भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
इब्न बतूताची दिल्ली: दौलताबादसाठी रिकामी केलेली
हिंदुस्थानातले सर्वांत मोठे शहर
इब्न बतूता दिल्लीला आला, तो हिंदुस्थानचा राजा सुलतान मुहम्मदशहा याच्या दरबारात जाण्यासाठी. तिथे पोचल्याचा दिवस त्याच्या लक्षात राहिला. ते एक अफाट आणि प्रसिद्ध शहर होते; सौंदर्य आणि सामर्थ्य दोन्ही त्यात एकवटले होते. त्याच्याभोवतीच्या तटबंदीला जगात तोड नव्हती. “हे हिंदुस्थानातले सर्वांत मोठे शहर आहे; एवढेच नव्हे, तर पूर्वेकडच्या साऱ्या इस्लामी मुलखांतही हेच सर्वांत मोठे.” खरे तर ती चार शहरे होती, वाढता वाढता एक झालेली. एक होती मूळ दिल्ली. ते जुने शहर मूर्तिपूजकांनी बांधले होते, आणि हिजरी ५८४ मध्ये (इ.स. ११८८) ते जिंकले गेले. दुसरे सिरी; तिथे सुलतान अलाउद्दीन आणि त्याचा मुलगा कुतुबुद्दीन राहत. तिसरे तुघलकाबाद; ते तुघलकाने बांधले होते. तुघलक म्हणजे सुलतान मुहम्मदचे वडील. एकदा सुलतान कुतुबुद्दीनसमोर उभा असताना तुघलक त्याला म्हणाला होता, “जगाच्या मालका, इथे तुम्ही एक शहर बांधायला हवे.” सुलतानाने थट्टेने उत्तर दिले, “तू बादशहा होशील, तेव्हा तूच बांध.” परमेश्वराच्या इच्छेने तुघलक सुलतान झाला. त्याने ते शहर बांधले, आणि त्याला आपले नाव दिले. आणि चौथे जहाँपनाह, म्हणजे “जगाचा आश्रय”; हे सुलतान मुहम्मदचे स्वतःचे शहर. चारही शहरे एकाच तटबंदीने जोडायचा त्याचा बेत होता. त्याने त्या भिंतीचा काही भाग बांधला, आणि खर्चापायी बाकीचे काम सोडून दिले. पण इब्न बतूता राजधानीत शिरला, तेव्हा त्याला ती रिकामी, ओस पडलेली दिसली; माणसे तुरळक विखुरलेली.
इब्न बतूताची दिल्ली: दौलताबादसाठी रिकामी केलेली
नव्वद वर्षांपूर्वीचा तांदूळ
त्या मोठ्या तटबंदीच्या आत धान्याची कोठारे होती. त्यांतल्या एका कोठारातून बाहेर काढलेला तांदूळ त्याने पाहिला. तो पार काळा पडला होता, पण अजूनही खाण्याजोगा होता. तो नव्वद वर्षांपूर्वी सुलतान बल्बनने साठवून ठेवला होता. वेशींच्या बाहेर कबरस्ताने होती. तिथे निशिगंध आणि इतर फुलझाडे लावलेली होती. “त्या देशात बारा महिने फुले असतात.” शहर एका मोठ्या तलावाचे पाणी पीत असे; तो तलाव पावसाने भरे. पाण्यापर्यंत दगडी पायऱ्या उतरत, आणि हौसेने फिरायला येणाऱ्यांसाठी तिथे घुमट आणि बैठकी होत्या. तलाव कोरडा पडला, की त्यात ऊस आणि खरबुजे पेरली जात; खरबुजे लहान, पण फार गोड. दुसऱ्या, आणखी मोठ्या तलावाजवळ गाणारे-बजावणारे राहत. त्या वस्तीचे नाव तरबाबाद, म्हणजे “आनंदाचे घर”. तिथे जगातल्या सर्वांत मोठ्या बाजारांपैकी एक बाजार होता, आणि पुष्कळ मशिदी होत्या. त्याला सांगण्यात आले, रमजानच्या महिन्यात त्या वस्तीतल्या गायिका त्या मशिदींत एकत्र नमाज पढत; त्यांना नमाज पढवायला इमाम असत.
