भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
दीनपनाह आणि ग्रंथालयाचा जिना
जुन्या किल्ल्यातले छत
जानेवारी १५५६ मधली एक शुक्रवारची संध्याकाळ. बादशहा हुमायून शेरमंडलाच्या छतावर चढला. शेरमंडल हा दिल्लीच्या जुन्या किल्ल्यातला लाल दगडाचा एक महाल. तो दुमजली होता, आणि त्याच्या सपाट छताच्या मधोमध एक लहानसा घुमट होता; तो “उन्हापासून सावली देणाऱ्या छत्रीसारखा दिसतो.” हुमायून हा महाल आपले ग्रंथालय म्हणून वापरत असे. ए. एस. बेव्हरिज यांच्या कथनात, त्याचे शेवटचे तास आनंदात गेले होते. मक्केहून नुकतेच परतलेले जुने मित्र त्याला भेटले होते. घरून, काबूलहून आलेली पत्रे त्याने वाचली होती. छतावरून त्याने खाली जमलेल्या लोकांना दर्शन दिले. मग एका भेटीच्या समारंभासाठी शुभ घडी ठरवायची होती, म्हणून तो शुक्राच्या उदयाची वाट पाहू लागला. खाली उतरायला दोन जिने होते: उभे, अरुंद, आणि दोन्ही बाजूंनी भिंतींनी बंदिस्त. हा महाल त्याचा नव्हता. तो शेरशाहने बांधला होता; त्याच शेरशाहने, ज्याने एकेकाळी हुमायूनला दिल्लीतून हुसकून लावले होते. हुमायूनला मृत्यू शेरशाहच्याच एका इमारतीत यावा, हा “एक विलक्षण योगायोग होता.”
दीनपनाह आणि ग्रंथालयाचा जिना
धर्माचा आश्रय
तीस वर्षांपूर्वी, एप्रिल १५२६ मध्ये, हुमायूनचा पिता बाबर याने एक लढाई जिंकली होती. दिल्लीच्या खजिन्यांवर पहारा ठेवायला त्याने माणसे पुढे दौडत पाठवली. बाबर आपल्या आठवणींत सांगतो: त्याने दिल्लीसमोर यमुनेच्या काठी तळ दिला, त्याच रात्री तो किल्ल्यात गेला, आणि तिथेच झोपला. दुसऱ्या दिवशी त्याने जुन्या सुलतानांच्या कबरी आणि महाल फिरून पाहिले. मग तो एका नावेत बसला; तिथे अरक पिणे झाले. शुक्रवारी त्याच्या माणसांनी शहरात बाबराच्या नावाने खुतबा वाचला. खुतबा म्हणजे शुक्रवारचे प्रवचन; त्यात राज्यकर्त्याचे नाव घेतले जाते. दिल्लीला नवा धनी मिळाला होता. आठ वर्षांनी हुमायूनने तिथे स्वतःचा एक किल्ला बांधायला घेतला. गुलबदन बेगम ते एकाच ओळीत सांगते: “हजरत बादशहा दिल्लीला गेले, आणि त्यांनी दीनपनाहचा किल्ला बांधायला सुरुवात केली.” या किल्ल्याला “दीनपनाह”, म्हणजे “धर्माचा आश्रय”, हे नाव द्यायचा त्याचा बेत होता. त्याचे दरबारी बहुतेक ज्योतिषी होते. त्यांनी सांगितले, हे वर्ष शुभ आहे. म्हणून त्याने पहिली वीट स्वतःच्या हातांनी रचली. मग स्वतः आखलेल्या एका तरंगत्या महालात बसून तो यमुनेतून खाली आग्र्याला परतला. हिंदूंच्या मते हा किल्ला प्राचीन इंद्रप्रस्थ नगरीच्या जागी उभा होता, म्हणून ते त्याला इंदरपत म्हणत. जी. आर. हर्न यांना तो पुराना किला, हुमायूनचा “जुना किल्ला”, या नावाने ठाऊक होता.
