भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
दिल्लीच्या रस्त्यांतून दारा शुकोहची धिंड
वेशीवरचा कैदी
इ.स. १६५९ मध्ये एका कैद्याला दिल्लीच्या वेशीपाशी आणले गेले. तो होता दारा शुकोह, बादशहा शाहजहानचा एक मुलगा. पुढे जे घडले, ते फ्रांस्वा बर्निये यांनी स्वतः पाहिले. त्यांच्या मते सामान्य लोकांचा हा शहजादा फार लाडका होता. आता सत्ता त्याचा भाऊ औरंगजेब याच्या हाती होती, आणि त्याने आपल्या पित्याला कैदेत टाकले होते. दारा कैदी म्हणून आला, कारण त्याच्या यजमानानेच त्याचा विश्वासघात केला होता. लुटारूंनी त्याला सतत सतावले होते. त्याच्याबरोबर फक्त दोन-तीनशे माणसे उरली होती, आणि सोन्याने लादलेली काही खेचरे. त्याने मलिक जीवन नावाच्या एका पठाण जमीनदाराकडे आश्रय घेतला; एकदा दाराने त्याचा जीव वाचवला होता. मलिक जीवनने मोठ्या आदराचा देखावा करत त्याचे स्वागत केले; पण दाराची माणसे किती थोडी आहेत, हे दिसेपर्यंतच. मग रात्री त्याच्या हत्यारबंद माणसांनी सोने आणि बायकांचे दागिने हिसकावले. शहजाद्याच्या बचावाला जे उभे राहिले, त्यांना मारले, आणि दाराला आणि त्याच्या लहान मुलाला, सिपिहर शुकोहला, धरले. ताव्हेर्निए यांच्या कथनात त्या मुलाने धनुष्य उचलले, आणि त्याला धरण्यापूर्वी तीन माणसांना जमिनीवर लोळवले. दाराला एका हत्तीवर बांधले गेले. त्याच्या मागे सरकारी जल्लाद बसला होता; जरा प्रतिकार दिसताच त्याचे मुंडके उडवायला तो तयार होता. याच अवस्थेत त्याला औरंगजेबाच्या सेनापतीच्या हवाली केले गेले. आणि खुद्द मलिक जीवनलाच हुकूम झाला, कैद्याला लाहोरमार्गे दिल्लीला घेऊन जा.
दिल्लीच्या रस्त्यांतून दारा शुकोहची धिंड
पेगूचा हत्ती नव्हे
वेशीपाशी दरबारापुढे एक प्रश्न होता. दाराला ग्वाल्हेरच्या किल्ल्यात न्यायचे होते; पण त्याआधी त्याला राजधानीतून फिरवावे का? काही दरबारी म्हणाले, नको. त्याने राजघराण्याची नाचक्की होईल; कदाचित बंड उठेल, आणि त्याला सोडवायचा प्रयत्नही होईल. इतर म्हणाले, सगळ्या शहराने त्याला पाहिलेच पाहिजे. औरंगजेबाच्या सत्तेची लोकांना दहशत बसली पाहिजे. शिवाय पुष्कळ अमिरांना आणि सामान्य लोकांना दारा पकडला गेल्याविषयी अजून शंका होती; त्यांना सत्य दाखवले पाहिजे. औरंगजेबाला हे पटले. म्हणून दाराला एका हत्तीवर बसवले गेले. शेजारी त्याचा लहान मुलगा, आणि मागे, जल्लादाच्या जागी, औरंगजेबाचा एक अधिकारी. दारा एरवी पेगूच्या किंवा सिलोनच्या मोठ्या हत्तींवर बसे; वर सोनेरी हौदा आणि भरजरी छत. हा हत्ती मात्र “एक दीनवाणा, थकलेला, घाणीने माखलेला प्राणी” होता. हिंदुस्थानच्या शहजाद्यांची खूण असलेला मोठ्या मोत्यांचा कंठा गेला होता; भारी पगडी आणि भरतकामाचा अंगरखाही गेला होता. बाप-लेकांच्या अंगावर अगदी जाड्याभरड्या कापडाचे मळके कपडे होते. दाराच्या पगडीभोवती एक काश्मिरी शाल गुंडाळली होती; अगदी गरीब लोक वापरतात तशी.
