भारतातील प्राचीन नगरांच्या कथा · दिल्ली
किली आणि सिरी: दिल्लीच्या वेशीवर मंगोल
“दिल्ली हातची गेली असती”
मंगोल घोडेस्वार दिल्लीच्या उपनगरांपर्यंत येऊन ठेपले होते, आणि जवळच मुक्काम ठोकून होते. ते दारू पीत, आणि बादशाही कोठारांतून लुटलेले धान्य स्वस्तात विकत. त्यांचा नेता तरगी यमुनेच्या काठी तळ देऊन होता. कोणालाही शहरात येता येत नव्हते, की बाहेर जाता येत नव्हते. सुलतान अलाउद्दीन आपल्या लहानशा सैन्यानिशी राजधानीबाहेर, सिरीला, खंदकांच्या आड बसला होता. इतिहासकार बरनीच्या शब्दांत, “मुघलांची अशी भीती आणि अशी चिंता दिल्लीत पूर्वी कधीच पसरली नव्हती.” तरगी आणखी एक महिना यमुनेवर राहिला असता, तर या घबराटीची सगळ्यांच्या पळापळीत परिणती झाली असती, “आणि दिल्ली हातची गेली असती.” दिल्लीचे इतिहासकार ज्यांना ‘मुघल’ म्हणतात, ते मंगोल दिल्लीवर चालून आले, ते काही पहिल्यांदा नव्हे. एकदा पूर्वी कतलग ख्वाजा वीस तुमान मंगोल घेऊन मावरा-उन-नहरहून निघाला होता. त्याने सिंधू ओलांडली, आणि तो थेट दिल्लीवर चालून आला. दिल्ली हेच त्याचे लक्ष्य होते. म्हणून त्याची माणसे वाटेतला मुलूख उद्ध्वस्त करायला, किंवा किल्ल्यांवर हल्ले करायला थांबली नाहीत. खेड्यांतले लोक पळून तटाच्या आत आले; आणि जुन्या तटबंदीची डागडुजी झालेली नव्हती. रस्ते, बाजार आणि मशिदी त्या गर्दीला पुरेनात. सगळे महाग झाले, वाटा बंद झाल्या, आणि अशी दहशत पसरली, “जशी पूर्वी कधी पाहिली नव्हती, ना ऐकली होती.”
किली आणि सिरी: दिल्लीच्या वेशीवर मंगोल
“काहीही होवो”
सुलतान मोठ्या थाटात दिल्लीबाहेर पडला, आणि त्याने सिरीला आपला तंबू ठोकला. चारही दिशांहून त्याने आपले सरदार आणि लढवय्ये बोलावून घेतले. अला-उल-मुल्क हा खुद्द बरनीचा नातलग, त्याच्या आईचा किंवा वडिलांचा भाऊ. तो तेव्हा दिल्लीचा कोतवाल होता, आणि सुलतानाच्या सोबत्यांपैकी व सल्लागारांपैकी एक. सुलतानाने शहर, आपला जनानखाना आणि आपला खजिना त्याच्या ताब्यात दिला. निरोप घ्यायला अला-उल-मुल्क सिरीला आला, आणि एकांतात त्याने सुलतानाला वेळ काढायचा सल्ला दिला. सुलतानाने त्याच्या कळकळीची प्रशंसा केली. मग त्याने आपल्या सरदारांना एकत्र बोलावले. “मी तुमचा सल्ला मानला, तर मी कोणाला तोंड दाखवू? माझ्या जनानखान्यात कसा जाऊ? लोक मला काय किंमत देतील?” आणि आपल्या उपद्रवी प्रजेला दाबात ठेवायला जे धाडस लागते, ते मग कुठे राहील, असेही त्याने विचारले. “काहीही होवो, उद्या मी किलीच्या मैदानात कूच करणार.” तो सिरीहून किलीला गेला, आणि तिथे तळ दिला. कतलग ख्वाजा त्याला सामोरा आला. इतिहासकाराच्या मते कोणत्याही युगात, कोणत्याही राजवटीत, इतकी प्रचंड दोन सैन्ये कधी एकमेकांसमोर उभी ठाकली नव्हती. ते दृश्य पाहून सगळे थक्क झाले.