दीनपनाह आणि ग्रंथालयाचा जिना
हकालपट्टी
हा किल्ला हुमायूनला फार काळ लाभला नाही. शेरशाहने त्याला हुसकून लावले, आणि “त्याचा कसून पाठलाग केला.” २५ मे १५४० रोजी तो दिल्लीला पोचला, पण तिथे थांबू शकला नाही. तो पुढे पंजाबात पळाला, आणि पुष्कळ वर्षे बेघर भटकत राहिला: सिंधमधून थेट इराणपर्यंत. अखेर काबूलमध्ये त्याला पुन्हा राज्य मिळाले. सिंधमध्ये त्याने हमीदा बेगमशी लग्न केले; ती तेव्हा अवघी चौदा वर्षांची होती. पुढच्या वर्षी वाळवंटाच्या कडेवरच्या उमरकोटला त्यांचा मुलगा अकबर जन्मला. शेरशाह दिल्लीचा नवा राजा म्हणून आला. सिरी इथला जुन्या सुलतान अलाउद्दीनचा किल्ला आपल्या मजबुतीसाठी प्रसिद्ध होता; तो त्याने पाडला. मग यमुनेच्या काठी, इंदरपतला, त्याने एक नवे शहर बांधले, आणि तिथे लोक आणून वसवले. एक तवारीख म्हणते, त्याने हे “हीन भावनेपोटी” केले. त्याने त्याच्या किल्ल्याला शेरगढ हे नाव दिले, आणि त्यात एक महाल बांधायला घेतला: शेरमंडल. त्या शहराला दोन किल्ले होते. त्यांतल्या लहान, सुभेदाराच्या किल्ल्यात शेरशाहने दगडाची एक मोठी मशीद बांधली. तिच्यात पुष्कळ सोने आणि लाजवर्द खर्ची पडले. हा किल्ला खरा कोणाचा, यावर लेखकांचे एकमत नाही. दिल्लीच्या स्मारकांचे वर्णन करणाऱ्या सय्यद अहमद यांच्या मते हे शहर हुमायूनने सुरू केले होते, आणि शेरशाहने फक्त पूर्ण केले. पण शेरशाह १५४५ मध्ये मरण पावला, आणि त्याच्या भिंती अपुऱ्याच राहिल्या. त्याने अर्धवट सोडलेला तो महाल पुढे एक दिवस हुमायूनचे ग्रंथालय होणार होता.
दीनपनाह आणि ग्रंथालयाचा जिना
पुनरागमन
हुमायून परत आला. सरहिंदला त्याने एका मोठ्या सैन्याचा पराभव केला, आणि २३ जुलै १५५५ रोजी दिल्ली पुन्हा घेतली. आपले शेवटचे महिने त्याने मोहिमांत घालवले नाहीत. ते गेले अमिरांमध्ये सुभे वाटण्यात, आणि ग्रहताऱ्यांचा एक अद्भुत महाल आखण्यात. त्यात निरनिराळ्या रंगांची दालने असणार होती, प्रत्येक दालनाला एका ग्रहाचे नाव. ज्या ग्रहाचा जो वार, त्या दिवशी त्या ग्रहाच्या अमलाखालच्या पेशांतल्या लोकांचा तिथे दरबार भरणार होता. दिल्लीच्या तख्तावर दुसऱ्यांदा बसल्यावर त्याने आपले ग्रंथालय शेरमंडलात ठेवले. एका संध्याकाळी त्याला सांगण्यात आले, आज शुक्र दिसेल. तो ग्रह दिसला, तर काही अमिरांना बढती द्यायचा त्याचा बेत होता, कारण तसे करणे शुभ ठरले असते. म्हणून तो छतावर गेला.
दीनपनाह आणि ग्रंथालयाचा जिना
दुसरी पायरी
तो वरचा जिना उतरू लागला. दुसऱ्या पायरीवर असतानाच जवळच्या मशिदीतून मुअज्जिनने नमाजाची बांग दिली. सिदी अली हा एक तुर्की आरमारप्रमुख तेव्हा हुमायूनचा पाहुणा होता. तो सांगतो, बांग कानी पडली, की बादशहा नेहमी गुडघे टेकत असे. इतर म्हणतात, त्याने खाली बसायचा प्रयत्न केला. डो यांचा एक जुना इतिहास हा क्षण पुरा सांगतो. बादशहा जागीच थांबला, आणि त्याने कलमा म्हटला. मग बांग संपेपर्यंत तो दुसऱ्या पायरीवर बसून राहिला. उठताना त्याने काठीचा आधार घेतला. ती संगमरवरावरून घसरली, आणि तो डोके पुढे होऊन जिन्याच्या माथ्यापासून थेट तळापर्यंत कोसळला. काही म्हणतात, त्याचा पाय झग्यात अडकला; काही म्हणतात, जास्त अफूने तो गुंगीत होता. त्याच्या डोक्याला आणि हाताला जबर मार लागला होता, आणि कानशील आपटले होते. बेशुद्ध अवस्थेत त्याला उचलून बिछान्यावर ठेवले. डो यांच्या कथनात तो लवकरच पुन्हा बोलू लागला, आणि हकिमांनी शिकस्त केली, पण व्यर्थ. बेव्हरिज यांनी त्या आरमारप्रमुखाची हकीकत वाचली होती. त्यांना वाटले, तो शुद्धीवर आलाच नाही.
