भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
हेबर यांची बादशहाशी भेट
सर्वांत भव्य प्रवेशद्वार
३१ डिसेंबर १८२४, सकाळचे साडेआठ. बिशप रेजिनाल्ड हेबर यांची दिल्लीचा बादशहा अकबरशहा याच्याशी भेट ठरली होती. ते हत्तीवरून निघाले; बरोबर दोन सोबती, आणि त्यांची ओळख करून देणार होते ते मि. इलियट. मि. इलियट यांच्या हातात सोन्याच्या मुठीची एक मोठी काठी होती; त्या दरबारात ती अधिकाराची खूण होती. महालाच्या सैनिकांनी शस्त्रे सलामीला उचलली. हत्तींवरून न उतरताच ते एका प्रवेशद्वारातून आणि देवडीतून पुढे गेले; बिशप यांनी इतके भव्य प्रवेशद्वार कधीच पाहिले नव्हते. आधी दरवाजाच्या बुरुजातली एक मोठी कमान, मग एखाद्या कॅथीड्रलसारखा लांबलचक घुमटदार मार्ग, आणि त्याच्या मधोमध एक लहानसा उघडा अष्टकोनी चौक. सगळे ग्रॅनाइटचे, आणि सगळ्यावर फुलांचे आणि कुराणातल्या आयतींचे बारीक कोरीव काम. पण त्याच्या शेवटी होते एक मोडकळीला आलेले, अतिशय घाणेरडे तबेल्याचे आवार. तिथे त्यांना खाली उतरून चालत जायला सांगितले गेले. नुकत्याच झालेल्या पावसामुळे हेबर यांच्या झग्याला आणि पातळ बुटांना हे जडच गेले. भिकाऱ्यांच्या एका नव्या थव्याने, तबेल्यातल्या नोकरांच्या बायकांनी आणि मुलांनी, त्यांना भंडावून सोडले. ते आणखी एका दरवाजातून पुढे गेले; तोही भरपूर कोरीव, पण मोडकळीला आलेला आणि घाणेरडा. तिथे वाट दाखवणाऱ्यांनी कापडाचा एक पडदा बाजूला सारला, आणि एका प्रकारच्या कर्कश सुरात पुकारा केला: “पाहा, जगाचे भूषण! पाहा, राष्ट्रांचे आश्रयस्थान! राजाधिराज! बादशहा अकबरशहा! न्यायी, भाग्यवान, विजयी!”
हेबर यांची बादशहाशी भेट
तैमूरचा म्हातारा वंशज
समोर एक देखणा चौक होता, आणि भोवती ठेंगण्या, भरपूर सजवलेल्या इमारती. त्यांच्या समोरच पांढऱ्या संगमरवराचा एक उघडा मंडप होता, भरपूर कोरीव काम केलेला. शेजारी गुलाबाची झुडपे आणि कारंजी, आणि झालरींसारखे बांधलेले पडदे. आत माणसांची गर्दी होती, आणि तिच्या मधोमध “टॅमरलेनचा बिचारा म्हातारा वंशज.” मि. इलियट यांनी तीन वेळा खूप खाली वाकून मुजरा केला, आणि त्यांनीही तसेच केले. पायऱ्या चढताना आणखी दोनदा त्यांनी मुजरा केला, आणि प्रत्येक वेळी भालदारांनी पुन्हा आपल्या धन्याचा मोठेपणा पुकारला. ते तख्ताच्या उजव्या बाजूला रांगेत उभे राहिले. ते तख्त म्हणजे संगमरवराचा एक प्रकारचा पलंग; भरपूर सोनेरी मुलामा दिलेला, आणि दोन-तीन पायऱ्यांच्या उंचीवर. मि. इलियट यांनी हात जोडून हळू आवाजात बादशहाला सांगितले, हेबर कोण आहेत. हेबर यांनी पुन्हा तीनदा मुजरा केला, आणि आपल्या रुमालावर ठेवलेल्या भरतकामाच्या बटव्यातून सोन्याच्या एकावन्न मोहरा नजर केल्या. सरकारी माणसे अशा भेटी देत; त्यांचा खर्च कंपनी सरकार करी, आणि बदल्यात राजेरजवाडे जे देत, ते कंपनी घेई. दरबारातले नेहमीचे प्रश्न विचारले जात होते, तेवढ्यात हेबर यांना बादशहा जरा स्पष्ट दिसला. फिकट, कृश पण देखणा चेहरा, गरुडासारखे नाक, आणि लांब पांढरी दाढी. गोरे, नाजूक हात, आणि त्यांवर मौल्यवान दिसणाऱ्या अंगठ्या. बिशप यांना त्याचे एवढेच दिसले. सकाळ थंड होती. बादशहाने स्वतःला शालींमध्ये इतके लपेटून घेतले होते, की हेबर यांना वेल्श अर्ध्या पेनीवरच्या ड्रुइड पुजाऱ्याच्या डोक्याची आठवण झाली.
