दिवस जिवाच्या कराराने लढाई चालली. शेवटच्या दिवशी समरसी आपल्या मुलासह, आणि आपल्या तेरा हजार खास सैनिकांसह, मारले गेले. पृथ्वीराज कैद झाले. हल्ला चढवून दिल्ली घेतली गेली, आणि चौहानांची शेवटची आशा असलेले राजपुत्र रैनसी त्या हल्ल्यात मरण पावले. समरसींच्या पत्नी पिर्था, पृथ्वीराजांच्या भगिनी. पती मारले गेले, भाऊ कैद झाले, आणि दिल्लीचे आणि चितोडचे वीर “कग्गरच्या काठी निजले”, हे त्यांनी ऐकले. विजेता दिल्लीपर्यंत पोचायची वाट त्या पाहत बसल्या नाहीत. ज्वाळांतून त्या आपल्या स्वामींना जाऊन मिळाल्या. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: जेम्स टॉड, ‘ॲनल्स अँड अँटिक्विटीज ऑफ राजस्थान’, खंड १ (१८२९), प्रकरण ३, पृष्ठे ७९-८०, आणि मेवाडचा इतिहास, प्रकरण ५, पृष्ठे २१३-२१६; खंड २ (१८३२), मारवाडचा इतिहास, प्रकरण १, पृष्ठे ७-८; अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, खंड १, १८७१), पृष्ठे १४१, १४४, १५१-१५२, १५९-१६०, १७१-१७३; आणि गार्सें द तासी, ‘देक्रिप्सियों दे मोन्युमां द देली आं १८५२’ (१८६१), पृष्ठे १४-१६, ६९-७०, फ्रेंचमधून अनुवाद आमचा. खड्गराय आणि चंद हे कवी; त्यांच्या कथा इथे आख्यायिका म्हणून सांगितल्या आहेत. टॉड, पर्चस आणि एक प्रवासी स्त्री स्तंभाची आख्यायिका वेगळ्या तपशिलांनी सांगतात; टॉड तोमरांना तुवर म्हणतात. सय्यद अहमद पृथ्वीराजांच्या किल्ल्याचा काळ ११४३ देतात. दिल्लीच्या पतनाच्या तारखा अशा दिल्या जातात: हिजरी ५८४, इ.स. ११८८ (इब्न बतूता), ५८७ (सय्यद अहमद), ५८८, इ.स. ११९२ (अबुल फजल), आणि ५८९, इ.स. ११९३ (फिरिश्ता, कनिंगहॅम).