दिल्लीच्या रस्त्यांतून दारा शुकोहची धिंड
गद्दारावर दगड
अशा अवस्थेत दाराला बाजारांतून आणि शहराच्या प्रत्येक भागातून फिरवले गेले. बर्निये सगळ्यांत मोठ्या बाजाराच्या मधोमध एका चांगल्या घोड्यावर बसून पाहत होते; बरोबर दोन नोकर आणि दोन जिवलग मित्र. आता काहीतरी भयंकर शिक्षा दिली जाणार, ही कल्पना त्यांच्या मनातून जाईना. लोकांच्या लाडक्या शहजाद्याचा असा अपमान करायचे धाडस सरकारने केले, याचे त्यांना नवल वाटले; कारण हत्यारबंद माणसे त्यांना क्वचितच दिसत होती. गर्दी अफाट होती. औरंगजेबाने आपल्या बापाला, स्वतःच्या मुलाला आणि भाऊ मुरादबक्षाला कैदेत टाकले होते. त्याबद्दल लोक काही काळापासून त्याच्याविषयी कडवटपणे बोलत होते. आता बर्निये यांना जिकडे तिकडे लोक दारासाठी रडताना दिसले. चोहोबाजूंनी कर्कश किंकाळ्या येत होत्या. पुरुष, बायका, मुले आक्रोश करत होती, “जणू काही त्यांच्यावरच एखादी मोठी आपत्ती कोसळली होती.” मलिक जीवन कैद्याजवळून घोड्यावरून चालला होता. तो जाई तिकडे शिव्याशापांचा कानठळ्या बसवणारा गोंगाट होई. बर्निये यांनी पाहिले, काही फकिरांनी आणि कित्येक गरीब लोकांनी त्याच्यावर दगड फेकले. पण कोणी हलले नाही; शहजाद्याला सोडवायला कोणी तलवार उपसली नाही. दिल्लीच्या प्रत्येक भागातून मिरवणूक फिरून झाली, तेव्हा दाराला त्याच्याच एका बागेत कोंडले गेले. तिचे नाव हैदराबाद.
दिल्लीच्या रस्त्यांतून दारा शुकोहची धिंड
“दारा जिवंत राहता कामा नये”
या दृश्याचा शहरावर काय परिणाम झाला, हे औरंगजेबाला लगेच कळवले गेले. लोक मलिक जीवनवर संतापले होते, त्याला दगडांनी ठेचायच्या धमक्या देत होते, आणि सगळे शहर उठेल, अशी भीती होती. त्याने दुसरी सभा बोलावली. दाराला ठरल्याप्रमाणे ग्वाल्हेरला न्यावे, की लगेच ठार करावे? काही जण म्हणाले, भक्कम पहाऱ्याखाली त्याला सुखरूप ग्वाल्हेरला नेता येईल. एका अमिराने याच बाजूने सगळा जोर लावला; खरे तर त्याचे आणि दाराचे फार दिवसांपासून वाकडे होते. त्याच्या विरोधात उभी होती दाराचीच बहीण, रोशनआरा बेगम. तिने दाराविषयीचा आपला सगळा द्वेष उघड केला. तिच्या बाजूला दाराचे दोन जुने शत्रू अमीर होते. सगळ्यांत मोठ्याने बोलला तकर्रुबखान. तो पूर्वी हकीम होता, आणि नुकताच अमीर झाला होता. “दारा जिवंत राहता कामा नये,” तो ओरडला; राज्याचे रक्षण त्याच्या मृत्यूवर अवलंबून आहे. तो म्हणाला, दारा केव्हाच मुसलमान राहिलेला नाही; तो काफिर झाला आहे. “अशा माणसाचे रक्त सांडणे पाप असेल, तर ते पाप माझ्या डोक्यावर येवो!” लवकरच या माणसाची मानहानी झाली, त्याला बदनाम ठरवले गेले, आणि हाल हाल होऊन मरण्याची शिक्षा झाली. शेवटी ठरले: दाराला मारायचे, आणि त्याच्या मुलाला ग्वाल्हेरला कोंडायचे.