हेबर यांची बादशहाशी भेट
जरीची पगडी
बादशहाच्या डाव्या हाताला युवराज उभा होता. हेबर यांनी त्याला आणखी पाच मोहरा नजर केल्या. मग बादशहाने त्यांना खुणेने पुढे बोलावले. मि. इलियट यांनी त्यांना टोपी काढायला सांगितले, आणि बादशहाने स्वतःच्या हातांनी त्यांच्या डोक्याला जरीची एक पातळ, विरविरीत पगडी बांधली. हेबर यांना जनानखान्याशेजारच्या एका लहान खासगी खोलीत नेले गेले, आणि “जगाच्या आश्रयदात्या”कडून आलेली खिलत चढवली गेली. ती होती, फर लावलेला फुलांच्या नक्षीचा एक लांब झगा, आणि साध्या दिसणाऱ्या दोन शाली. या विचित्र पोशाखात ते परत चालत आले, आणि पुकारे करणारे मोठमोठे किताब लावून त्यांच्या नावाचा पुकारा करत होते. त्यांच्या दोघा सोबत्यांना दरवाजातच खिलती चढवल्या गेल्या होत्या; ते तर आणखीच विचित्र दिसत होते. त्यांच्या टोप्यांभोवती फुलांची जाळीदार झिरझिरीत वस्त्रे गुंडाळली होती, आणि कोटांवरून झिरझिरीत कापड, जर आणि विटलेल्या फिती टाकलेल्या होत्या. आता हेबर यांनी स्वतःची भेट दिली: अरबी भाषेतले बायबल आणि हिंदुस्थानी भाषेतले ‘कॉमन प्रेयर’, सोनेरी नक्षीच्या निळ्या मखमलीत बांधलेले. बादशहाने त्यांना वाकायला लावले, त्यांच्या गळ्यात मोत्यांची एक माळ घातली, आणि पगडीत दोन चमचमते दागिने खोवले. मग भालदारांनी जाहीर केले, त्यांच्यासाठी एक घोडा तयार उभा आहे. पगडी, मोत्यांची माळ आणि घोडा, प्रत्येक देणगीसाठी त्यांनी आणखी सोन्याच्या मोहरा दिल्या. तीन-तीनदा तीन सलाम करत त्यांनी निरोप घेतला; एकूण सुमारे साठ सलाम झाले असावेत, असे त्यांना वाटले.
हेबर यांची बादशहाशी भेट
कोळ्याचे पडदे
यात दोन्ही बाजूंचा फारसा खर्च झाला नाही. घोड्यासह बादशहाच्या भेटी त्या दरबारात कित्येक वर्षांत दिल्या गेलेल्या भेटींत सर्वांत चांगल्या होत्या. म्हाताऱ्याला खूप सौजन्याने वागायचे होते, हे स्पष्ट दिसत होते. तरीही त्यांची किंमत तीनशे रुपयांहून फारशी जास्त नव्हती, आणि घोड्याची जेमतेम तीस. म्हणजे, हेबर यांच्या हिशेबाने, बादशहा आणि त्याच्या कुटुंबाचा निदान आठशे रुपयांचा फायदा झाला. फक्त ती दोन पुस्तके त्यांची स्वतःची भेट होती, आणि त्यांना सांगण्यात आले, की बादशहाला ती फार आवडली. घोडा कंपनीकडे गेला; हेबर यांनी तो पुन्हा कधी पाहिलाच नाही. ज्या लहान खोलीत त्यांनी तो पोशाख उतरवला, तिच्या सौंदर्याने ते थक्क झाले. तिच्या भिंती पांढऱ्या संगमरवराच्या होत्या. त्यांत हिरवा सर्पेंटाइन दगड, लाजवर्द, आणि निळा व लाल पोर्फिरी जडवून फुले-पाने घडवली होती, उत्तम इटालियन पद्धतीने. पण सगळे घाणेरडे, ओसाड आणि उदास होते. निम्मी फुले-पाने उचकटून काढलेली किंवा खराब झालेली होती, आणि दारे-खिडक्या मोडकळीला आल्या होत्या. एका कोपऱ्यात जुने सामान रचलेले होते, आणि एका कमानीवर रंग उडालेल्या विणकामाचा एक फाटका पडदा लोंबत होता. मि. इलियट म्हणाले, “हा महाल साधारण असाच ठेवला जातो.” ही काही अगदी दारिद्र्याची अवस्था नव्हे, ते म्हणाले; काही साफ करायचे किंवा दुरुस्त करायचे, याची या लोकांना कल्पनाच नाही. हेबर यांना फारसी भाषेतली ती प्रसिद्ध ओळ आठवली: “सीझरांच्या महालात कोळी आपले पडदे टांगतो.”
