भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
इंद्रप्रस्थ आणि खांडववनाचे दहन
अर्धे राज्य आणि एक ओसाड रान
धृतराष्ट्र महाराजांनी पाच पांडव बंधूंना आपल्या दरबारात बोलावले. ते युधिष्ठिरांना म्हणाले, “अर्धे राज्य घ्या, आणि खांडवप्रस्थाला जा. म्हणजे तुमच्यात आणि तुमच्या चुलतभावांत पुन्हा कलह होणार नाही. तिथे अर्जुनांच्या रक्षणाखाली राहा; मग तुम्हाला कोणीही इजा करू शकणार नाही.” अर्ध्या राज्यावर बंधू संतुष्ट होते. राजांना वंदन करून ते त्यांच्या हस्तिनापूर नगरीतून निघाले. ते ज्या खांडवप्रस्थाला चालले होते, ते होते “एक ओसाड, कधी न कसलेले रान”. कृष्णांना पुढे करून पांडव तिथे पोचले. त्यांनी त्या जागेला “जणू दुसरा स्वर्ग” बनवले. तिथे त्यांनी जी नगरी उभारली, ती इंद्रप्रस्थ. अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी तिची जागा यमुनेच्या काठी, हुमायूनच्या कबरीपासून प्रवाहाच्या वरच्या अंगाला दाखवली. त्यांच्या मते इंद्रपतच्या किल्ल्याने “निःसंशय” युधिष्ठिरांच्या त्या प्रसिद्ध नगरीची “प्रत्यक्ष जागा काही प्रमाणात, आणि नावही” जपले होते. त्यांच्या मते दिल्ली मात्र वेगळीच नगरी होती. ती सुमारे सहा मैल नैर्ऋत्येला, लोहस्तंभाभोवतीच्या एका खडकाळ टेकडीवर वसली होती.
इंद्रप्रस्थ आणि खांडववनाचे दहन
इंद्राच्या नगरीसारखी
पांडवांनी एक पवित्र, शुभ जागा निवडली. तिथे मंगल विधी केले, आणि नगरीसाठी जमीन आखली. नगरीभोवती समुद्रासारखा रुंद खंदक होता. तिचे तट आकाशाला भिडले होते, चंद्रकिरणांसारखे शुभ्र; आणि तिच्या वेशी पर्वतांएवढ्या उंच होत्या. तटांवर लोखंडाची मोठमोठी चक्रे होती, आणि शतघ्नी, “शंभर योद्ध्यांना एकदम मारणारी यंत्रे”. तटावर एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत योद्धे उभे होते. आत रुंद, नीट आखलेले रस्ते होते. असंख्य पांढऱ्या शुभ्र प्रासादांमुळे ती नगरी देवांचे राजे इंद्र यांच्या नगरीसारखी दिसू लागली. म्हणून तिचे नाव पडले इंद्रप्रस्थ, “इंद्राच्या नगरीसारखी”. नगरीत माणसे येऊ लागली: सगळ्या वेदांत पारंगत ब्राह्मण, धनाच्या आशेने चहू दिशांनी आलेले व्यापारी, आणि सगळ्या कलांत निपुण कारागीर. नगरीभोवती बागा फुलल्या; तिथली झाडे सदैव फुलांनी आणि फळांनी लगडलेली असत, आणि मोरांच्या केकांनी त्या बागा घुमत. स्फटिकासारख्या स्वच्छ पाण्याची सरोवरे होती, आणि कमळांच्या सुगंधाने दरवळणारी तळी. पांडवांचा आनंद दिवसेंदिवस वाढत गेला. त्यांना तिथे स्थिरस्थावर करून कृष्ण आपल्या घरी परतले.
इंद्रप्रस्थ आणि खांडववनाचे दहन
भुकेला अग्नी
कृष्ण आणि अर्जुन खांडववनाजवळ राहत होते. तेव्हा एक ब्राह्मण त्यांच्याकडे आला, आणि त्याने अन्न मागितले. तो म्हणाला, “मला साधे अन्न नको. मी अग्नी आहे, हे जाणा.” ते होते अग्निदेव. त्यांना हवे असलेले अन्न म्हणजे ते वनच. पण इंद्र त्या वनाचे रक्षण करत होते. कारण त्यांचा एक मित्र, एक नाग, तिथे आपल्या कुटुंबासह राहत होता. अग्नी भडकले, की इंद्र ढगांतून त्यांच्यावर पाऊस ओतत. अग्नी म्हणाले, “तुम्ही दोघे शस्त्रास्त्रांत निपुण आहात. तो पाऊस थोपवा, आणि एकाही प्राण्याला निसटू देऊ नका.” अग्नींनी आपल्या सात ज्वाळांनी वनाला वेढा घातला. ढगांच्या गडगडाटासारखी त्यांची गर्जना झाली. कृष्ण आणि अर्जुन आपल्या रथांतून वनाभोवती इतक्या वेगाने फिरले, की प्राण्यांना त्यांच्यामध्ये फटच दिसली नाही. शेकडो, हजारो प्राणी किंचाळत सैरावैरा धावू लागले. कोणाचे अवयव भाजले होते, कोणाचे डोळे बाहेर आले होते. काही जण आपल्या पिलांना, आपल्या आईबापांना कवटाळून मेले; त्यांना सोडून त्यांच्याने जाववले नाही. तळ्यांचे पाणी उकळू लागले, आणि त्यातले मासे आणि कासवे मेली. जे पक्षी पंख पसरून वर उडाले, ते अर्जुनांच्या बाणांनी छिन्न होऊन पुन्हा आगीत पडले. देव इंद्रांकडे गेले. त्यांनी विचारले, “साऱ्या लोकांच्या प्रलयाची वेळ आली की काय?” वन वाचवायला इंद्र निघाले. पण कृष्ण आणि अर्जुन यांनी त्यांना रोखून धरले.