दिल्लीच्या रस्त्यांतून दारा शुकोहची धिंड
चुलीवरची डाळ
हे काम नजरवर सोपवले गेले. तो शाहजहानने लहानाचा मोठा केलेला एक गुलाम होता, आणि दाराने एकदा त्याला वाईट वागवले होते. विषप्रयोगाच्या भीतीने दारा आणि त्याचा मुलगा स्वतःच डाळ शिजवत होते. तेवढ्यात नजर आणि आणखी चार माणसे खोलीत शिरली. “बाळा,” दारा ओरडला, “ही माणसे आपला खून करायला आली आहेत!” त्याने स्वयंपाकाची एक लहान सुरी उचलली; त्याच्याकडे तेवढे एकच हत्यार होते. एकाने मुलाला धरले. बाकीच्यांनी दाराला खाली पाडले, आणि तिघांनी त्याला दाबून धरले असताना नजरने त्याचे मुंडके कापले. मुंडके तत्काळ औरंगजेबाकडे नेले गेले. त्याने ते एका तबकात ठेवायला लावले, पाणी आणवले, आणि चेहऱ्यावरचे रक्त धुतले गेले. बर्निये यांच्या कथनात, ते दाराचेच आहे, याविषयी शंका उरली नाही, तेव्हा औरंगजेब रडला. “अरे अभाग्या!” तो म्हणाला. “हे भयंकर दृश्य आता माझ्या डोळ्यांना नको.” मग त्याने हुकूम दिला, हे मुंडके हुमायूनच्या मकबऱ्यात पुरून टाका.
दिल्लीच्या रस्त्यांतून दारा शुकोहची धिंड
दुसरी हकीकत
कात्रू यांनी वेगळी हकीकत दिली आहे. ती त्यांनी निकोलाओ मनुची यांच्याकडून घेतली. मनुची हे व्हेनिसचे वैद्य; त्यांनी दाराची चाकरी केली होती. या हकीकतीत सिपिहर शुकोहला ग्वाल्हेरला पाठवण्यासाठी बापाच्या मिठीतून नेले गेले, आणि मृत्यू जवळ आला आहे, हे दाराने ओळखले. ज्यांनी त्याला एकेकाळी शिकवले होते, त्या फ्लँडर्सच्या जेसुइट पाद्र्यांना भेटायची त्याने परवानगी मागितली; पण एकाही युरोपीय माणसाला भेटू दिले गेले नाही. औरंगजेबाच्या हुकमाने दाराला विचारले गेले: औरंगजेब तुझ्या हाती लागला असता, तर तू काय केले असतेस? दाराने आपल्या भावाला “बंडखोर आणि पितृघातकी” म्हटले; त्याला “अत्यंत कठोर” शिक्षा व्हायला हवी, असे तो म्हणाला. यावर औरंगजेब संतापला. हे काम आनंदाने करणारा गुलाम त्याला नजरच्या रूपाने मिळाला. “महंमद मला मरण देतो आहे, आणि देवाचा पुत्र मला तारील,” असे दारा पुन्हा पुन्हा म्हणत होता. तेव्हाच जल्लादाने त्याला जमिनीवर पाडले, आणि त्याचे मुंडके कापले. या हकीकतीत औरंगजेबाने मुंडक्याकडे “समाधानाने” पाहिले, आणि तलवारीच्या टोकाने त्याला स्पर्श केला. हे दुसऱ्या कोणाचे मुंडके नाही, याची खात्री करायला त्याने मिटलेले डोळे उघडले, आणि एक खूण शोधली. रोशनआराच्या सल्ल्याने त्याने ते मसाला भरून टिकवले, आणि एका पेटीत घालून आग्र्याला शाहजहानकडे पाठवले; म्हातारा बादशहा तिथे कैदेत होता. पेटी उघडण्यापूर्वी तो म्हणाला, “बळकावणाऱ्याला माझा अगदीच विसर पडलेला नाही, हे पाहून एका दुर्दैवी बापाला निदान एवढे तरी समाधान आहे.” आपल्या मुलाचे मुंडके पाहताच त्याला मूर्च्छा आली. दाराशी सदैव निष्ठावंत राहिलेल्या शहजादी बेगम साहिबने आपल्या आक्रोशाने तुरुंग भरून टाकला.