हेबर यांची बादशहाशी भेट
कबुतरांच्या विष्ठेखाली तख्त
बादशहा जनानखान्यात गेल्याचा निरोप आला, तेव्हा त्यांनी दरबाराचे दालन नीट पाहिले. तो पांढऱ्या संगमरवराचा एक सुंदर मंडप होता; त्याच्या खांबांवर आणि कमानींवर सोनेरी फुलांचे कोरीव आणि जडावाचे काम होते. वरच्या पट्टीवर भोवताली हे ब्रीदवाक्य होते: “पृथ्वीवर स्वर्ग असेल, तर तो हाच आहे, हाच आहे!” पलीकडच्या बागांत संत्र्यांची खूप जुनी झाडे होती, गुलाबाची झुडपे होती, आणि आताही नर्गिसची काही फुले फुललेली होती. पाण्यासाठी संगमरवराचे पाट होते, आणि गुलाबाच्या आकारात कोरलेल्या कारंज्याच्या लहान नळ्या. टोकाला शहराच्या तटाइतका उंच संगमरवराचा एक मंडप होता; तिथून दिल्लीचे छान दर्शन होई. पण स्नानगृह आणि कारंजे कोरडे पडले होते. जडावाची फरशी अडगळीखाली आणि केरकचऱ्याखाली झाकली गेली होती, आणि भिंतींवर पक्ष्यांच्या आणि वटवाघळांच्या विष्ठेचे डाग होते. महालाच्या मशिदीच्या भिंतींतून पिंपळ उगवले होते. शेवटी ते आम दरबाराच्या दालनात गेले. तिथे एकेकाळी बादशहा थाटात बसून आपल्या प्रजेची गाऱ्हाणी ऐकत. तिथले तख्त जमिनीपासून सुमारे दहा फूट उंच होते. त्याच्या मागे पक्ष्यांची, प्राण्यांची आणि फुलांची रंगीत दगडांची चित्रे होती; आणि मधोमध प्राण्यांना वाद्य ऐकवणारा एक छोटासा ऑर्फियस. दालन मोडक्या पालख्यांनी आणि रिकाम्या पेट्यांनी भरले होते, आणि तख्त कबुतरांच्या विष्ठेने इतके झाकले गेले होते, की त्यावरची नक्षी क्वचितच दिसत होती. हेबर यांना वाटले, “व्यर्थ, सारे व्यर्थ!” हे वचन दिल्लीच्या ढासळत्या कमानींवर जितक्या स्पष्ट अक्षरांत लिहिलेले दिसते, तितके स्पष्ट ते कुठेच लिहिले गेले नसेल.