किली आणि सिरी: दिल्लीच्या वेशीवर मंगोल
किलीवर झफरखान
इतिहासकार झफरखानाला “युगाचा रुस्तम आणि काळाचा वीर” म्हणतो. तो सुलतानाच्या उजव्या फळीचा प्रमुख होता. तो आणि त्याचे अमीर इतक्या त्वेषाने शत्रूवर तुटून पडले, की मंगोलांची फळी फुटली. तो त्यांच्या पाठीवर राहिला; त्यांना कापत, “त्यांची मुंडकी छाटत”, आणि अठरा कोस त्याने पाठलाग चालू ठेवला. डाव्या फळीचे नेतृत्व उलुगखानाकडे होते; ती फळी बलवान होती. पण उलुगखानाच्या मनात झफरखानाबद्दल अढी होती, आणि तो त्याच्या मदतीला जागचा हललासुद्धा नाही. तरगीला आपल्या एका तुमान घोडदळासह दबा धरून बसवले होते. त्याचे मंगोल झाडांवर चढले, आणि त्यांना दिसले, की झफरखानाच्या मागून कोणतेही घोडेस्वार येत नाहीत. तरगी त्याच्यामागे दौडला, त्याने त्याला कड्यासारखे घेरले, आणि बाणांनी त्याला हैराण केले. झफरखान घोड्यावरून खाली पडला. पायी उभा राहून तो भात्यातून एकामागून एक बाण काढत राहिला, आणि प्रत्येक बाणाने एकेक मंगोल पाडत राहिला. कतलग ख्वाजाने त्याला निरोप पाठवला: “माझ्याबरोबर चल. मी तुला माझ्या वडिलांकडे नेईन. दिल्लीच्या राजाने तुला जितके मोठे केले, त्याहून ते तुला मोठे करतील.” झफरखानाने तिकडे लक्षही दिले नाही. तो जिवंत हाती लागणार नाही, हे मंगोलांनी ओळखले. त्यांनी चारही बाजूंनी त्याला घेरले, आणि ठार मारले. त्याचे सगळे अमीर मारले गेले, त्याचे हत्ती जखमी झाले, आणि त्यांचे माहुत मारले गेले.
किली आणि सिरी: दिल्लीच्या वेशीवर मंगोल
बेअब्रू न होता मिळालेला विजय
दिवस मंगोलांनी जिंकला होता; पण झफरखानाच्या धडकेने त्यांचे धैर्य फार खचले होते. रात्र संपत आली, तेव्हा ते माघारी फिरले, आणि आपल्या मुलखात पोचेपर्यंत थांबले नाहीत. त्याचे शौर्य मंगोलांच्या पुष्कळ काळ लक्षात राहिले. त्यांची गुरे पाणी पीत नसली, तर मंगोल त्यांना विचारत, तुम्ही झफरखानाला पाहिले की काय? अलाउद्दीन किलीहून परत आला, तो आपण मोठा विजय मिळवला, अशा समजुतीत. मंगोल पळून गेले होते; आणि इतिहासकाराच्या शब्दांत, शूर आणि निर्भय झफरखानापासून “बेअब्रू न होता सुटका झाली होती.” सुलतान चितोडला वेढा घालून बसला होता, आणि हिंदुस्थानचे सैन्य पावसामुळे अरंगलला अडकले होते, तेव्हा मंगोल पुन्हा आले. वेढा रेंगाळला आहे, “आणि दिल्ली रिकामी पडली आहे,” हे मंगोलांना कळले. तरगीने बारा तुमान घोडदळ गोळा केले, आणि तो भरधाव दिल्लीकडे दौडला. सुलतान चितोड घेऊन परत आला होता, पण पावसाळाभर चाललेल्या वेढ्याने त्याचे सैन्य थकून गेले होते. ते सैन्य दिल्लीत येऊन महिनाही झाला नव्हता, आणि त्याची झालेली हानी भरून निघाली नव्हती, तेवढ्यात धोक्याची खबर आली.