इब्न बतूताची दिल्ली: दौलताबादसाठी रिकामी केलेली
देवळावर उभी मशीद
दिल्लीची मोठी मशीद पांढऱ्या दगडाची होती. दगड शिशाने सांधलेले होते; त्यात लाकडाची एकही फळी नव्हती. एका जाणकार माणसाने त्याला सांगितले, तिच्या मधोमध सात धातूंचा एक प्रचंड स्तंभ उभा होता. पूर्वेकडच्या दरवाजाजवळ तांब्याच्या दोन फार मोठ्या मूर्ती पडलेल्या होत्या; दगडांनी त्या एकमेकींना जोडलेल्या होत्या. मशिदीत जाणारा आणि मशिदीतून बाहेर येणारा प्रत्येक जण त्यांच्यावर पाय देऊन जाई. ही जागा पूर्वी मूर्तींचे देऊळ होती, आणि दिल्ली जिंकल्यानंतर तिची मशीद केली गेली. मशिदीच्या उत्तरेकडच्या चौकात कोरीव लाल दगडाचा एक मिनार उभा होता. त्याचे शिखर दुधासारख्या शुभ्र संगमरवराचे होते, आणि त्यावर शुद्ध सोन्याचे गोळे होते. यालाच नंतरचे लेखक कुतुबमिनार म्हणतात. त्याच्या आतून हत्तीसुद्धा वर चढू शकत. ज्याच्यावर इब्न बतूताचा विश्वास होता, अशा एका माणसाने मिनार बांधला जात असताना एक हत्ती दगड घेऊन अगदी वरपर्यंत चढताना पाहिला होता. त्याच्या शेजारी दुसऱ्या, कितीतरी मोठ्या मिनाराचे थोटूक उभे होते. तो सुलतान कुतुबुद्दीनने सुरू केला होता; त्याचा एक तृतीयांश भाग बांधून झाला, तेव्हा सुलतान मरण पावला. एके दिवशी हा प्रवासी त्यावर चढला. तिथून शहराच्या भिंती, इतक्या उंच असूनही, बुटक्या दिसत होत्या; आणि खालची माणसे लहान लहान मुलांएवढीच भासत होती. इब्न बतूता हा मिनार सुलतान मुइझुद्दीनचा, बल्बनच्या नातवाचा, असल्याचे सांगतो. दिल्लीच्या स्मारकांचे वर्णन करणाऱ्या सय्यद अहमद यांनी त्याचा पहिला मजला राय पिथोरा यांचा मानला; जुनी दिल्ली हा त्या हिंदू राजांचा किल्ला. अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी हा मिनार पूर्णपणे मुसलमानी बांधकाम असल्याचे मानले.
इब्न बतूताची दिल्ली: दौलताबादसाठी रिकामी केलेली
दानाचा आणि रक्ताचा दरवाजा
या प्रवाशाच्या नजरेत, सर्व माणसांत सुलतान मुहम्मदला देणग्या द्यायची सर्वांत जास्त आवड होती, “आणि रक्त सांडायचीही”. त्याच्या दरवाजावर नेहमी कोणी गरीब माणूस श्रीमंत होत असे, किंवा कोणी जिवंत माणूस मारला जात असे. तरीही तो माणसांतला सर्वांत नम्र होता, आणि नमाजाच्या बाबतीत फार कडक होता. दिल्लीतल्या त्याच्या महालाच्या पहिल्या दरवाजावर, कोणी अमीर आला की तुताऱ्या आणि पावे वाजत. सुरांच्या मधे वाजवणारे पुकारत, “अमुक अमुक आले आहेत!” त्या दरवाजाबाहेर चौथऱ्यांवर जल्लाद बसलेले असत. रिवाज असा होता: सुलतानाने ज्याला मारायचा हुकूम दिला, त्याला दरबाराच्या दालनाच्या दारात मारायचे, आणि त्याचे प्रेत तिथेच तीन दिवस पडू द्यायचे. तिसऱ्या दरवाजावर कारकून बसलेले असत. कोण आले, आणि कोणत्या वेळी, हे ते लिहून ठेवत. संध्याकाळच्या शेवटच्या नमाजानंतर सुलतान त्यांची यादी वाचत असे.