दीनपनाह आणि ग्रंथालयाचा जिना
शेवटचा प्याला
तीन दिवसांनी, २७ जानेवारी १५५६ रोजी, वयाच्या अठ्ठेचाळिसाव्या वर्षी, हुमायून मरण पावला. त्याचा मुलगा अकबर आपल्या सरदारांसह कलानौरला छावणीत होता, तेव्हा ही बातमी आली. जौहर ती एका ओळीत देतो: बादशहा हुमायूनने “मृत्यूच्या देवदूताच्या हातून शेवटचा प्याला घेतला होता.” त्याच्या हिशेबाने हे दिल्लीत घडले, रबी-उल-अव्वल महिन्याच्या ११ तारखेला, हिजरी ९६३ मध्ये (इ.स. १५५६). हुमायूनला नदीकाठच्या नव्या शहरात दफन केले गेले, आणि काही वर्षांनी अकबराने त्याच्यावर एक भव्य कबर उभारली. १९०६ मध्ये हर्न यांना तो जुना किल्ला हुमायूनची कबर आणि शाहजहानाबाद यांच्या मधे अजून उभा दिसला. त्याची सुरेख वेस लाल दगडाची होती, आणि तिच्यावर काळ्या-पिवळ्या दगडांची नक्षी होती. त्याच्या भिंतींच्या आत गलिच्छ घरांची दाटी होती. आणि त्यात शेरमंडल अजून उभे होते. इथेच हुमायूनला मृत्यू आला होता, “गैरसोयीच्या, उभ्या जिन्यावरून अपघाताने पडून.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: गुलबदन बेगम, ‘द हिस्टरी ऑफ हुमायून’, ए. एस. बेव्हरिज यांचे भाषांतर (१९०२), पृष्ठ ११७ आणि प्रस्तावना, पृष्ठे ५४-५५; ‘द बाबरनामा इन इंग्लिश’, ए. एस. बेव्हरिज यांचे भाषांतर, खंड २ (१९२१-२२), पृष्ठे ४७५-४७६; जी. आर. हर्न, ‘द सेव्हन सिटीज ऑफ डेल्ही’ (१९०६), पृष्ठे ६४-६६, १२७, २१२-२१८; गार्सें द तासी, ‘देक्रिप्सियों दे मोन्युमां द देली आं १८५२’ (१८६१), भाग १, पृष्ठे ९८-९९, भाग २, पृष्ठे १२९-१३०, आमचे भाषांतर; जौहर, ‘द तजकिरत-उल-वाकियात’, चार्ल्स स्ट्युअर्ट यांचे भाषांतर (१८३२), पृष्ठे १२०-१२१, डो यांच्या ग्रंथातून घेतलेल्या स्ट्युअर्ट यांच्या टिपेसह; आणि इलियट आणि डॉसन, ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ४ (१८७२), पृष्ठे ४१९, ४७७. बेव्हरिज दीनपनाहच्या बांधकामाची सुरुवात हिजरी ९४० च्या मोहरम महिन्यात मानतात, हर्न १५३४ मध्ये. शेरशाहचे शहर ‘तारीख-इ-दाऊदी’प्रमाणे हिजरी ९४७ (इ.स. १५४०) मधले, सय्यद अहमद यांच्याप्रमाणे हिजरी ९४८ (इ.स. १५४१) मधले. सय्यद अहमद यांचा जिना गोल, चक्राकार आहे. स्ट्युअर्ट जौहरची तारीख २१ जानेवारी अशी मांडतात; हर्न हुमायूनचा मृत्यू २४ जानेवारीला देतात; डो त्याचे वय एक्कावन्न देतात.