किली आणि सिरी: दिल्लीच्या वेशीवर मंगोल
सिरीचे खंदक
तरगी लुटालूट करत आला, आणि त्याने यमुनेवर तळ दिला. त्याच्या मंगोलांनी रस्ते आणि नदीचा प्रत्येक उतार ताब्यात घेतला; त्यामुळे शहराला कोणतीही मदत पोचू शकत नव्हती. आपले लहानसे घोडदळ घेऊन सुलतान राजधानीबाहेर पडला, आणि त्याने सिरीला तळ दिला. शत्रू इतका बलवान होता, की त्याला खंदक खणावे लागले. खंदकांभोवती त्याने चौक्या उभारल्या. प्रत्येक रांगेत पूर्ण चिलखत घातलेले पाच हत्ती उभे होते, आणि त्यांच्याशेजारी पायदळ. तो आपल्या माणसांना सतत शस्त्रसज्ज ठेवी, आणि कोणतीही मोठी लढाई टाळत राही. मंगोल मात्र चारही बाजूंनी चालून येत, आणि छावणीवर तुटून पडायची संधी शोधत. पाणी, चारा आणि सरपण आत आणणे कठीण झाले. दोन-तीनदा आघाडीच्या तुकड्यांची चकमक झाली, पण कोणत्याच बाजूला फायदा झाला नाही. दोन महिन्यांनी “दीनदुबळ्यांच्या प्रार्थना फळाला आल्या”, आणि तरगी आपल्या देशाकडे परत फिरला. दिल्ली वाचली, हे शहाण्या माणसांना त्या युगातले एक आश्चर्यच वाटले. मंगोलांकडे संख्या होती, वेळ त्यांना अनुकूल होती, रस्ते त्यांच्या हाती होते; आणि सुलतानाला कुमक नव्हती. तरीही ते जिंकले नाहीत.
किली आणि सिरी: दिल्लीच्या वेशीवर मंगोल
खंदकांच्या जागी महाल
या संकटानंतर अलाउद्दीन “बेफिकिरीच्या झोपेतून जागा झाला.” त्याने मोहिमा आणि किल्ले घेणे सोडून दिले. त्याने दिल्लीचा किल्ला दुरुस्त करवला; फिरिश्ता म्हणतो, त्याने जुन्या दिल्लीचा बालेकिल्ला पाडून नव्याने बांधला. मंगोलांच्या वाटेवरचे जुने किल्ले दुरुस्त केले गेले, आणि नवे उभारले गेले; त्यांत वेढ्याची यंत्रे, शस्त्रे आणि रसद भरली गेली. फिरिश्ता ही स्वारी हिजरी ७०३ (इ.स. १३०३) मध्ये झाल्याचे सांगतो. तो म्हणतो, अलाउद्दीनने “जिथे त्याने खंदकांच्या आड तळ दिला होता, त्याच जागी” एक महाल बांधला. अलेक्झांडर कनिंगहॅम यांनी ती जागा शोधली: शत्रूकडे तोंड असलेल्या बाजूला, मंगोलांनी लुटलेल्या उपनगरांच्या बाहेर. तिथे, शाहपूरच्या जुन्या, पडक्या किल्ल्यात, एका मोठ्या महालाचे अवशेष उभे होते. त्यांना वाटले, हाच तो प्रसिद्ध “हजार खांबांचा महाल”. आणि सिरीला, जिथे त्याच्या खंदकांनी मंगोलांना रोखून धरले होते, तिथे अलाउद्दीनने आपला महाल बांधला. तो तिथे राहू लागला, आणि त्याने ती आपली राजधानी केली, “त्यामुळे ते एक भरभराटीचे ठिकाण झाले.” ही कथा पुढील ग्रंथांवरून सांगितली आहे: बरनीचा ‘तारीख-इ-फिरोजशाही’, इलियट आणि डॉसन यांच्या ‘द हिस्टरी ऑफ इंडिया ॲज टोल्ड बाय इट्स ओन हिस्टोरियन्स’ खंड ३ (१८७१) मध्ये, पृष्ठे १६५-१६८ आणि १८९-१९१; आणि अलेक्झांडर कनिंगहॅम, ‘फोर रिपोर्ट्स मेड ड्युरिंग द इयर्स १८६२-६३-६४-६५’ (भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, खंड १, १८७१), पृष्ठे २०७-२०८, फिरिश्ताचे उद्धरण देऊन. बरनी दोन्हीपैकी कोणत्याच स्वारीचे वर्ष देत नाही. तरगीच्या दुसऱ्या सैन्याचे बळ तो बारा तुमान सांगतो, आणि पुढे “तीस-चाळीस हजार घोडेस्वार”; कनिंगहॅम यांनी दिलेला फिरिश्ता एक लाख वीस हजार.