इब्न बतूताची दिल्ली: दौलताबादसाठी रिकामी केलेली
दोन कारणे
या सुलतानाने आपलीच राजधानी रिकामी का केली? इब्न बतूता आणि इतिहासकार बरनी दोन वेगवेगळी कारणे देतात. इब्न बतूताच्या सांगण्यात, त्याची सुरुवात चिठ्ठ्यांनी झाली. दिल्लीचे लोक सुलतानाला शिव्याशाप भरलेल्या चिठ्ठ्या लिहीत, आणि त्यांवर मोहोर करत. बाहेरच्या बाजूला ते लिहीत: “जगाच्या मालकाच्या मस्तकाची शपथ, त्यांच्याखेरीज हे दुसऱ्या कोणीही वाचू नये.” त्या चिठ्ठ्या ते रात्री दरबाराच्या दालनात टाकत. सुलतानाने मोहोर फोडली, की आत त्याला स्वतःला दिलेल्या शिव्याच दिसत. म्हणून त्याने दिल्लीचा नाश करायचे ठरवले. इब्न बतूताच्या मते सुलतानावर ठेवल्या जाणाऱ्या आरोपांपैकी हा एक सर्वांत गंभीर आरोप होता. बरनी याला एक योजना म्हणून सांगतो. सुलतानाने मराठी मुलखातल्या देवगिरीला आपली राजधानी केली, आणि तिला दौलताबाद हे नाव दिले. त्याने ती निवडली, कारण ती त्याच्या राज्याच्या मध्यावर होती; दिल्लीपासून ती जेवढी दूर, तेवढीच त्याच्या इतर मोठ्या प्रांतांपासूनही. इतिहासकाराच्या मते हे त्याने कोणाचा सल्ला न घेता केले, आणि दिल्लीवर विनाश ओढवून आणला. एकशे सत्तर-ऐंशी वर्षे दिल्ली संपत्तीत वाढत आली होती, आणि बगदाद आणि कैरोशी स्पर्धा करत होती.
इब्न बतूताची दिल्ली: दौलताबादसाठी रिकामी केलेली
ना विस्तव, ना धूर, ना दिवा
सुलतानाने दिल्लीच्या लोकांकडून त्यांची सगळी घरे आणि सराया विकत घेतल्या, त्यांची किंमत त्यांना दिली, आणि त्यांना दौलताबादला जायचा हुकूम दिला. आधी लोक जायला तयार झाले नाहीत. मग त्याच्या दवंडीवाल्याने पुकारले: तीन दिवसांनंतर दिल्लीत कोणीही सापडता कामा नये. बहुतेक लोक निघून गेले; काही आपल्या घरांत लपून बसले. उरलेल्यांचा कसून शोध घ्यायचा हुकूम सुलतानाने दिला. त्याच्या गुलामांना रस्त्यांवर दोन माणसे सापडली; एक पांगळा आणि दुसरा आंधळा. त्यांनी त्यांना सुलतानासमोर आणले. त्याने त्या पांगळ्याला गोफणयंत्रातून भिरकावून द्यायला लावले. आंधळ्याला दिल्लीपासून दौलताबादपर्यंत फरफटत न्यायचा हुकूम दिला; ती वाट चाळीस दिवसांची होती. वाटेतच त्या माणसाचे तुकडे तुकडे झाले, आणि त्याचा फक्त एक पाय दौलताबादला पोचला. दिल्लीचे सगळे लोक आपले सामानसुमान आणि मालमत्ता मागे टाकून निघून गेले, आणि शहर पार ओसाड पडले. ज्याच्यावर या प्रवाशाचा विश्वास होता, अशा एका माणसाने त्याला पुढचे सांगितले. एका संध्याकाळी सुलतान आपल्या महालाच्या गच्चीवर चढला, आणि त्याने दिल्लीवर नजर फिरवली. तिथे “ना विस्तव, ना धूर, ना दिवा” होता. तो म्हणाला, “आता माझे मन तृप्त झाले, आणि माझा जीव शांत झाला.”