इंद्रप्रस्थ आणि खांडववनाचे दहन
“भिऊ नकोस”
जळत्या वनातून मय नावाचा एक असुर धावत बाहेर आला. त्याला जाळायला अग्नी ढगांसारखी गर्जना करत त्याच्या अगदी मागे होते. आणि कृष्ण चक्र उगारून त्याला मारायला सज्ज उभे होते. मयाने आरोळी ठोकली, “अर्जुना, धावा, माझे रक्षण करा!” अर्जुन म्हणाले, “भिऊ नकोस.” त्या शब्दांनी जणू मयाला जीवदान मिळाले. अर्जुनांनी अभय दिले होते, म्हणून कृष्णांनी त्याला मारायचा विचार सोडला, आणि अग्नींनी त्याला जाळले नाही. ते वन पंधरा दिवस जळत होते. तिथे राहणाऱ्या सगळ्यांपैकी फक्त सहा जण वाचले; त्यांतला एक मय होता. मयाने हात जोडून अर्जुनांना वंदन केले. तो म्हणाला, “तुम्ही मला कृष्णांपासून आणि अग्नीपासून वाचवलेत. मी तुमच्यासाठी काय करू, ते सांगा. मी मोठा कलावंत आहे; दानवांतला श्रेष्ठ शिल्पी.” अर्जुनांना स्वतःसाठी काहीच नको होते. ते म्हणाले, “कृष्णांसाठी काही कर. तेवढी परतफेड पुरे.” कृष्णांनी आज्ञा दिली: “धर्मराज युधिष्ठिरांसाठी एक सभा बांध. या जगातल्या कोणाही माणसाला तिची नक्कल करता येऊ नये; आत बसून बारकाईने पाहिली, तरी. तिच्यात देवांच्या, असुरांच्या आणि माणसांच्या रचना एकत्र दिसू देत.”
इंद्रप्रस्थ आणि खांडववनाचे दहन
रत्नांचे तळे
मयाला फार आनंद झाला. युधिष्ठिरांनी त्याचा सन्मानाने सत्कार केला. एका शुभ दिवशी मयाने पाच हजार हातांचा चौरस भूखंड आखला. मग तो उत्तरेला, कैलास शिखराच्याही पलीकडे, बिंदू नावाच्या सरोवराकडे गेला. तिथून त्याने भीमांसाठी एक प्रचंड गदा आणली, आणि अर्जुनांसाठी एक शंख; त्याच्या नादाने सारे प्राणी थरथरत. त्याबरोबर दानवांचा स्फटिकांचा खजिनाही आणला. त्यांतून त्याने सोन्याच्या खांबांवर रत्नांचा एक प्रासाद उभारला. तो इतका तेजस्वी होता, की जणू सूर्याचेही तेज फिके पडले. नव्या मेघांच्या राशीसारखा तो सगळ्यांच्या नजरेसमोर उभा राहिला. आठ हजार राक्षस त्याचा पहारा करत; प्रचंड देहांचे, भयंकर, लाल डोळ्यांचे, आकाशातून संचार करू शकणारे. मयाने चौदा महिन्यांत तो प्रासाद पुरा केला. प्रासादाच्या आत मयाने एक तळे केले. त्यातल्या कमळांची पाने गडद रंगाच्या रत्नांची होती, आणि देठ झगमगत्या रत्नांचे. त्याच्या नितळ पाण्यात सोनेरी मासे पोहत. स्फटिकाच्या पायऱ्या पाण्यापर्यंत उतरत, आणि त्याचे काठ मोती जडवलेल्या संगमरवराने मढवले होते. ते तळे रत्नांनी इतके सजले होते, की तिथे आलेल्या पुष्कळ राजांना ते तळे नसून जमीनच वाटली; आणि उघड्या डोळ्यांनी ते त्यात पडले. ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: महाभारत, के. एम. गांगुली यांचे भाषांतर, खंड १ (आदिपर्व), अध्याय २०९, २१५, २२७-२२८ आणि २३०, पृष्ठे ५७७-५७९, ६१८-६१९, ६२५-६२७, ६३३; खंड २ (सभापर्व आणि वनपर्व), सभापर्व, अध्याय १ आणि ३, पृष्ठे १-२, ४-६; आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, खंड १, १८७१), पृष्ठे १३४-१३५. ही संपूर्ण कथा या संकेतस्थळावरच्या ‘महाभारतातील कथा’ या पुस्तकात ‘खांडववन आणि मयसभा’ या कथेत सांगितली आहे.