दिल्लीच्या रस्त्यांतून दारा शुकोहची धिंड
कबरीवरचे पांढरे वस्त्र
दाराच्या लहान मुलीला पुढे शाहजहान आणि बेगम साहिब यांच्याकडे पाठवले गेले; तशी त्यांनीच विनंती केली होती. सिपिहर शुकोहला ग्वाल्हेरला कोंडले गेले. मलिक जीवनला थोड्याशा भेटी देऊन दिल्लीतून रवाना केले गेले. त्याच्या स्वतःच्या मुलखापासून काही कोसांवर, एका जंगलात, त्याला वाटेत गाठून मारले गेले. दारा हुमायूनच्या मकबऱ्यात पुरलेला होता. मनुची यांच्या हकीकतीत, १६७१ मध्ये औरंगजेबाचा स्वतःचा मुलगा सुलतान मुहम्मद विषप्रयोगाने मेला, आणि त्याच मकबऱ्यात पुरला गेला. दुसऱ्या दिवशी रिवाजाप्रमाणे औरंगजेब दरबारासह तिथे प्रार्थनेला गेला. त्याला एका कबरीवर पांढरे वस्त्र पसरलेले दिसले. त्याने विचारले, ही कबर कोणाची? ती दाराची होती. त्याने ते वस्त्र काढून टाकायचा हुकूम दिला, आणि जो तिथे प्रार्थना करील, त्याला मृत्युदंड ठरवला. त्याचा हेतू होता, “दाराची आठवणच पुसून टाकायची.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: फ्रांस्वा बर्निये यांचे ‘ट्रॅव्हल्स’, ए. कॉन्स्टेबल यांचे भाषांतर (१९१४ ची आवृत्ती), पृष्ठे ९६-१०६, त्यातील संपादकांच्या टिपांत उद्धृत केलेले ताव्हेर्निए यांचे ‘ट्रॅव्हल्स’ आणि मनुची यांच्यावरून कात्रू यांनी दिलेली हकीकत यांसह; आणि निकोलाओ मनुची, ‘स्टोरिया दो मोगोर’, डब्ल्यू. इर्विन यांचे भाषांतर, खंड २ (१९०७), सुलतान मुहम्मदच्या मृत्यूविषयीचा भाग. बर्निये गद्दाराला गियोन-कान म्हणतात, ताव्हेर्निए जुइन खान; संपादकांच्या टिपांत खाफीखान त्या बागेचे नाव खिज्राबाद देतो; ती जुन्या दिल्लीत होती. बर्निये तारीख देत नाहीत: खाफीखानाच्या मते हुकूम सप्टेंबर १६५९ मध्ये दिला गेला; कात्रू २२ ऑक्टोबर “१६५७” देतात, आणि संपादक ते १६५९ समजतात. दाराची बायको आधीच मेली होती: ताव्हेर्निए यांच्या मते उन्हाने आणि तहानेने, खाफीखानाच्या मते आमांशाने, आणि बर्निये यांच्या मते लाहोरला विष घेऊन.