इब्न बतूताची दिल्ली: दौलताबादसाठी रिकामी केलेली
एक मांजरसुद्धा उरले नाही
बरनीच्या शब्दांत, शहराच्या इमारतींत, त्याच्या महालांत किंवा उपनगरांत “एक मांजर किंवा एक कुत्रासुद्धा उरला नाही.” बायका-मुले, नोकर-चाकर, दासी यांच्यासकट सगळ्या कुटुंबांना निघायला भाग पाडले गेले. लांबच्या वाटेवर पुष्कळ जण मेले. जे देवगिरीला पोचले, त्यांना तो परदेशवास सहन झाला नाही; झुरून झुरून ते मेले, आणि देवगिरीच्या चोहोबाजूंनी मुसलमानांची कबरस्ताने उभी राहिली. वाटेत आणि नंतरही सुलतानाने त्यांच्यावर उदार हाताने मेहेरबानी केली, पण घरी परतायला फारच थोडे जिवंत राहिले. इब्न बतूताच्या हकीकतीत, पुढे सुलतानाने इतर प्रांतांतल्या लोकांना पत्रे लिहिली: दिल्लीला या, आणि ती पुन्हा भरा. त्यांनी आपले मुलूख उजाड केले, पण दिल्ली काही भरली नाही; इतके ते शहर अफाट आहे. बरनी पुढे सांगतो, नव्याने आलेल्यांपैकी पुष्कळ जण तिथेच मेले, आणि त्याहून जास्त आपापल्या घरी परत गेले. दिल्लीला परत येताना सुलतानाने परागंदा लोकांना घरी जायची परवानगी दिली. दोन-तीन काफिले परत आले; ज्यांना मराठी मुलूख मानवला, ते तिथेच राहिले. बरनीच्या शब्दांत, “सुलतान दिल्लीला पोचला, तेव्हा तिथे हजारातला एकसुद्धा माणूस उरला नव्हता.” त्याला मुलूख उजाड झालेला दिसला; भयंकर दुष्काळ पडला होता, आणि शेते ओस पडली होती. पाऊस पडला नाही, घोडे आणि गुरे काही उरली नाहीत, धान्याचे भाव चढले, आणि लोक उपाशी मरू लागले.