हेबर यांची बादशहाशी भेट
मोत्यांचे महाशय
त्यानंतर आणखी दोन भेटी त्यांच्या मागोमाग आल्या. बादशहाची पत्नी म्हातारी बेगम हिने एक हार पाठवला. सुकलेली नर्गिसची फुले जरीच्या तुकड्यांत गुंफलेली होती. त्यांना वाटले, तो मोत्यांचा हार म्हणून खपावा, असा हेतू होता. चोपदारांनी तो त्यांच्या गळ्यात घातला, आणि त्यांचा जयजयकार केला: “अहो, मोत्यांनी नटलेले महाशय!” एखाद्या राजकन्येच्या हातून मिळालेल्या मेहेरबानीसाठी करावे, तसे त्यांना मनापासून आभार मानावे लागले. बादशहाने प्रवासासाठी शुभेच्छांसह एक नर हरीण पाठवले. वाटचालीत ते खायला मुळीच वाईट लागले नाही. दिल्लीत हेबर यांना या घराण्याची कहाणी कळली. बादशहाचा पिता शाह आलम याने एकेकाळी स्वतःला इंग्रजांच्या संरक्षणाखाली ठेवले होते. दिल्लीला परत जायची ओढ लागल्यामुळे त्याने ते संरक्षण सोडले, आणि तो मराठ्यांकडे गेला; त्यांनी त्याला कैदी करून ठेवले. मग गुलाम कादिर रोहिल्याने दिल्ली घेतली, त्याचे डोळे काढले, त्याला अंधारकोठडीत टाकले, आणि त्याच्या कुटुंबातले जे जे सापडले, त्या सगळ्यांचा खून केला. फ्रेंच अधिकारी आणि फौज बरोबर घेऊन शिंदे यांनी गुलाम कादिरचा पराभव केला, आणि त्याला ठार केले. पण त्यांच्या अमलात हे कुटुंब जवळजवळ उपाशी राहिले. महालातला बहुतेक संगमरवर आणि जडावाचे काम तेव्हाच खराब झाले: बादशहा आणि त्याच्या मुलांच्या भाकरीसाठी ते विकले गेले.
हेबर यांची बादशहाशी भेट
“द ग्रेट मोगल”
लॉर्ड लेक यांनी शाह आलमला पुन्हा प्रतिष्ठेचे आश्रित जीवन मिळवून दिले. त्याचा मुलगा अकबरशहा आता वर्षाला पंधरा लाख रुपयांवर राहत होता; लोक म्हणत, त्याच्या फार मोठ्या कुटुंबाला ते जेमतेम पुरत होते. इतर मोठ्या इंग्रजांनी त्याची उपेक्षा केली होती; त्यांपैकी एक, सर एडवर्ड पॅजेट, त्याची भेट न घेताच पुढे निघून गेले होते. मि. इलियट म्हणाले, बिशपसुद्धा असेच आपल्याला डावलून जाणार आहेत का, असे बादशहाने एकापेक्षा जास्त वेळा विचारले होते. अकबरशहा चौऱ्याहत्तर-पंचाहत्तर वर्षांचा दिसत होता, पण त्याचे वय त्रेसष्टच्या फारसे पुढे नव्हते. तो सुस्वभावी आणि सौम्य होता, आणि त्याच्या वागण्यात सफाई आणि गोडवा होता, असे म्हणत. त्याच्या थोरल्या मुलाला, युवराजाला, कवितेची आवड होती, आणि तो स्वतः फारसीतला बऱ्यापैकी कवी होता. पण पस्तिशीतच तो अकाली म्हातारा झाला होता; हेबर यांच्या मते, काही अंशी कडक दारूमुळे. त्याचा चेहरा सुजलेला होता, डोळे अधू होते, आणि हात कापत होता. हेबर यांच्या मते, तैमूरच्या घराण्याने सत्तेवर असताना जितके दुर्गुण आणि जितके कमी सद्गुण दाखवले, तितके फार थोड्या राजघराण्यांनी दाखवले असतील. तरीही पडलेल्या वैभवाच्या या अवशेषांचा सरकारने मान राखावा, अशी त्यांची इच्छा होती. आता कोणतीही नवी मानहानी त्याच्या वाट्याला येऊ नये, अशीही त्यांना आशा होती. तो होता “बिचारा म्हातारा; माझ्या लहानपणी कल्पनेतली सगळी संपत्ती आणि सगळे वैभव ज्याच्याशी जोडलेले होते, ‘द ग्रेट मोगल’ या नावाने!” ही कथा पुढील ग्रंथावरून सांगितली आहे: रेजिनाल्ड हेबर, ‘नॅरेटिव्ह ऑफ अ जर्नी थ्रू द अपर प्रॉव्हिन्सेस ऑफ इंडिया’ खंड २ (१८२८), पृष्ठे २९७-३०५ आणि ३१०-३१५.