इब्न बतूताची दिल्ली: दौलताबादसाठी रिकामी केलेली
माणूस माणसाला खाऊ लागला
सुलतान आपल्या राजधानीपासून दूर होता, तेव्हा इब्न बतूतानेही दिल्लीत एक दुष्काळ अनुभवला. गहू फार महागला होता, आणि सगळीकडे टंचाई होती. एके दिवशी वजिराला सामोरे जायला तो शहराबाहेर पडला. वाटेत त्याला तीन स्त्रिया दिसल्या; कित्येक महिन्यांपूर्वी मेलेल्या एका घोड्याचे कातडे कापून त्या खात होत्या. बाजारांत कातडी शिजवून विकली जात. बैल कापले जात, तेव्हा त्यांचे रक्त गोळा करून खायला लोकांची गर्दी उसळे. सुलतानाने दिल्लीच्या सगळ्या लोकांना सहा महिन्यांचे अन्न द्यायचा हुकूम दिला. काजी, कारकून आणि अधिकारी रस्त्यांतून आणि बाजारांतून फिरले. त्यांनी प्रत्येकाची नोंद केली, आणि प्रत्येकाला रोज दीड पौंड अन्न दिले. हा प्रवासी स्वतः सुलतान कुतुबुद्दीनच्या कबरीतून गरिबांना अन्न देत होता. बरनीच्या हकीकतीत, सुलतान पुन्हा दिल्लीला परत आला, तेव्हा “दुष्काळ फार भयंकर होता, आणि माणूस माणसाला खात होता.” त्याने विहिरी खणवल्या, पण लोकांच्या हातून काहीच होऊ शकले नाही; आणि त्याबद्दल त्यांच्यापैकी पुष्कळांना शिक्षा झाली. चोहोबाजूंनी जसजशी अशांतता माजू लागली, तसतसा सुलतान अधिकाधिक कठोर होत गेला. त्याच्या कठोरपणाने लोकांचे हाल मात्र आणखी वाढले. शेतीसाठी त्याने कर्जे दिली, पण पाऊस पडला नाही, आणि माणसे आणि जनावरे उपासमारीने मेली. शेवटी त्याने लोकांना शहराच्या वेशी ओलांडून आपल्या कुटुंबांसह हिंदुस्थानच्या दिशेने जाऊ दिले, आणि तो स्वतःही शहर सोडून निघाला. गंगेच्या काठी सरगद्वारी नावाच्या जागी, म्हणजे “स्वर्गाचे दार”, त्याच्या माणसांनी गवताच्या झोपड्या बांधल्या. तिथे धान्य आणले गेले; आणि दिल्लीच्या मानाने ते स्वस्त होते. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: इब्न बतूताचे ‘व्हॉयाजेस’, सी. डेफ्रेमरी आणि बी. आर. सांगिनेत्ती यांनी संपादित करून फ्रेंचमध्ये भाषांतरित केलेले, खंड ३ (१८५५), पृष्ठे १४५-१५६, २१६-२१९, ३१४-३१६, ३७२-३७३, आमचे भाषांतर, सॅम्युएल ली यांच्या ‘द ट्रॅव्हल्स ऑफ इब्न बतूता’ (१८२९), पृष्ठे १४४-१४५, याच्याबरोबर; बरनी, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ३ (१८७१) मध्ये, पृष्ठे २३८-२३९, २४४-२४६; गार्सें द तासी, ‘देक्रिप्सियों दे मोन्युमां द देली आं १८५२’ (१८६१), भाग १, पृष्ठे ९४-९५, आणि भाग २, पृष्ठे ८२-८७, आमचे भाषांतर; आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स’ (१८७१), पृष्ठे १८९-१९०, १९४-१९५. गार्सें यांच्या ग्रंथात सय्यद अहमद सांगतात, मुहम्मदच्या दुहेरी तटबंदीने जुनी दिल्ली आणि सिरी खरोखर जोडली गेली होती; आणि हिजरी ९४८ मध्ये (इ.स. १५४१) शेरशाहच्या काळात ते सगळे शहर नष्ट झाले. ली कारणांत शहरातल्या एका बंडाचीही भर घालतात, आणि आंधळ्याला चाळीस नव्हे, तर दहा दिवस फरफटत नेल्याचे सांगतात; बरनीच्या हकीकतीत पांगळा किंवा आंधळा नाही. सय्यद अहमद राय पिथोरा यांच्या मजल्याचा काळ ११४३ सांगतात; त्यांच्या मुलांना यमुना दिसावी, म्हणून तो बांधला गेला. कनिंगहॅम यांच्या मते, नमाजाची बांग हिंदूंच्याही कानी पडावी, म्हणून हा मिनार उभारला गेला.